وزیر آموزش و پرورش: کلاس‌ها تا پایان سال تحصیلی مجازی ماند

آسیانیوز ایران؛ سرویس علم و تکنولوژی:

وزیر آموزش و پرورش در تازه‌ترین اظهارات خود، تکلیف شیوه آموزش در روزهای باقی مانده از سال تحصیلی ۱۴۰۵-۱۴۰۴ را روشن کرد. بر این اساس، کلاس‌های درس در تمامی مقاطع تحصیلی تا پایان سال به صورت مجازی برگزار خواهد شد. این تصمیم در شرایطی اتخاذ شده که پیش از این برخی استان‌ها امتحانات حضوری را برنامه‌ریزی کرده بودند. دلیل اصلی تداوم آموزش مجازی، حفظ سلامت دانش‌آموزان و کادر آموزشی در شرایط فعلی اعلام شده است. وزارت آموزش و پرورش با ارزیابی شرایط موجود و با هماهنگی ستاد ملی مدیریت بیماری‌ها، به این جمع‌بندی رسیده که بازگشت به آموزش حضوری در این مقطع از سال (با توجه به نزدیک شدن به امتحانات) نه منطقی است و نه به صرفه. بهتر است سال تحصیلی جدید با برنامه‌ریزی دقیق‌تر و از ابتدا به صورت حضوری آغاز شود.

اما خبر مهم دیگر، اعلام زمان آغاز ارزشیابی‌ها و امتحانات است. بر اساس اعلام وزیر، فرآیند ارزشیابی از ۹ خرداد ماه آغاز خواهد شد و نوع برگزاری آزمون‌ها (حضوری یا غیرحضوری) به طور جداگانه اعلام شده است. این یعنی دانش‌آموزان و خانواده‌ها باید خود را برای یک ماه پایانی پرکار و پراسترس آماده کنند. این تصمیم در حالی گرفته می‌شود که بسیاری از والدین از افت کیفیت آموزشی در سال‌های مجازی گلایه داشتند. با این حال، وزارت آموزش و پرورش تأکید کرده که محتوای آموزشی در بستر شبکه شاد به روزرسانی شده و معلمان موظف به ارائه تکالیف و بازخورد منظم هستند. همچنین برای دانش‌آموزانی که به اینترنت دسترسی ندارند، بسته‌های آموزشی فیزیکی (لوح فشرده و جزوه) توزیع شده است. یکی از چالش‌های اصلی، برگزاری امتحانات برای پایه‌های نهایی (یازدهم و دوازدهم) است که نتایج آن در کنکور تأثیر مستقیم دارد. وزارت آموزش و پرورش اعلام کرده که برای این پایه‌ها، احتمال برگزاری امتحانات به صورت حضوری و با رعایت پروتکل‌های بهداشتی وجود دارد. اما برای سایر پایه‌ها، ارزشیابی به صورت غیرحضوری (از طریق سامانه شاد، پروژه‌های عملی، یا آزمون‌های تشریحی آنلاین) خواهد بود.

دانش‌آموزان پایه نهم نیز که باید برای انتخاب رشته در مقطع متوسطه دوم تصمیم بگیرند، نتایج ارزشیابی‌های خرداد ماه را مبنع انتخاب رشته خود قرار خواهند داد. وزارت آموزش و پرورش تأکید کرده که در ارزشیابی‌ها، عدالت آموزشی رعایت خواهد شد و دانش‌آموزان مناطق محروم که دسترسی کمتری به امکانات دیجیتال داشته‌اند، از طریق سهمیه‌ها و تسهیلات ویژه مورد حمایت قرار می‌گیرند. معلمان نیز این روزها فشار کاری مضاعفی را تحمل می‌کنند؛ از یک سو باید محتوای آموزشی را به روز نگه دارند و از سوی دیگر باید تکالیف و پروژه‌های دانش‌آموزان را تصحیح و بازخورد دهند. وزیر آموزش و پرورش از «قدردانی از زحمات معلمان در شرایط سخت» سخن گفته و وعده پرداخت «فوق‌العاده ویژه معلمان در ماه‌های پایانی سال» را داده است. هرچند که هنوز جزئیات این وعده اعلام نشده است. در مجموع، خانواده‌ها باید خود را برای یک ماه دیگر آموزش مجازی و سپس یک ماه امتحانات (خرداد) آماده کنند. توصیه می‌شود که دانش‌آموزان برنامه مطالعه منظمی داشته باشند، از شبکه شاد به طور کامل استفاده کنند و در صورت بروز مشکل آموزشی، با معلم خود تماس بگیرند. همچنین والدین محیط خانه را برای یادگیری فرزندان آرام و بدون تنش نگه دارند. پایان سال تحصیلی نزدیک است؛ با همدلی و پشتکار می‌توانیم این روزهای سخت را پشت سر بگذاریم.

چالش‌های تداوم آموزش مجازی تا پایان سال تحصیلی

ادامه آموزش مجازی تا خرداد ماه، با وجود تجربه سه ساله از همه‌گیری کرونا و جنگ، هنوز با چالش‌های متعددی روبروست:

1. اولین و مهمترین چالش، «افت شدید یادگیری» در دانش‌آموزان پایه‌های اول و دوم ابتدایی است. این گروه سنی برای یادگیری مفاهیم پایه (خواندن، نوشتن، حساب کردن) نیاز به تعامل مستقیم و حضوری با معلم دارند. آموزش مجازی از طریق شاد نمی‌تواند جایگزین تماس چشمی، تخته و گچ، و اصلاح لحظه‌ای اشکالات حرکتی (مثل بد نشستن قلم در دست کودک) شود. مطالعات وزارت آموزش و پرورش نشان می‌دهد که نرخ بی‌سوادی کارآمد در پایه دوم در سال‌های مجازی نسبت به سال‌های قبل از کرونا بیش از ۴۰ درصد افزایش یافته است. ادامه وضع موجود تا خرداد، این شکاف را عمیق‌تر می‌کند.
2. دومین چالش، «خستگی و فرسودگی معلمان و دانش‌آموزان» است. پایان سال تحصیلی معمولاً با فشار مضاعف جبران عقب‌ماندگی‌های درسی همراه است. در شرایط مجازی، این فشار دوچندان است؛ چون ارتباط عاطفی معلم و دانش‌آموز محدود است و بازخوردهای غیرکلامی (حالت صورت، زبان بدن) از دست می‌رود. بسیاری از معلمان از «اضطراب مجازی» شکایت دارند: اینکه نمی‌دانند پشت دوربین دانش‌آموز چه خبر است، آیا واقعاً گوش می‌دهد یا فیلم نگاه می‌کند، آیا تکلیف را خودش انجام داده یا از دیگران کپی کرده است. همچنین دانش‌آموزان دبیرستانی به دلیل قرار گرفتن پشت صفحه نمایش برای ساعات طولانی (گاهی ۶ تا ۸ ساعت) از خستگی چشم و گردن درد و کاهش تمرکز گلایه دارند.
3. سومین چالش، «شبکه شاد و زیرساخت‌های فنی» است. اگرچه وزارت آموزش و پرورش بارها از به روزرسانی سامانه شاد خبر داده، اما در روزهای اوج بارگذاری تکلیف و آزمون، این سامانه دچار کندی و قطعی می‌شود. همچنین دانش‌آموزان در مناطق روستایی و محروم به اینترنت پایدار یا دستگاه هوشمند مناسب دسترسی ندارند. وزارتخانه تلاش کرده با توزیع تبلت و بسته‌های آموزشی فیزیکی این فاصله را کم کند، اما بودجه محدود و تحریم‌ها اجازه نمی‌دهد که به همه دانش‌آموزان نیازمند برسد. تداوم آموزش مجازی تا خرداد، این شکاف دیجیتال را پررنگ‌تر خواهد کرد و عدالت آموزشی را تهدید می‌نماید.

ارزشیابی‌ها و امتحانات از ۹ خرداد؛ کدام پایه‌ها حضوری و کدام غیرحضوری

سخت‌ترین بخش اعلام وزیر، بخش «نحوه برگزاری آزمون‌ها» است. طبق برنامه اعلامی، ارزشیابی‌ها از ۹ خرداد شروع می‌شود اما برای هر پایه، نوع متفاوتی از آزمون در نظر گرفته شده است. برای پایه‌های یازدهم و دوازدهم (پایه‌های نهایی که در کنکور تأثیر دارند)، برگزاری آزمون‌های حضوری با رعایت پروتکل‌های بهداشتی (فاصله ۱.۵ متر، ماسک، تهویه) الزامی است. دلیل آن، «پیشگیری از تقلب و تضمین صحت نمره» است. چون نمرات این پایه‌ها مستقیماً در رتبه کنکور تأثیر می‌گذارد، امکان برگزاری آزمون غیرحضوری (که کنترل تقلب در آن دشوار است) وجود ندارد. وزارت آموزش و پرورش اعلام کرده که حوزه‌های امتحانی با ظرفیت کاهش یافته (حداکثر ۱۰ دانش‌آموز در هر کلاس) تجهیز خواهند شد.

برای پایه‌های هفتم، هشتم، نهم و دهم، ارزشیابی به صورت «ترکیبی» (حضوری و غیرحضوری) خواهد بود. دروس تئوری (مانند ریاضی، علوم، زبان) به صورت غیرحضوری و از طریق سامانه شاد (آزمون‌های تشریحی با زمان محدود) برگزار می‌شود. برای جلوگیری از تقلب، معلمان می‌توانند از دانش‌آموزان بخواهند که وب‌کم خود را روشن کنند و دوربین را به سمت صفحه نمایش نگه دارند (هرچند که همه دانش‌آموزان وب‌کم ندارند). دروس عملی (مثل آزمایشگاه علوم، کارگاهی، هنر، تربیت بدنی) به صورت حضوری و با نوبت‌بندی (هر روز یک گروه کوچک) برگزار می‌شود. این کار به دلیل ارزشیابی مهارت‌های عملی که در بستر مجازی قابل سنجش نیست، ضروری است.

برای پایه‌های اول تا ششم ابتدایی، هیچ آزمون تشریحی (کتبی) برگزار نخواهد شد و ارزشیابی به روش «توصیفی-تربیتی» (پوشه کار، پروژه گروهی، مصاحبه با معلم) و با تأکید بر رشد عاطفی و اجتماعی دانش‌آموز انجام می‌شود. این تصمیم مبتنی بر روانشناسی کودک است که برگزاری آزمون رسمی در سنین پایین باعث اضطراب و بیزاری از مدرسه می‌شود. البته معلمان موظف هستند که گزارش دقیقی از عملکرد هر دانش‌آموز (در مهارت‌های سواد پایه، ریاضیات، و مهارت‌های اجتماعی) تهیه کنند و به اولیا ارائه دهند. این گزارش مبنای ارتقا یا عدم ارتقای دانش‌آموز خواهد بود.

وضعیت دانش‌آموزان کنکوری و اهمیت امتحانات نهایی حضوری

دانش‌آموزان پایه دوازدهم و آن دسته از پایه یازدهمی که دروس نهایی دارند (مثل دین و زندگی، زبان فارسی، عربی) استرس بیشتری را متحمل می‌شوند. زیرا سهم سوابق تحصیلی در کنکور سراسری ۴۰ درصد است (و در برخی رشته‌ها حتی ۵۰ درصد). نمرات امتحانات نهایی خرداد، مستقیماً در این سهم محاسبه می‌شود. اگر دانش‌آموزی نتواند در امتحان حضوری شرکت کند (مثلاً به دلیل بیماری، نبودن در شهر، یا مشکلات روحی)، باید در امتحانات شهریور (جبرانی) شرکت کند که نمرات آن نیز در سوابق محاسبه می‌شود اما ممکن است برای پذیرش در برخی رشته‌های خاص (مثل پزشکی) با محدودیت مواجه شود. لذا وزارت آموزش و پرورش باید تدابیری بیندیشد که دانش‌آموزان بیمار یا در قرنطینه بتوانند در «حوزه‌های ویژه» با رعایت کامل پروتکل‌ها امتحان بدهند.

یکی از دغدغه‌های اصلی، «فشار روانی و نابرابری آموزشی» در مناطق محروم است. دانش‌آموزانی که در طول سال به دلیل قطعی اینترنت یا نبود دستگاه مناسب، بخشی از مطالب را از دست داده‌اند، اکنون در یک رقابت نابرابر با دانش‌آموزان برخوردار قرار می‌گیرند. هرچند که وزارت آموزش و پرورش اعلام کرده که سوالات امتحانات نهایی با در نظر گرفتن «شرایط عمومی» طراحی می‌شوند (یعنی از دشواری متوسط رو به پایین)، اما این کافی نیست. راهکار پیشنهادی، «افزایش تعداد سوالات انتخابی» است (مثلاً از ۱۰ سوال، دانش‌آموز به ۷ سوال پاسخ دهد) یا «حذف برخی مباحث دشوار» از امتحانات نهایی امسال. همچنین توصیه می‌شود که نمرات مستمر (فعالیت‌های حین سال) سهم بیشتری (مثلاً ۳۰ درصد به جای ۲۰ درصد) در نمره نهایی داشته باشد تا فشاری که بر امتحان پایانی است کاهش یابد.

وزیر آموزش و پرورش برای اطمینان خانواده‌ها، وعده داده است که تمام حوزه‌های برگزاری امتحانات حضوری، از نظر تهویه هوا، فاصله صندلی‌ها و دسترسی به مواد ضدعفونی کننده مورد بازرسی قرار می‌گیرند. همچنین به دانش‌آموزان اجازه داده می‌شود که در صورت تمایل، از ماسک N95 استفاده کنند (که وزارتخانه بخشی از آن را تأمین می‌کند). اما نگرانی اصلی این است که برگزاری امتحانات حضوری برای حدود یک و نیم میلیون دانش‌آموز پایه دوازدهم، یک تجمع بزرگ انسانی است که می‌تواند به کانون انتشار بیماری بدل شود، مگر اینکه نظارت و پروتکل‌ها به طور دقیق اجرا شوند.

نقش شبکه شاد و فناوری آموزشی در ارزشیابی مجازی

شبکه آموزشی دانش‌آموز (شاد) از ابتدای کرونا تاکنون بار اصلی آموزش مجازی را به دوش کشیده است. با این حال، این پلتفرم برای نظارت بر آزمون‌های مجازی طراحی نشده بود. ویژگی‌هایی مثل «تشخیص چهره» هنگام آزمون، «قفل کردن مرورگر» برای جلوگیری از جستجوی همزمان، «تصادفی کردن سوالات» برای هر دانش‌آموز، و «ضبط صفحه» در شاد وجود ندارد (یا بسیار ابتدایی است). بنابراین، آزمون‌های غیرحضوری شاد به شدت آسیب پذیر از تقلب هستند. وزارت آموزش و پرورش برای کاهش تقلب، تاکید کرده است که برای دروس مهم (مانند ریاضی، فیزیک، شیمی) آزمون‌ها به صورت «تشریحی با زمان محدود» برگزار شود نه تستی. همچنین معلمان می‌توانند بعد از آزمون از چند دانش‌آموز به صورت تصادفی، درخواست مصاحبه ویدئویی (شفاهی) کنند تا میزان تسلط آنها سنجیده شود. اما توسعه شاد به منابع مالی و فنی زیادی نیاز دارد. وزارت ارتباطات و آموزش و پرورش در حال رایزنی برای ارتقای سرورها و افزودن قابلیت‌های هوش مصنوعی به شاد هستند. تا قبل از ۹ خرداد (آغاز امتحانات)، ممکن است نسخه به روز شده شاد با امکانات جدید (مثل «مراقب آزمون مجازی») رونمایی شود. برای دانش‌آموزانی که به اینترنت پایدار ندارند، وزارت آموزش و پرورش بسته‌های «آفلاین» شامل سوالات چاپی را توزیع می‌کند که دانش‌آموز در خانه پاسخ می‌دهد و عکس آن را برای معلم ارسال می‌کند (البته در این روش نیز تقلب امکان‌پذیر است، اما چاره‌ای نیست). نکته حائز اهمیت، «امنیت داده‌های دانش‌آموزان» در شاد است. در سال‌های گذشته هک شدن برخی حساب های کاربری و سرقت اطلاعات باعث نگرانی خانواده‌ها شده بود. وزارت آموزش و پرورش اعلام کرده که شاد اکنون دارای گواهی امنیت از مرکز افتاست و رمزگذاری ارتباطات دو لایه شده است. اما همچنان توصیه می‌شود که دانش‌آموزان از رمزهای قوی استفاده کنند و اطلاعات شخصی (مثل عکس، شماره تماس، آدرس) را در پروفایل عمومی قرار ندهند. همچنین والدین بر فعالیت فرزندان در شاد نظارت داشته باشند و از کلیک بر روی لینک‌های مشکوک خودداری کنند. شاد ابزار مفیدی است اما بی‌نقص نیست.

توصیه‌های عملی به دانش‌آموزان و خانواده‌ها تا پایان سال تحصیلی

با توجه به اعلام وزیر، دانش‌آموزان باید یک برنامه ریزی منظم و فشرده برای ماه پایانی سال (از امروز تا ۹ خرداد) داشته باشند.

1. توصیه اول: «مطالعه تدریجی و مرور منظم» به جای «حفظ کردن شب امتحانی»

   دروس را به بخش‌های کوچک تقسیم کنید، هر روز ۲ تا ۳ ساعت مطالعه عمیق داشته باشید و حتماً خلاصه نویسی کنید. استفاده از تکنیک «پومودورو» (۲۵ دقیقه مطالعه، ۵ دقیقه استراحت) می‌تواند تمرکز را افزایش دهد. برای دروسی که در آنها ضعف دارید، از معلم خود در شاد کمک بخواهید. همچنین تمرین حل سوالات سال‌های گذشته (برای پایه‌های نهایی) بسیار کمک کننده است.

2. توصیه دوم: «سلامت جسمی و روانی را جدی بگیرید»

   پشت میز نشستن طولانی مدت و خیره شدن به صفحه نمایش برای ساعت‌ها، باعث خستگی چشم، کمردرد و کاهش تمرکز می‌شود. هر ۵۰ دقیقه یکبار، ۱۰ دقیقه از جای خود بلند شوید و راه بروید، به چشم‌ها استراحت دهید (به نقطه دور نگاه کنید)، و حرکات کششی انجام دهید. خواب شبانه را حداقل ۸ ساعت حفظ کنید (کمبود خواب حافظه را مختل می‌کند). تغذیه سالم (مغزیجات، میوه، سبزیجات، آب کافی) و ورزش سبک (پیاده روی ۳۰ دقیقه) استرس را کاهش می‌دهد. اگر احساس اضطراب شدید کردید، با والدین یا مشاور مدرسه تماس بگیرید.

3. توصیه سوم: «آمادگی برای آزمون‌های حضوری (برای پایه‌های یازدهم و دوازدهم)»

   قبل از روز امتحان، حوزه امتحانی خود را بشناسید، مسیر رفت و آمد را بررسی کنید. وسایل مورد نیاز (خودکار، مداد، پاک کن، ماسک، بطری آب کوچک، کارت ورود به جلسه) را از شب قبل آماده کنید. صبحانه کامل بخورید و نیم ساعت زودتر در حوزه حاضر شوید. فاصله خود را با دیگران حفظ کنید و از دست زدن به صورت خودداری کنید. در جلسه امتحان، ابتدا سوالات را سریع مرور کنید، از زمان خود هوشمندانه استفاده کنید، و بر روی سوالات دشوار بیش از حد وقت نگذارید. بعد از امتحان، پاسخ‌ها را با دیگران مرور نکنید (افزایش استرس بی‌فایده) و سریعاً به خانه برگردید و استراحت کنید. پایان سال تحصیلی نزدیک است؛ با آرامش و برنامه پیش بروید و بهترین عملکرد را داشته باشید. موفقیت در گرو تلاش، انضباط و امید است.