آسیانیوز ایران؛ سرویس اجتماعی:
شامگاه سهشنبه ۲۲ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساکنان تهران و برخی شهرهای اطراف، لحظاتی ترسناک را تجربه کردند. زمین لرزهای نسبتاً شدید، پایتخت را لرزاند و بسیاری از مردم را به خیابانها کشاند. مرکز لرزهنگاری کشور بزرگی زمین لرزه شب گذشته (سهشنبه ۲۲ اردیبهشت ۱۴۰۵) را ۴.۶ ریشتر اعلام کرد. این زلزله در ساعت ۲۳:۴۶:۰۷ به وقت محلی، در مرز استانهای تهران و مازندران و در حوالی شهر پردیس به وقوع پیوست. عمق این زمین لرزه ۱۰ کیلومتر گزارش شده است که نسبت به برآورد اولیه (۳.۴ ریشتر و عمق ۸ کیلومتر) شدیدتر و ژرف تر بوده است. کانون زلزله در فاصله ۸ کیلومتری پردیس (استان تهران)، ۱۰ کیلومتری بومهن و ۱۱ کیلومتری رودهن قرار داشته است. نزدیکترین مراکز استان نیز به ترتیب تهران در فاصله ۴۱ کیلومتری و کرج در فاصله ۷۷ کیلومتری اعلام شده است. این ابعاد جدید توضیح میدهد که چرا لرزش در تهران و کرج با شدت بیشتری احساس شده است.
به محض وقوع زلزله، شبکههای اجتماعی پر از گزارشهای مردمی از شدت لرزش در نقاط مختلف تهران شد. برخی ساکنان شمال و غرب تهران از لرزش شدیدتر و برخی از مناطق مرکزی از لرزشی ملایمتر خبر دادهاند. این تفاوت در شدت درک شده، معمولاً به دلیل فاصله تا کانون و نوع خاک منطقه است. هنوز گزارشی از خسارات احتمالی جانی یا مالی منتشر نشده است. اما تیمهای ارزیاب هلال احمر و مدیریت بحران به حالت آماده باش درآمده و در حال بررسی مناطق مختلف هستند. به شهروندان توصیه میشود که خونسردی خود را حفظ کرده و تا پایدار شدن کامل اوضاع، از سازههای فرسوده و بلند دوری کنند. این حادثه در حالی رخ میدهد که تهران به عنوان یکی از کلانشهرهای واقع بر روی گسلهای فعال زمینشناسی، همواره در معرض خطر زلزله قرار داشته است. گسلهای شمال تهران (مشاء)، جنوب ری و گسل کهریزک از جمله خطرناکترین گسلهای اطراف پایتخت هستند.
زلزله ساعت 19 در شهر پردیس در شرق استان تهران
شامگاه سهشنبه ۲۲ اردیبهشت ۱۴۰۵، حوالی ساعت 19، ابتدا زمین لرزهای به قدرت ۳.۴ دهم ریشتر در عمق ۸ کیلومتری زمین، شهر پردیس در شرق استان تهران را لرزاند. این زلزله که در فاصله ۱۱ کیلومتری شهرهای بومهن، پردیس و رودهن به ثبت رسیده است، به صورت خفیف اما محسوس توسط ساکنان این مناطق و همچنین شهروندان تهرانی و کرجی احساس شد. بر اساس اطلاعات دریافتی از مرکز لرزهنگاری کشور، این زمین لرزه در عمق نسبتاً کم (۸ کیلومتری) رخ داده که همین موضوع باعث شده لرزشهای سطحی در مناطق وسیعتری از جمله تهران و کرج احساس شود. هر چه عمق کانونی زمین لرزه کمتر باشد، شدت لرزش در سطح زمین بیشتر خواهد بود اگرچه قدر مطلق ریشتر پایین است. خبرنگاران حاضر در کرج نیز تأیید کردهاند که لرزش این زلزله به صورت کامل و واضح در این شهر احساس شده است. این در حالی است که کانون اصلی زلزله در شرق استان تهران (پردیس) بوده و فاصله کرج تا کانون زلزله بیش از ۷۰ کیلومتر است. این موضوع نشان دهنده انتقال امواج لرزهای از طریق لایههای زمینشناسی خاص منطقه است.
تحلیل موقعیت کانونی در مرز استانهای تهران و مازندران
بر اساس دادههای نهایی، کانون زلزله دقیقاً در مرز استانهای تهران و مازندران (حوالی پردیس) واقع شده است. این منطقه از نظر زمینشناسی، محل برخورد و تداخل گسلهای متعددی از جمله گسل «مشاء» (که در شمال تهران امتداد دارد) و گسلهای فرعی البرز مرکزی محسوب میشود. عمق ۱۰ کیلومتری این زلزله در دسته زمین لرزههای «کم عمق» طبقهبندی میشود که موجب میشود امواج لرزهای با قدرت نسبتاً بالا به سطح برسند. از آنجا که سازوکار گسل در این منطقه از نوع امتدادلغز (با مؤلفه کمی از معکوس) است، امواج عمدتاً به صورت افقی منتشر میشوند و این مطلب توجیه کننده لرزش قابل توجه در شهرهایی با فاصله نسبتاً زیاد (مانند کرج در ۷۷ کیلومتری) است.
قطع برق در شهر دماوند
یکی از پیامدهای فوری این حادثه، قطع برق در شهر دماوند بوده است. لحظاتی پس از وقوع زلزله، برق این شهر قطع شد. هنوز علت قطعی برق (خسارت فیزیکی به تاسیسات برق یا قطع پیشگیرانه توسط عوامل انسانی) به طور رسمی اعلام نشده است. شرکت توزیع برق استان تهران در حال بررسی علت حادثه و تلاش برای برقراری مجدد برق است. خوشبختانه تا این لحظه هیچ گزارش رسمی مبنی بر خسارت جانی یا مالی جدی به ساختمانها و زیرساختهای شهری منتشر نشده است. اما تیمهای ارزیاب مدیریت بحران و هلال احمر در حال گشت زنی در مناطق زلزله زده (پردیس، بومهن، رودهن) هستند تا در صورت وجود خسارتهای جزئی (مثل ترک دیوار، ریزش آوارهای سطحی) به سرعت گزارش دهند. قدرت ۳.۴ ریشتری معمولاً در زمره زلزلههای «خفیف تا متوسط» طبقهبندی میشود که توانایی تخریب ساختمانهای مقاوم را ندارد، اما میتواند موجب ترک خوردن دیوارهای فرسوده، سقوط اجسام از ارتفاع و ایجاد وحشت و فرارهای مضطربانه با خطر مصدومیتهای ثانویه (مثل شکستگی هنگام فرار) شود. به همین دلیل توصیه به حفظ خونسردی همچنان جدی است. وقوع زلزله در منطقه پردیس در حالی رخ میدهد که گسلهای متعددی در شرق تهران و اطراف آن فعال هستند. کارشناسان زمینشناسی معتقدند که منطقه دماوند-پردیس-بومهن بر روی کمربند لرزهخیز نسبتاً فعالی قرار دارد و وقوع زلزلههای خفیف در این منطقه میتواند به عنوان «تخلیه تنش» تدریجی و پیشدرآمدی برای زلزله بزرگتر تلقی شود یا صرفاً روال عادی زمینشناختی باشد. نتایج بررسی تیمهای علمی پس از این رویداد میتواند روشنگر باشد. به شهروندان ساکن مناطق زلزله زده (پردیس، بومهن، رودهن، دماوند و حتی تهران و کرج) توصیه میشود که خیابانها را خلوت کرده و به منازل خود بازگردند، مگر آنکه ساختمان دارای آسیب سازهای واضح (مثل نشست، ترکهای مورب پهن) باشد. از شایعهپراکنی درباره احتمال زلزله بزرگتر جدا خودداری شود. دستگاههای نظارتی در حال رصد فعالیتهای لرزهای هستند و هرگونه اطلاعیه جدید متعاقباً منتشر خواهد شد.
رفع ابهام قطعی برق و جمعبندی خسارات
قطع برق شهر دماوند که در گزارشهای اولیه به عنوان یک پیامد نگرانکننده مطرح شده بود، با روشن شدن ابعاد جدید حادثه قابل توجیهتر است. زمین لرزه ۴.۶ ریشتری با عمق ۱۰ کیلومتر به طور بالقوه قادر به ایجاد شوک و نوسان بر روی شبکه انتقال توزیع برق، به ویژه تجهیزات حساس پستهای قدیمی است. خوشبختانه شرکت توزیع برق اعلام کرده که این قطعی صرفاً ناشی از فعال شدن سیستم حفاظتی و جلوگیری از آسیب گستردهتر بوده و هیچ تخریب فیزیکی قابل توجهی در تأسیسات رخ نداده است. تا ساعات پایانی شب گذشته (سهشنبه) هیچ گزارش رسمی از ریزش ساختمان، مصدومیت یا فوتی ناشی از این زلزله ۴.۶ ریشتری منتشر نشده است که نشان دهنده مقاومت نسبی ساختمانهای نوساز در مناطق پردیس، بومهن و رودهن در برابر لرزشهای با این بزرگی است. با این حال، بازبینی مجدد ساختمانهای فرسوده و قدیمی توسط تیمهای مدیریت بحران ضروری است. به شهروندان توصیه میشود تا اتمام کامل ارزیابیها، از استقرار در زیر سازههای ناپایدار خودداری کنند.
به شهروندان توصیه میشود که از اشغال خطوط تلفن همراه برای تماسهای غیرضروری خودداری کنند تا خطوط برای خدمتهای امدادی و ارتباطات اضطراری باز بماند. همچنین از انتشار شایعات در شبکههای اجتماعی جدا خودداری کنند و اخبار را تنها از منابع رسمی و معتبر مانند کانالهای خبری صداوسیما و حساب رسمی مدیریت بحران دنبال کنند. پیش از این، کارشناسان نسبت به وقوع زلزله در تهران هشدار داده بودند و لزوم آمادگی دستگاههای اجرایی و شهروندان را گوشزد کرده بودند. این حادثه میتواندبار دیگر زنگ خطری برای توجه جدی به مقاومسازی ساختمانها و برگزاری مانورهای آمادگی در برابر زلزله باشد. در لحظه تنظیم این گزارش، هنوز هیچ گزارش رسمی مبنی بر مجروح یا مصدومیت منتشر نشده و تیمهای ارزیاب در حال بررسی هستند. امیدواریم که این زمین لرزه خسارت جانی نداشته باشد. هرگونه اطلاعیه جدید از سوی مراجع ذیصلاح به سرعت منتشر خواهد شد. لطفاً اخبار بعدی را در همین سایت دنبال کنید.
تحلیل اولیه ژئوفیزیکی زمین لرزه
احتمال میرود کانون اصلی زمین لرزه در حوالی یکی از گسلهای فعال اطراف تهران مانند گسل «مشاء» در شمال یا گسل «کهریزک» در جنوب بوده باشد. با توجه به احساس لرزش در گستره وسیعی از تهران، احتمالاً بزرگی زمین لرزه بین ۴ تا ۵ ریشتر بوده است. زمین لرزههایی با این بزرگی در تهران بیسابقه نیستند و هر چند سال یک بار رخ میدهند؛ با این حال عمق کم کانونی میتواند احساس لرزش را افزایش دهد. در انتظار اعلام عمق از سوی مؤسسه ژئوفیزیک هستیم. جنس خاک مناطق مختلف تهران نقش مهمی در تشدید یا کاهش لرزش دارد. مناطقی که بر روی رسوبات نرم و آبرفتی (مانند جنوب و مرکز تهران) قرار دارند، معمولاً لرزش را با شدت بیشتری حس میکنند (پدیده تشدید امواج سطحی) در حالی که مناطق شمالی که بر روی بستر سنگیتر واقع شدهاند، لرزش کمتری تجربه میکنند. لذا گزارشهای مردمی از شدت متفاوت زلزله در نقاط مختلف، پدیدهای کاملاً قابل توضیح است. پس از هر زمین لرزه، احتمال وقوع پس لرزههایی با شدت کمتر وجود دارد. به شهروندان توصیه میشود تا ۲۴ ساعت آینده هوشیار باشند و در صورت احساس لرزش مجدد، سریعاً به نقاط امن (زیر چهارچوب در، کنار ستونهای مقاوم یا خارج از ساختمان) پناه ببرند. سازههایی که در زمان زلزله اصلی ترک خوردهاند، در برابر پس لرزهها بسیار آسیبپذیر هستند.
آمادگی و واکنش دستگاههای امدادی و مدیریت بحران تهران
با وقوع زمین لرزه، بلافاصله ستاد مدیریت بحران استان تهران فعال شده و تیمهای ارزیاب به مناطق مختلف اعزام شدند. اولویت اول، بررسی بیمارستانها، مراکز درمانی، ایستگاههای آتشنشانی و پلهای بزرگ برای اطمینان از سلامت سازهای و عملکرد است. چرا که تخریب یا اختلال در اين مراکز حیاتی میتواند پاسخگویی به حادثه احتمالی بعدی را با مشکل مواجه کند. خوشبختانه تاکنون گزارشی مبنی بر آسیب جدی به این مراکز مخابره نشده است. سازمان آتشنشانی و خدمات ایمنی تهران نیز نیروهای خود را در ایستگاههای مختلف در حالت آماده باش کامل قرار داده است. خودروهای سنگین امداد و نجات شهری (جرثقیل، کامیون حامل تجهیزات برش و آواربرداری) به صورت پراکنده در نقاط پرتردد و پرجمعیت مستقر شدهاند. همچنین با هماهنگی پلیس راهور، مسیرهای تردد خودروهای امدادی از سایر خودروها جدا شده تا در صورت نیاز به عملیات سریع، مانع ترافیکی وجود نداشته باشد. جمعیت هلال احمر استان تهران نیز با اعزام تیمهای ارزیاب و نیز آماده باش تیمهای واکنش سریع (آنست) در مناطق مختلف، وضعیت را رصد میکند. به شهروندان اعلام شده که با سامانه ۱۱۲ (ندای امداد) تماس بگیرند تا در صورت نیاز به کمک، هماهنگیهای لازم انجام شود. باید توجه داشت که در دقایق اولیه پس از زلزله، حجم تماسها با سامانههای امدادی بسیار زیاد است؛ لذا شهروندان تنها در شرایط اضطراری (آسیب دیدگی، آوار ماندن، نیاز فوری به کمک) تماس بگیرند تا خطوط برای افراد در معرض خطر باز بماند.
نکات ایمنی و توصیههای فوری به شهروندان تهرانی
اگر در زمان وقوع زمین لرزه در داخل ساختمان بودید، به هیچ وجه به سمت پلهها یا آسانسور ندوید. پناهگاههای امن داخل ساختمان عبارتند از: زیر میزهای محکم، کنار ستونهای اصلی، زیر چهارچوب در (اگر از نوع مقاوم باشد) و دور از پنجرهها، آیینهها و قفسههای بلند. از آسانسور استفاده نکنید؛ زیرا احتمال قطع برق و گیر افتادن در آن وجود دارد. اگر در شب حادثه رخ داد، با احتیاط و در تاریکی (برای جلوگیری از بریدگی با شیشههای شکسته) به سمت پناهگاه بروید. کفش بپوشید تا از بریدگی پا جلوگیری شود. اگر در فضای باز بودید، به سرعت از ساختمانها، دیوارهای بلند، درختان کهنسال و پایههای چراغ برق دور شوید. به زمینهای باز مثل پارکها، میدانها و فضاهای سبز پناه ببرید. مراقب سقوط آجر، گچ، شیشه و نماهای ساختمانی از ارتفاع باشید. اگر در خودرو بودید، خودرو را در کنار جاده و دور از پلها و درختان متوقف کنید و تا پایان لرزش داخل خودرو بمانید. از تونلها و پلهای روگذر به سرعت خارج شوید. پس از پایان لرزش اصلی، گاز و برق منزل را قطع کنید، اما این کار را با حضور در مکان امن انجام دهید. با احتیاط و چراغ قوه (نه کبریت یا فندق) به دنبال نشتی گاز بگردید. از روشن کردن هرگونه شعله یا وسیله برقی که ممکن است جرقه بزند خودداری کنید. اگر بوی گاز استشمام کردید، درب و پنجره را باز کرده و ساختمان را ترک کنید. با مدیریت بحران و نیروهای امدادی هماهنگ باشید.
تحلیل ریسک وقوع زلزلههای بزرگتر در تهران
تهران بر روی کمربند لرزهخیز آلپ-هیمالیا قرار گرفته و تاکنون زلزلههای مخرب تاریخی را تجربه کرده است. گسلهای متعددی از جمله گسل شمال تهران (مشاء)، گسل جنوب ری و گسل کهریزک در اطراف پایتخت فعال هستند. مطالعات نشان میدهد که زلزلهای با بزرگی ۷ ریشتر در تهران میتواند بیش از نیمی از ساختمانهای فرسوده را تخریب کند و تلفات انسانی بسیار سنگینی بر جای بگذارد. این یک هشدار جدی است که در سالهای اخیر بارها توسط زلزلهشناسان تکرار شده است.
با وجود این هشدارها، سرعت مقاومسازی ساختمانهای فرسوده (به ویژه در بافتهای فرسوده جنوب و مرکز تهران) بسیار کند است. همچنین فرهنگ آمادگی در برابر زلزله (داشتن کیف نجات، دانستن پناهگاههای امن، برگزاری مانورهای منظم) در میان بسیاری از شهروندان نهادینه نشده است. وقوع هر زمین لرزه متوسط (مثل حادثه امروز) میتواند یک «تمرین بزرگ» برای سنجش میزان آمادگی دستگاهها و مردم باشد. اما صرفاً تمرین کافی نیست؛ باید اقدام عملی برای کاهش خطر انجام شود.
پس از این حادثه، انتظار میرود که شهرداری تهران و مدیریت بحران گزارشی دقیق از عملکرد خود و نقاط ضعف شناسایی شده ارائه دهند. همچنین توصیه میشود که شهروندان یک بار دیگر کیف نجات خود را (که شامل آب معدنی، خوراکی فاسد نشدنی، چراغ قوه، رادیو باتری خور، پتو، وسایل کمک های اولیه و کپی مدارک مهم است) بررسی کرده و در دسترس قرار دهند. زلزله خبر نمیکند؛ آماده باشیم.