آسیانیوز ایران؛ سرویس اجتماعی:
سازمان هواشناسی کشور با انتشار هشداری فوری، وضعیت نارنجی برای ده استان ایران اعلام کرده است. از سهشنبه ۲۲ اردیبهشت تا چهارشنبه ۲۳ اردیبهشت، آسمان بسیاری از مناطق شمال غرب، غرب، مرکز و شمال کشور دگرگون خواهد شد و سامانه بارشی قدرتمندی وارد این مناطق میشود. هشدار نارنجی به معنای آمادهباش کامل است؛ یعنی پدیده جوی پیشرو، شدید و پیشبینیشده است و احتمال خسارت، اختلال و خطر جانی وجود دارد. این رنگ هشدار، یک قدم مانده به وضعیت قرمز (بسیار خطرناک) است و مسئولان و شهروندان باید با جدیت آن را جدی بگیرند. استانهای درگیر این سامانه، بیش از نیمی از جمعیت کشور را شامل میشوند. آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی، زنجان، کردستان، قزوین، البرز، تهران، مازندران، گیلان و مرکزی، ده استانی هستند که طی ۴۸ ساعت آینده شاهد تلاطم جوی خواهند بود.
چه بلایی در راه است؟
رگبارهای سیلآسا، رعد و برقهای مکرر، وزش باد شدید که گاهی به سرعت تندباد میرسد، و مهمترین خطر: تگرگ. تگرگ در این فصل، میتواند به یکباره محصولات کشاورزی، خودروها و حتی جان انسانها را تهدید کند. یکی از نگرانکنندهترین پیامدهای این سامانه، احتمال وقوع سیلاب ناگهانی است. مناطقی که در دامنه کوهها، حاشیه رودخانهها و مسیلها قرار دارند، بیشتر در معرض خطر هستند. آبگرفتگی معابر شهری نیز تقریباً قطعی است و ممکن است در عرض چند ساعت، خیابانهای اصلی به رودخانههای خروشان تبدیل شوند. اختلال در تردد جادهای، یکی دیگر از تبعات حتمی این سامانه است. جادههای کوهستانی استانهای زنجان، کردستان، البرز و مازندران به دلیل لغزندگی، کاهش دید و احتمال رانش زمین، بسیار خطرناک خواهند شد. توقف در حاشیه رودخانهها، هرچند برای تماشای طبیعت وسوسهانگیز باشد، در این شرایط مرگبار است.
هشدار خاص هواشناسی به شهروندان
از پارک خودرو کنار درختان فرسوده و ساختمانهای نیمهکاره خودداری کنید. وزش باد شدید میتواند درختان کهنسال و نه چندان سالم را از ریشه درآورد و تابلوها و داربستهای ساختمانی را به پرواز درآورد. این هشدار، بارها در حوادث گذشته به قیمت جان مردم تمام شده است. سفرهای غیرضروری به مقاصد شمالی و غربی کشور را حداقل تا پایان روز چهارشنبه لغو کنید. اگر هم ناگزیر به سفر هستید، تجهیزات ایمنی، سوخت کافی، زنجیر چرخ و مواد غذایی همراه داشته باشید. طبیعت این دو روز، مهمان ناخواندهای است که بهتر است خانهنشینی را به ماجراجویی ترجیح دهید.
هشدار نارنجی چیست و چه فرقی با زرد و قرمز دارد؟
سازمان هواشناسی ایران برای اطلاعرسانی دقیق و طبقهبندی شده مخاطرات جوی، از سامانه سهرنگ زرد، نارنجی و قرمز استفاده میکند. هشدار زرد به معنای وجود پدیده جوی با شدت متوسط است که ممکن است اختلال جزیی ایجاد کند اما نیاز به آمادهباش ندارد. هشدار نارنجی سطح دوم و بسیار جدیتر است: یعنی پدیده پیشبینی شده شدید بوده، مسیر حرکت آن مشخص است و احتمال خسارت، تلفات انسانی و اختلال گسترده در زندگی عادی وجود دارد. در این سطح، دستگاههای اجرایی باید وارد فاز عملیاتی شده و شهروندان نیز تمهیدات پیشگیرانه را به کار بندند. هشدار قرمز اما بالاترین سطح است (معادل وضعیت اضطرار) که در آن پدیده جوی از شدت فوقالعاده بالایی برخوردار بوده و جان و مال مردم در معرض خطر مستقیم و قریبالوقوع است.
صدور هشدار نارنجی برای این ده استان به این معناست که مدلهای پیشبینی عددی (مانند مدل اروپایی ECMWF و مدل آمریکایی GFS) با احتمال بالای ۸۰ درصد، شدت بارش بیش از ۳۰ میلیمتر در ۲۴ ساعت و سرعت باد بیش از ۷۰ کیلومتر در ساعت را برای این مناطق پیشبینی کردهاند. این ارقام برای استانهای کوهستانی و پرباران شمال غرب و شمال، عدد بالایی محسوب میشود. همچنین شاخصهای ناپایداری جو مانند CAPE (انرژی پتانسیل همرفت) در این مناطق به بالای ۱۵۰۰ ژول بر کیلوگرم رسیده که نشاندهنده آمادگی جو برای تولید ابرهای کومولونیمبوس عظیم (ابرهای بارانزا و تگرگزا) است.
تفاوت هشدار نارنجی با زرد در واکنش عمومی نیز بسیار مهم است. در هشدار زرد، توصیه میشود «احتیاط کنید». در هشدار نارنجی، توصیه میشود «آماده باشید و اقدام کنید». در هشدار قرمز اما توصیه میشود «اقدام فوری و انسانی انجام دهید». سطح نارنجی، آخرین فرصت برای اقدام پیشگیرانه بدون ورود به فاز اضطراری است. بنابراین مردم نباید این هشدار را دستکم بگیرند، چرا که تبدیل آن به قرمز در ساعات آینده و با تشدید ناپایداریها، کاملاً محتمل است.
مناطق درگیر و دلیل تمرکز بارش در استانهای شمال غرب، غرب و شمال
دلیل اصلی پیشبینی بارش گسترده و شدید در این ده استان، شکلگیری یک کمفشار قوی در سطح زمین و همزمانی آن با ریزش هوای سرد از عرضهای شمالی و جبهه گرم و مرطوب از دریای مدیترانه و دریای سیاه است. این سامانه که از ترکیه و عراق وارد ایران میشود، ابتدا استانهای آذربایجان غربی و شرقی، کردستان و زنجان را درگیر میکند. سپس با عبور از قلههای البرز مرکزی، رطوبت خود را بر روی دامنههای شمالی (مازندران و گیلان) تخلیه میکند و همزمان بخش جنوبی البرز (استانهای تهران، البرز، قزوین و مرکزی) نیز تحت تأثیر بارشهای فرونشست ناشی از همرفت شدید قرار میگیرند.
نقش توپوگرافی و کوهستان در تشدید بارش این منطقه بسیار حیاتی است. رشته کوههای زاگرس در غرب و البرز در شمال، مانند یک دیوار عمل کرده و جریانهای مرطوب را مجبور به صعود میکنند. با صعود هوا، دمای آن کاهش یافته و رطوبت به اشباع میرسد و به صورت باران یا تگرگ فرو میریزد. این پدیده که «بارش کوهستانی» نام دارد، باعث میشود در سمت بادپناه کوهها (سمت شمال و غرب) بارش بسیار بیشتر از مناطق همجوار باشد. به همین دلیل استان گیلان و مازندران که در دامنه شمالی البرز قرار دارند، همواره مستعد بارشهای سیلآسا هستند.
استان تهران با وجود جمعیت متراکم و زیرساختهای گسترده شهری، در این هشدار جایگاه ویژهای دارد. بارشهای رگباری در تهران به دلیل آسفالت گسترده، کاهش نفوذپذیری خاک و گرفتگی مکرر کانالهای آبهای سطحی، به سرعت به آبگرفتگی و سیلاب محلی تبدیل میشود. مناطق شمالی و غربی تهران (شامل سعادتآباد، ولنجک، الهیه، تجریش و کن) به دلیل همجواری با کوهستان و وجود مسیلهای طبیعی، بیشترین خطر را دارند. همچنین اتوبانها و بزرگراههای تهران در هنگام بارش شدید، به دلیل شیب تند و جمع شدن آب، به شدت لغزنده و خطرناک میشوند.
تگرگ؛ قاتل خاموش محصولات کشاورزی و خودروها
یکی از اجزای خطرناک و غیرقابل پیشبینی این سامانه، احتمال ریزش تگرگ است. تگرگ زمانی تشکیل میشود که جریانهای قوی صعودی در ابرهای کومولونیمبوس، قطرات آب را به لایههای فوقانی و بسیار سرد جو (تا دمای منفی ۳۰ درجه) ببرند. در آنجا قطرات یخ میزنند و سپس با سقوط و صعود مجدد، لایههای بیشتری بر روی آن ها یخ میبندد. این چرخه تا جایی ادامه مییابد که جریان صعودی دیگر توانایی نگه داشتن دانههای تگرگ را نداشته باشد و آن ها بر زمین بریزند. هر چه جریان صعودی قویتر باشد، تگرگ بزرگتر خواهد بود. در این سامانه، شاخصهای ناپایداری نشان از صعود هوای گرم با سرعت بیش از ۵۰ کیلومتر بر ساعت دارد که میتواند دانههای تگرگ به اندازه نخود تا گردو تولید کند.
برای کشاورزان و باغداران استانهای آذربایجان شرقی و غربی، زنجان، قزوین و مرکزی، این هشدار یک کابوس واقعی است. اردیبهشت ماه، فصل گلدهی و تشکیل میوه در باغات سیب، زردآلو، گیلاس و گردو است. حتی یک تگرگ کوتاه مدت پنج دقیقهای میتواند ۱۰۰ درصد محصول یک باغ را نابود کند. تگرگ علاوه بر کوبیدن میوه، به برگها و شاخهها آسیب میزند و درخت را برای سالهای بعد هم ضعیف میکند. غلات (گندم و جو) نیز در این فصل در حال سنبلهدهی هستند و تگرگ میتواند سنبلهها را بشکند. برآورد خسارت تگرگ در یک استان میتواند به راحتی به هزاران میلیارد تومان برسد.
برای شهروندان شهری، تگرگ تهدیدی جدی برای خودروها، پشت بامها و تأسیسات است. تگرگ به اندازه گردو میتواند شیشه خودرو را بشکند، بدنه را چکاندازی کند و به پنلهای خورشیدی و آنتنها آسیب بزند. توصیه هواشناسی برای پارک نکردن خودرو کنار درختان فرسوده از این جهت است که درختان شکسته شده بر اثر تگرگ و باد، روی خودرو سقوط میکنند. بهترین راهکار برای حفاظت از خودرو در شرایط هشدار تگرگ، پارک در پارکینگ سرپوشیده یا استفاده از پوشش ضخیم خودرو است. همچنین شهروندان باید از خروج غیرضروری در زمان تگرگ خودداری کنند، چرا که برخورد دانههای تگرگ با سرعت نهایی (که میتواند به ۱۰۰ کیلومتر بر ساعت برسد) به سر انسان آسیب جدی وارد میکند.
سیلاب و آبگرفتگی؛ سناریوی محتمل و مناطق پرخطر
احتمال وقوع سیلاب ناگهانی (Flash Flood) مهمترین خطر این سامانه بارشی است. بارشهای رگباری شدید در مدت کوتاه (مثلاً ۴۰ میلیمتر باران در ۳ ساعت) باعث میشود زمین توان جذب آب را نداشته باشد و آب اضافی به صورت رواناب سطحی جاری شود. در مناطق کوهستانی، این رواناب به سرعت در مسیلها و درهها جمع میشود و سیلابی با سرعت وحشتناک (تا ۳۰ کیلومتر بر ساعت) به سمت پایین دست حرکت میکند. این نوع سیلاب به دلیل ناگهانی بودن و قدرت تخریب بالا، بسیار کشنده است. دقیقاً به همین دلیل است که هواشناسی هشدار داده «در حاشیه رودخانهها توقف نکنید»؛ چرا که رودخانهای که الان خشک است، نیم ساعت بعد ممکن است دیواری از آب و گل و لای باشد.
مناطق سیلابخیز در استانهای هدف عبارتند از: حاشیه رودخانه ارس در آذربایجان شرقی و غربی، رودخانه زایندهرود در بالادست (استان مرکزی)، رودخانه کرج و جاجرود در استان تهران و البرز، و تمامی مسیلهای دامنه البرز در مازندران و گیلان (مانند هراز، چالوس، سوادکوه). در سالهای اخیر، سیلابهای مشابه در این مناطق جان دهها نفر را گرفته و میلیونها دلار خسارت به زیرساختهای راه، پل و مسکن وارد کرده است. با این حال، متأسفانه هنوز بسیاری از مردم هشدارها را جدی نمیگیرند و برای تفریح یا عکاسی به حاشیه رودخانهها میروند.
در مناطق شهری، معضل اصلی آبگرفتگی معابر است!
تهران، کرج، ارومیه، زنجان، سنندج، قزوین و اراک شهرهایی هستند که سامانه جمعآوری آبهای سطحی آنها برای بارش بیش از ۳۰ میلیمتر در ساعت طراحی نشده است. در ۲۴ ساعت گذشته، بارش در برخی از این شهرها میتواند به ۶۰ تا ۷۰ میلیمتر برسد، یعنی دو برابر ظرفیت طراحی. در نتیجه، زیرگذرها، تونلها، میادین اصلی و خیابانهای شیبدار تبدیل به دریاچه میشوند. شهروندان از رانندگی در آبگرفتگی عمیق جداً خودداری کنند، چرا که عمق ۳۰ سانتیمتر آب میتواند خودرو را متوقف کند و عمق ۶۰ سانتیمتر، خودرو را شناور کرده و با خود ببرد.
توصیههای عملی و وظایف دستگاههای امدادی در وضعیت نارنجی
سازمان هواشناسی در کنار هشدار خود، فهرستی از توصیههای فوری را برای مردم و دستگاههای اجرایی منتشر کرده است. برای مردم:
- یک) لغو تمام سفرهای غیرضروری به مناطق تحت تأثیر، به ویژه جادههای کوهستانی.
- دو) اجتناب از اتراق و توقف در حاشیه رودخانهها، مسیلها و کانالهای زهکشی.
- سه) پرهیز از پارک خودرو زیر درختان کهنسال و فرسوده و نزدیک ساختمانهای نیمهکاره.
- چهار) لایروبی نهرها و کانالهای آب اطراف منزل و محل کار.
- پنج) خودداری از چرای دام و تردد عشایر در مناطق مرتفع.
- شش) باغداران و کشاورزان تمهیدات لازم برای محافظت از محصولات در برابر تگرگ (استفاده از تورهای ضدتگرگ یا پوشش پلاستیکی موقت) را فراهم کنند.
- هفت) احتیاط در عبور و مرور از جادههای لغزنده و کاهش سرعت.
دستگاههای اجرایی و مدیریت بحران استانهای هدف نیز باید تمهیدات زیر را به کار بندند: آمادهباش کامل اکیپهای راهداری و شهرداری برای برفروبی (در ارتفاعات احتمال بارش برف وجود دارد) و رفع آبگرفتگی. استقرار ماشینآلات سنگین در نقاط بحرانی. بازدید و لایروبی مسیلها و کانالهای آب قبل از شروع بارش. اطلاعرسانی محلی از طریق بلندگوهای سیار به عشایر و روستاییان در حاشیه رودخانهها. آمادهباش بیمارستانها و اورژانس برای حوادث احتمالی ناشی از صاعقه (که با رعد و برق همراه است) و سیل. همچنین هماهنگی با شرکتهای توزیع برق برای قطع برق در صورت خطر سیل یا تگرگ شدید.
نکته پایانی و بسیار مهم
هشدار نارنجی به معنای «خطر واقعی» است نه «شاید باران بیاید». متأسفانه به دلیل کثرت هشدارهای بینتیجه در گذشته، برخی مردم این هشدارها را دست کم میگیرند. اما تفاوت این سامانه با بارشهای معمولی، شدت بالا و مدت کوتاه آن است که دقیقاً همان ترکیب مرگبار برای سیلاب است. شهروندان نه تنها باید خود ایمن باشند، بلکه به دیگران (خانواده، همسایگان، به ویژه افراد مسن و ناتوان) نیز هشدار دهند. طبیعت در این دو روز میزبان خوبی نیست؛ خانه امنترین جایگاه است. همچنین توصیه میشود شهروندان اپلیکیشنهای هواشناسی معتبر را نصب کرده و هشدارهای بهروز را دنبال کنند؛ چرا که امکان تغییر سطح هشدار به قرمز در ساعات آینده وجود دارد.