آسیانیوز ایران؛ سرویس سلامت و زیبایی:
چند روزی است که خبر شیوع هانتاویروس در یک کشتی کروز در کارائیب، توجه رسانههای جهان را به خود جلب کرده و نگرانیهایی را در میان مردم ایران نیز ایجاد کرده است. اما مینو محرز، فوق تخصص بیماریهای عفونی و استاد دانشگاه علوم پزشکی تهران، با قاطعیت اعلام میکند: هانتاویروس اصلاً شرایطی شبیه کووید ۱۹ ندارد. این جمله کوتاه، آرامش را به بسیاری از خانوادهها بازمیگرداند. تفاوت اساسی هانتاویروس با کرونا در «راه انتقال» و «سرعت انتشار» است. کرونا از طریق قطرات تنفسی و تماس نزدیک انسان به انسان با سرعتی سرسامآور منتشر میشد. اما هانتاویروس عمدتاً از طریق تماس با جوندگان (به ویژه موشها) و استنشاق ذرات معلق حاصل از فضولات، ادرار و بزاق آنها منتقل میشود. این یعنی برای آلوده شدن، نیازی به حضور در یک مکان شلوغ نیست؛ بلکه باید با موش یا فضولات آن در تماس باشید.
محرز تأکید میکند: «تاکنون هیچ موردی از هانتاویروس در ایران گزارش نشده است». این جمله مهمترین خبر آرامشبخش برای مردم ایران است. با وجود شبکه گسترده مراقبت بیماریهای عفونی در کشور (از جمله نظام مراقبت سندرومیک و آزمایشگاههای مرجع)، تا امروز هیچ نشانهای از حضور این ویروس در کشور دیده نشده است. بنابراین جای هیچ نگرانی نیست. اما درباره کشتی کروز که ۱۰۲ مسافر و ۱۳ خدمه به هانتاویروس مبتلا شدند، محرز میگوید: «با وجود اینکه جمعیت زیادی داخل کشتی حضور داشتند، تنها تعداد محدودی مبتلا شدند.» این آمار نشان میدهد که قدرت سرایت این ویروس بسیار پایین است. در واقع، هانتاویروس بر خلاف کرونا، قابلیت تبدیل شدن به یک همهگیری جهانی را ندارد. سازمان جهانی بهداشت نیز همین نظر را تأیید کرده است.
محرز از «وحشت رسانهای» در سطح جهان انتقاد میکند. به گفته او، رسانههای بینالمللی با پوشش گسترده و گاهی اغراقآمیز از این رویداد، نگرانی غیرضروری در افکار عمومی ایجاد کردهاند. سازمان جهانی بهداشت نیز مرتب گزارشهایی درباره این بیماری منتشر میکند که خود به دامن زدن به این وحشت دامن میزند. اما واقعیت این است که هانتاویروس یک تهدید جدی برای جوامع انسانی محسوب نمیشود. با این حال، هانتاویروس میتواند کشنده باشد. برخی از سویههای آن (مانند نوعی که در قاره آمریکا شایع است) میزان مرگ و میر ۳۰ تا ۵۰ درصدی دارند. اما نکته مهم این است که این سویهها عمدتاً در مناطق خاصی (مثل جنوب غربی آمریکا) دیده میشوند و در ایران و خاورمیانه نادر هستند. همچنین درمان حمایتی به موقع (تنفس مصنوعی، دیالیز کلیه) میتواند شانس زنده ماندن را به شدت افزایش دهد.
خبر خوب دیگر اینکه «نظام سلامت کشور با وجود همه مشکلات، آمادگی بالایی برای مدیریت بحرانهای عفونی و شرایط اضطراری دارد». محرز با اشاره به تجربه ارزشمند ایران در مهار کرونا، اعلام میکند که کادر درمان و شبکه بهداشت کشور به خوبی میدانند در مواجهه با یک بیماری عفونی جدید چه باید بکنند. پروتکلهای تشخیص، قرنطینه و درمان برای موارد مشکوک به هانتاویروس تدوین شده و بیمارستانهای منتخب در استانها آماده پذیرش بیمار هستند. جمع بندی محرز واضح است: «نگران نباشید، اما غافل هم نباشید». یعنی همپای اینکه بدانیم هانتاویروس یک تهدید جدی نیست، باید اقدامات پیشگیرانه ساده (جلوگیری از ورود موش به خانه، تمیز کردن بهداشتی فضولات، و آموزش کودکان) را انجام دهیم. همچنین در صورت سفر به مناطق اندمیک (مثل برخی ایالتهای آمریکا یا اروپای شرقی)، از اقامت در اماکن آلوده به جوندگان پرهیز کنیم. با این اقدامات ساده، خطری ما را تهدید نمیکند.
مقایسه اپیدمیولوژیک هانتاویروس و کووید ۱۹؛ چرا هانتاویروس تهدید جهانی نیست
- برای درک تفاوت بنیادین هانتاویروس و کرونا، باید به شاخص «نرخ بازتولید پایه (R0)» نگاه کرد. این عدد نشان میدهد که هر فرد مبتلا به طور متوسط چند نفر را آلوده میکند. R0 کووید ۱۹ در ابتدای همهگیری بین ۲.۵ تا ۶ تخمین زده میشد (یعنی هر فرد میتوانست ۳ تا ۵ نفر دیگر را آلوده کند). در مقابل، R0 هانتاویروس بسیار پایین و نزدیک به ۱.۱ تا ۱.۳ است. دلیل این تفاوت عمدتاً به «راه انتقال» بازمیگردد. کرونا از طریق قطرات تنفسی (عطسه، سرفه، صحبت کردن) در فواصل کوتاه به راحتی منتقل میشد. اما هانتاویروس برای انتقال نیاز به استنشاق ذرات بسیار ریز (آئروسلهای) حاصل از فضولات خشک شده موش دارد که این ذرات به سادگی در هوای آزاد پخش نمیشوند و غلظت کافی برای آلوده کردن انسانها را فقط در فضاهای بسته و آلوده (مثل انبارهای قدیمی، کلبههای جنگلی) فراهم میکنند.
- دومین تفاوت، «دوره نهفتگی» و «دوره سرایتپذیری» است. در کووید ۱۹، فرد تا ۲ روز قبل از بروز علائم نیز قادر به انتقال ویروس بود. این ویژگی «انتقال پیش علامتی» باعث میشد که مهار زنجیره انتشار بسیار دشوار باشد. اما در هانتاویروس، اساساً انتقال انسان به انسان بسیار نادر است و تنها در موارد بسیار خاص (مثلاً تماس نزدیک و طولانی مدت با فرد بیمار بدون رعایت بهداشت) گزارش شده است. بنابراین، فرد مبتلا به هانتاویروس معمولاً منبع خطری برای اطرافیانش نیست (به جز برای کادر درمانی که با ترشحات بیمار در تماس هستند). این یعنی نیازی به قرنطینه عمومی، تعطیلی مدارس و ادارات و محدودیت تردد نیست.
- سومین تفاوت، «فصلی بودن و وابستگی به مخزن حیوانی» است. کووید ۱۹ یک ویروس انسانی با قابلیت گردش نامحدود در جمعیت بود. اما هانتاویروس «زئونوز» است؛ یعنی چرخه اصلی آن در حیوانات (جوندگان) میچرخد و انسان فقط به صورت تصادفی و با ورود به زیستگاه این حیوانات آلوده میشود. بنابراین، حتی اگر همه انسانهای جهان واکسینه شوند یا ایمنی پیدا کنند، همچنان ویروس در جمعیت موشها باقی میماند و ممکن است موارد پراکنده انسانی رخ دهد. ولی هیچگاه نمیتواند یک «پاندمی جهانی» مانند کرونا ایجاد کند. این تفاوتها را محرز به خوبی تبیین کرده و تأکید دارد که مقایسه این دو ویروس، مقایسه «آب» با «آتش» است.
وضعیت هانتاویروس در ایران؛ چرا تاکنون موردی نداشتهایم و آیا ممکن است وارد شود؟
سؤال مهمی که ذهن بسیاری را درگیر کرده این است: «اگر هانتاویروس در موشها وجود دارد و موش هم در همه جای جهان هست، چرا ایران موردی نداشته است؟» پاسخ در دو عامل نهفته است:
- تنوع گونههای موش و شرایط اقلیمی. سویههای اصلی هانتاویروس که باعث بیماری شدید انسانی میشوند (مانندهانتاویروس سندرم ریوی که در آمریکا شایع است یا هانتاویروس سندرم کلیوی که در اروپا و آسیای شرقی شایع است)، به گونههای خاصی از جوندگان (مثل موش آهویی در آمریکا یا موش بانکول اروپایی) وابسته هستند. این گونههای موش در ایران یا وجود ندارند یا جمعیت بسیار محدودی دارند. گونههای غالب موش در ایران (مثل موش خانگی و موش صحرایی) اگرچه ممکن است ناقل سویههای خفیفتری از هانتاویروس باشند، اما تاکنون مطالعه سرولوژیک گستردهای که نشاندهنده آلودگی انسانی باشد، انجام نشده است. مطالعات پراکنده در برخی استانها (مثل خراسان و فارس) آنتیبادی علیه هانتاویروس را در جوندگان نشان داده اما هرگز بیماری انسانی تأیید نشده است.
- عامل دوم، شرایط اقلیمی و زیستی است. هانتاویروس در مناطق مرطوب، معتدل و با پوشش گیاهی انبوه (جنگلها، مناطق کوهستانی) شیوع بیشتری دارد. آمریکای شمالی، اروپای مرکزی و شرقی، و برخی مناطق چین و کره جنوبی کانونهای اصلی این ویروس هستند. ایران با اقلیم غالب خشک و نیمه خشک و همچنین گسترش شهرنشینی (کاهش زیستگاه موشهای وحشی)، شرایط مساعدی برای شیوع گسترده هانتاویروس ندارد. با این حال، با توجه به تغییرات اقلیمی و گرمایش زمین، ممکن است الگوی پراکندگی جوندگان و در نتیجه بیماریهای مشترک تغییر کند. بنابراین، نباید با تصور «هیچوقت نمیآید»، از پایش و آمادگی غافل شد.
اما آیا امکان ورود هانتاویروس به ایران وجود دارد؟
بله، از طریق واردات حیوانات آلوده (مثلاً موشهایی که با کشتیهای تجاری از بنادر اروپا یا آمریکا وارد میشوند) یا از طریق مسافران مبتلا (که همانطور گفته شد، انتقال انسان به انسان نادر است اما صفر نیست). وزارت بهداشت باید سیستم مراقبت مرزی خود را برای تشخیص سریع موارد مشکوک تقویت کند. همچنین سازمان دامپزشکی باید کنترل جوندگان در بنادر و فرودگاههای بینالمللی را جدی بگیرد. خوشبختانه، محرز تأکید کرده که نظام سلامت ایران از آمادگی بالایی برخوردار است و پروتکلهای لازم تدوین شده است. بنابراین حتی اگر ویروس وارد شود، به سرعت مهار خواهد شد.
تحلیل شیوع در کشتی کروز؛ چرا وحشت رسانهای بیجاست؟
شیوع هانتاویروس در یک کشتی تفریحی با ۱۱۵ مبتلا (۱۰۲ مسافر و ۱۳ خدمه)، از دو منظر خبری جذاب بود: یکی «ویروس جدید» و دیگری «محیط بسته کشتی» که یادآور شیوع کرونا در کشتی دایموند پرنسس بود. اما محرز به درستی میگوید که این قیاس اشتباه است. در کشتی دایموند پرنسس، ویروس کرونا در عرض چند روز به بیش از ۷۰۰ نفر سرایت کرد (۷۰ درصد مسافران و خدمه) و نهایتاً تلفات داد. اما در کشتی فعلی، با وجود ۴۰۰۰ سرنشین، تنها ۱۱۵ نفر مبتلا شدند (کمتر از ۳ درصد). این آمار به وضوح نشان میدهد که هانتاویروس توانایی انتشار سریع در جمعیت انسانی را ندارد. مبتلایان احتمالاً در یک منطقه مشترک (مثل انباری که موشها به آن دسترسی داشتند) یا از طریق تماس با یک منبع آلوده (مثلاً یک خدمه که با فضولات موش کار میکرده) آلوده شدهاند، نه از طریق سرایت فرد به فرد.
رسانههای جهانی با تیترهای «هانتاویروس در کشتی کروز» و «ترس از همهگیری جدید» وحشت عمومی ایجاد کردند. اما سازمان جهانی بهداشت (WHO) در بیانیه اخیر خود تأکید کرد که خطر همهگیری بسیار پایین است. چرا که اولاً هیچ مدرکی دال بر انتقال پایدار انسان به انسان وجود ندارد، ثانیاً مخزن اصلی ویروس (جوندگان) در کشتی وجود ندارد (کشتیها به طور منظم جوندگان را معدوم میکنند)، ثالثاً علائم بیماری در بیشتر موارد خفیف و خود محدود شونده است. بله، هانتاویروس میتواند کشنده باشد (به خصوص اگر دیر تشخیص داده شود)، اما با تشخیص به موقع و مراقبتهای حمایتی، میزان مرگ و میر به زیر ۵ درصد کاهش مییابد. محرز با انتقاد از «وحشت رسانهای»، یادآوری میکند که رسانهها و حتی برخی نهادهای بینالمللی برای جذب مخاطب، اخبار را اغراقآمیز پوشش میدهند. به مردم توصیه میشود که اخبار را از منابع معتبر (مثل سایت وزارت بهداشت، سازمان جهانی بهداشت، و دانشگاههای علوم پزشکی) دنبال کنند و تحت تأثیر تیترهای هیجانانگیز شبکههای اجتماعی قرار نگیرند. تجربه کرونا به ما آموخت که اطلاعات نادرست و شایعات، گاهی خطرناکتر از خود ویروس هستند. در مورد هانتاویروس، آرامش و آگاهی، بهترین داروست.
آمادگی نظام سلامت ایران برای مقابله با هانتاویروس
مینو محرز با اشاره به «آمادگی بالای نظام سلامت ایران» یک ادعای مهم و مستند را مطرح میکند. ایران یکی از پیشگامان منطقه در ایجاد «نظام مراقبت سندرومیک» پس از کرونا بوده است. این نظام به این معناست که هر بیماری با علائم «تب و علائم تنفسی حاد» در سراسر کشور گزارش و ریشهیابی میشود.
- هانتاویروس اگر وارد ایران شود، قطعاً در همین سیستم صید خواهد شد. علامت اصلی هانتاویروس (تب، لرز، درد عضلانی، سردرد) شبیه به آنفلوآنزا است، اما در مراحل بعدی با تنگی نفس (در سندرم ریوی) یا کاهش ادرار و ادم (در سندرم کلیوی) همراه میشود. پزشکان عمومی و متخصصان داخلی آموزش دیدهاند که در بیماران با سابقه تماس با جوندگان، هانتاویروس را در تشخیصهای افتراقی قرار دهند.
- دومین مؤلفه آمادگی، «آزمایشگاههای مرجع» است. شبکه آزمایشگاهی دانشگاههای علوم پزشکی مجهز به دستگاههای پیسیآر (PCR) با قابلیت تشخیص سریع هانتاویروس هستند. نمونهگیری از بیمار مشکوک (خون، مایع تنفسی) و ارسال به آزمایشگاه مرجع در کمتر از ۲۴ ساعت جواب قطعی میدهد. همچنین کیتهای تشخیصی رپید (تست سریع) نیز در دسترس است. در صورت اعلام موارد مثبت، بلافاصله تیمهای اپیدمیولوژی وارد عمل میشوند تا منبع آلودگی (محل تماس با موش) را شناسایی و مهار کنند. این فرآیند در کرونا بارها تمرین شد و اکنون بسیار روان تر اجرا میشود.
- سومین مؤلفه، «ظرفیت درمانی» است. برای موارد شدید هانتاویروس (آسیب حاد ریوی یا کلیوی)، بیمارستانهای منتخب (معمولاً بیمارستانهای دانشگاهی در مراکز استانها) بخش مراقبتهای ویژه (ICU) مجهز به ونتیلاتور و دستگاه دیالیز را در اختیار دارند. تجربه کرونا باعث شد که تعداد تختهای ICU و نیروی متخصص در سراسر کشور افزایش یابد. محرز تأکید میکند که «با وجود همه مشکلات» (تحریم، کمبود دارو، فرسودگی کادر درمان)، نظام سلامت ایران هنوز ایستاده و آماده است. این حرف نشان از پایداری و انعطافپذیری نظام سلامت در برابر بحرانهاست. اما هشدار میدهد که کادر درمان نباید فرسوده شود و دولت باید به فکر بهبود معیشت و تأمین تجهیزات آنان باشد.
توصیههای ساده پیشگیرانه برای عموم مردم
با وجود اینکه خطر هانتاویروس در ایران بسیار پایین است، رعایت چند اقدام ساده میتواند از هرگونه بیماری مشترک دیگر (مانند لپتوسپیروز، تب خونریزیدهنده کریمه کنگو، و ...) نیز پیشگیری کند:
-
اولین و مهمترین توصیه: «موش را از خانه و محیط زندگی خود دور کنید.»
مواد غذایی را در ظروف دربسته نگهداری کنید، شکافهای دیوار و کف ساختمان را بپوشانید، زبالهها را روزانه از خانه خارج کنید و از انباشتن چوب، سنگ و آوار در حیاط خودداری کنید. اگر در مناطق حاشیهشهر، روستایی یا نزدیک مزارع و انبارهای غله زندگی میکنید، نیاز به مراقبت بیشتری دارید.
-
دومین توصیه: «نحوه صحیح تمیز کردن فضولات موش را بلد باشید»
اگر در انباری، زیرزمین، کلبه ییلاقی یا کانکس فضولات موش دیدید، هرگز آنها را جارو نکنید و جاروبرقی نکشید، چون ذرات آلوده را معلق میکنید و استنشاق میکنید. به جای آن، ابتدا دستکش لاستیکی بپوشید، ماسک N95 (یا حداقل ماسک جراحی) بزنید. سپس روی فضولات آب ژاول (وایتکس) یا محلول سفیدکننده رقیق شده (یک پیمانه وایتکس در ۴ پیمانه آب) بریزید و ۳۰ دقیقه صبر کنید تا ذرات مرطوب شوند. بعد با دستمال کاغذی یا پارچه یکبار مصرف، فضولات را جمع کنید و در کیسه پلاستیکی دربسته بیندازید. سپس کف منطقه را با همان محلول ضدعفونی کنید. دستکش و ماسک را دور بیندازید و دستهایتان را با آب و صابون بشویید. این روش ساده، احتمال آلودگی را به صفر میرساند.
-
سومین توصیه: «در هنگام مسافرت به مناطق پرخطر، احتیاط کنید.»
اگر به مناطقی از جهان سفر میکنید که هانتاویروس در آنها اندمیک است (مثل برخی ایالتهای ایالات متحده، آلمان، فرانسه، کشورهای اسکاندیناوی، چین و کره جنوبی)، از اقامت در کلبههای چوبی، کابینهای جنگلی، یا انبارهای قدیمی خودداری کنید. قبل از استفاده از این مکانها، آنها را تهویه کنید، شواهدی از فضولات موش جستجو کنید و در صورت شک، فرآیند ضدعفونی را انجام دهید. به کودکان بیاموزید که با موشهای مرده یا فضولات آنها بازی نکنند. اگر پس از سفر به این مناطق، دچار تب ناگهانی، سردرد شدید، تنگی نفس یا درد کمر و پهلو شدید، فوراً به پزشک مراجعه کنید و سفر خود را اعلام کنید. به یاد داشته باشیم که آگاهی و پیشگیری، همیشه بهتر از ترس و وحشت است.