آسیانیوز ایران؛ سرویس سیاسی:
عصر چهارشنبه ۲۳ اردیبهشت ۱۴۰۵، مهراوه خندان، فرزند نسرین ستوده، وکیل و فعال حقوق بشر، در پستی کوتاه در اینستاگرام از آزادی موقت مادرش به قید کفالت خبر داد. این خبر پس از ماهها سکونت و بلاتکلیفی، با استقبال گسترده فعالان حقوق بشر و کاربران فضای مجازی مواجه شد. نسرین ستوده از وکلای سرشناس و منتقد نظام قضایی ایران است که پیش از این نیز بارها بازداشت و محاکمه شده بود. او به دلیل دفاع از متهمان سیاسی و اجتماعی و همچنین فعالیتهای صنفی، سالها تحت تعقیب و محاکمات متعدد قرار داشته است. آخرین دوره بازداشت او که از ماههای پیش آغاز شده بود، حالا با قرار کفالت پایان یافته است. مهراوه خندان، که خود یک فعال رسانهای و اجتماعی است، در پست اینستاگرامی خود نوشت: «مادرم آزاد است.» این عبارت کوتاه اما پرمعنا، نشاندهنده روزهای سخت انتظار و نگرانی برای خانواده ستوده بود. هنوز جزئیات بیشتری از شرایط آزادی و قرار کفالت منتشر نشده است.
نسرین ستوده در طول سالهای فعالیت خود، بارها به اتهامات امنیتی و تبلیغ علیه نظام محاکمه و زندانی شده است. او همچنین برنده جوایز بینالمللی متعددی در زمینه دفاع از حقوق بشر بوده که انتقاد مقامات قضایی ایران را به دنبال داشته است. آخرین بار او در سال ۱۳۹۸ به ۷ سال زندان محکوم شده بود که پس از اعتراض و پیگیریها، این حکم کاهش یافت. خبر آزادی او در شرایطی منتشر میشود که در هفتههای اخیر، محکومیتها و بازداشتهای جدیدی علیه وکلای منتقد و فعالان مدنی صورت گرفته است. برخی تحلیلگران سیاسی، آزادی نسرین ستوده را نشانهای از کاهش فشارها یا تغییری موقت در رویه قضایی ارزیابی میکنند، اما هنوز اظهارنظر رسمی از سوی مقامات قضایی در این باره منتشر نشده است. جامعه وکلای ایران و فعالان حقوق بشر در داخل و خارج از کشور، این آزادی را یک پیروزی نمادین دانسته و خواستار لغو کامل احکام و رفع محدودیتهای وکلای منتقد شدهاند. نسرین ستوده از جمله وکلایی است که پروندهاش بازتاب بینالمللی گستردهای داشته و سازمانهای حقوق بشری متعددی خواستار آزادی بیقید و شرط او بودهاند. حال باید دید با آزادی موقت، او بار دیگر به فعالیتهای حرفهای خود ادامه خواهد داد یا همچنان محدودیتهای قضایی پیش رو خواهد داشت.
نسرین ستوده، وکیل منتقد و سابقه محکومیتهای متعدد
نسرین ستوده (متولد ۱۳۴۲) یکی از شناختهشدهترین وکلای حقوق بشر در ایران است. او فعالیت حرفهای خود را از اوایل دهه ۱۳۸۰ آغاز کرد و به دلیل دفاع از متهمان امنیتی، زندانیان سیاسی، روزنامهنگاران و فعالان مدنی، به سرعت در کانون توجه قرار گرفت. اولین محکومیت مهم او به سال ۱۳۸۹ بازمیگردد که به اتهام تبلیغ علیه نظام، عضویت در گروهکهای معاند و اجتماع و تبانی با قصد جرم علیه امنیت ملی، ابتدا به ۱۱ سال حبس محکوم شد که پس از تجدید نظر، این حکم به ۶ سال کاهش یافت. او در سال ۱۳۹۵ از زندان آزاد شد اما بار دیگر در سال ۱۳۹۸ به اتهام «تبلیغ علیه نظام» و «اجتماع و تبانی به قصد ارتکاب جرم علیه امنیت ملی» به ۷ سال حبس محکوم شد. این احکام همواره با واکنش سازمانهای حقوق بشری بینالمللی و همچنین برخی نهادهای اروپایی همراه بوده است. وکالت نسرین ستوده به دلیل پروندههای پرحاشیهای مانند دفاع از نرگس محمدی، احمد باطبی، وکیل همسران زندانیان سیاسی و همچنین دفاع از خانواده قربانیان اعتراضات سالهای اخیر، همواره برای او حاشیهساز بوده است. او در طول فعالیتش، بارها به دادگاه انقلاب احضار شده و مدتی نیز در حصر خانگی به سر میبرد. با این حال، هیچگاه از اصول حرفهای خود کوتاه نیامد و به دفاع از موکلان خود ادامه داد. این استقامت، او را به چهرهای نمادین در میان وکلای منتقد تبدیل کرده است. با این حال، موافقان نظام، او را متهم به «همکاری با دشمنان نظام» و «استفاده از آببازی قضایی برای تبلیغات خارجی» میدانند. دوره آخرین بازداشت او که اکنون با آزادی موقت به قید کفالت پایان یافته، احتمالاً در ارتباط با اتهامات جدید یا نقض شرایط مرخصی یا تعلیق احکام قبلی بوده است. مقامات قضایی ایران معمولاً در مورد دلایل بازداشت مجدد وکلای منتقد، به دلایل امنیتی و محرمانه بودن تحقیقات اشاره میکنند و اطلاعرسانی دقیقی انجام نمیدهند. همین ابهام، به گمانهزنیها و شایعات دامن میزند. حال با آزادی موقت به قید کفالت، باید دید که آیا کیفرخواست جدیدی برای او صادر خواهد شد یا این پرونده با مختومه اعلام میشود.
جایگاه حقوقی «قید کفالت» و تفاوت آن با آزادی قاطع
قید کفالت یکی از قرارهای تأمین کیفری است که بازپرس یا دادگاه صادر کننده قرار بازداشت موقت، با توجه به نوع جرم، سابقه متهم و احتمال فرار یا تبانی، صادر میکند. در این قرار، متهم (یا فرد بازداشتی) در قبال تعهد کفیل (شخص حقیقی یا حقوقی) که متعهد میشود مبلغ معینی را در صورت عدم حضور متهم در دادگاه یا نقض شرایط آزادی، به دولت پرداخت کند، از زندان آزاد میشود. نسرین ستوده با تعیین یک کفیل (احتمالاً یکی از نزدیکان یا افراد معتمد) آزاد شده است، اما این به معنای تبرئه یا اتمام پرونده نیست. او تا زمان برگزاری دادگاه و صدور رأی نهایی، همچنان تحت تعقیب و ملزم به رعایت شرایط (مثل عدم خروج از کشور، عدم مصاحبه با رسانهها، عدم حضور در تجمعات) خواهد بود. تفاوت قید کفالت با آزادی بدون قید و شرط در این است که در آزادی مطلق (مثل تبرئه یا مختومه اعلام شدن پرونده) هیچ تعهدی برای متهم باقی نمیماند. اما در قید کفالت، محدودیتهای جدی وجود دارد. هرگونه تخلف از شرایط مندرج در قرار کفالت، میتواند به لغو آزادی و بازگشت به زندان و همچنین وصول مبلغ کفالت از کفیل منجر شود. بنابراین، نسرین ستوده در عمل آزاد است، اما در چارچوب محدودیتهای قضایی. خبر آزادی در اینستاگرام توسط مهراوه خندان احتمالاً به این معناست که خانواده به این محدودیتها واقف هستند و احتمالاً نیازی به پنهانکاری یا خروج مخفیانه از کشور نیست.
سؤال مهم این است که چرا قوه قضائیه تصمیم به آزادی موقت گرفته است؟ چند سناریو ممکن است:
- اول، ممکن است بازپرس به این نتیجه رسیده باشد که دلایل کافی برای ادامه بازداشت موقت (احتمال تبانی با سایر متهمان، احتمال تخریب ادله، یا احتمال فرار) وجود ندارد.
- دوم، ممکن است نسرین ستوده با بیماری یا مشکل جسمانی مواجه شده باشد که زندان توانایی درمان آن را ندارد و آزادی به درخواست پزشکی قانونی صادر شده است.
- سوم، ممکن است این یک اقدام تاکتیکی از سوی قوه قضائیه برای کاهش فشارهای داخلی و خارجی و سپس بازداشت مجدد به بهانههای جدید باشد. تجربه سالهای گذشته نشان داده که برخی وکلای منتقد پس از آزادی موقت، دوباره با اتهامات جدید احضار و بازداشت شدهاند. حال باید منتظر ماند و دید سرنوشت این پرونده به کجا خواهد انجامید.
واکنشها و پیامدهای سیاسی و اجتماعی آزادی نسرین ستوده
خبر آزادی نسرین ستوده در کمتر از چند ساعت، صفحه نخست رسانههای داخلی و خارجی را به خود اختصاص داد. فعالان حقوق بشر در توییتر و اینستاگرام از این تصمیم استقبال کردند و آن را «شکست پروژه حذف وکلا» نامیدند. برخی نیز هشدار دادند که آزادی به قید کفالت، به معنای پایان ماجرا نیست و ستوده همچنان تحت فشار قضایی باقی میماند. کانون وکلای دادگستری مرکز (که خود با چالشهای متعددی از سوی قوه قضائیه مواجه است) در بیانیهای کوتاه ضمن ابراز خوشحالی، خواستار آزادی تمام وکلای زندانی و لغو مجازاتهای شغلی شد. رسانههای خارجی و سازمانهای بینالمللی حقوق بشر نیز این خبر را با بزرگنمایی پوشش دادند. دیدهبان حقوق بشر و عفو بینالملل در بیانیههایی، از «فشارهای بینالمللی» به عنوان عامل اصلی آزادی نام بردند و خواستار آزادی کامل و بیقید و شرط شدند. دولت آلمان و فرانسه نیز (که پیش از این در پرونده ستوده ابراز نگرانی کرده بودند) ضمن استقبال، تأکید کردند که «آزادی وکلای منتقد باید به یک عرف عمومی در ایران تبدیل شود». در مقابل، رسانههای اصولگرای داخلی، عمدتاً سکوت اختیار کرده یا با احتیاط از «قرار کفالت صادره از سوی قوه قضائیه» خبر دادهاند و هیچ تحلیلی از معنای سیاسی آن ارائه ندادهاند. این سکوت نشان میدهد که موضوع حساس است. در سطح داخلی، واکنش قوه قضائیه هنوز مشخص نیست. ممکن است سخنگوی قوه قضائیه در نشست خبری هفتگی خود، توضیحاتی درباره این آزادی ارائه دهد. برخی تحلیلگران سیاسی معتقدند که این آزادی میتواند مقدمهای برای کاهش تنشها در آستانه رویدادهای سیاسی مهم باشد یا اینکه صرفاً یک اقدام فنی و قضایی بوده و ارتباطی با سیاست ندارد. اما فارغ از تحلیل، آنچه اهمیت دارد، وضعیت جسمی و روحی خود نسرین ستوده پس از ماهها بازداشت است. خانواده او از عموم مردم خواسته است که به حریم خصوصی احترام بگذارند و به او فرصت دهند تا با شرایط جدید سازگار شود. به هر حال، روزهای آینده مشخص خواهد کرد که آیا این آزادی، آغازی برای پایان پروندههای قضایی وکلا است یا صرفاً یک وقفه موقت در زنجیره بازداشتها.