آسیانیوز ایران؛ سرویس علم و تکنولوژی:
پس از زمین لرزههای شب گذشته در تهران و حوالی پردیس، شایعات گستردهای در فضای مجازی منتشر شد. برخی کاربران، این زلزله را به طوفان شدید چند ساعت قبل از آن و برخی دیگر به وقوع انفجار در منطقه نسبت میدادند. اما علی بیتاللهی، رئیس بخش زلزلهشناسی مهندسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، این شایعات را کاملاً بیاساس خواند و تأکید کرد: «زلزله یک پدیده کاملاً طبیعی و ناشی از سرشت لرزهخیزی منطقه بوده است». شامگاه سهشنبه، ۲۲ اردیبهشت ماه، نخستین زمین لرزه با بزرگای ۳.۴ ریشتر در ساعت ۲۰:۴۱ در شرق تهران (۴۰ کیلومتری مرکز شهر و ۸ کیلومتری شمال پردیس) ثبت شد. اما زلزله اصلی و بزرگتر در ساعت ۲۳:۴۶ با بزرگای ۴.۶ ریشتر رخ داد. بیت اللهی توضیح داد که در یک بازه زمانی ۷ ساعته، مجموعاً ۸ زمین لرزه با بزرگای مختلف (از ۲.۵ تا ۴.۶) ثبت شده است که ۶ مورد از آنها پس لرزههای بعد از زلزله اصلی بودند.
آخرین پس لرزه حوالی ساعت ۳:۳۰ بامداد چهارشنبه با بزرگای ۳.۱ ریشتر رخ داد. بیت اللهی گفت: «به شخصه انتظار اینکه زلزله بزرگتری در راه باشد را بسیار اندک میدانم. شاید در ادامه شاهد پس لرزههای کوچک تری باشیم تا منطقه به سکون نسبی برسد.» این اظهارات میتواند تا حد زیادی نگرانی مردم را درباره احتمال وقوع زلزله مخرب کاهش دهد. کانون زلزله در محل تلاقی دو گسل مهم تهران یعنی «گسل شمال تهران» و «گسل مشاء» در حوالی روستای «ایرا» در شرق تهران واقع شده است. بیت اللهی این منطقه را به دلیل تلاقی گسلها، «زون فعال لرزهای شرق تهران» نامید. در شعاع ۳۰ کیلومتری این منطقه، علاوه بر روستای ایرا، ۱۰۴ روستای دیگر و شهرهای پردیس، بومهن، رودهن، آبعلی و لواسانات با جمعیتی بالغ بر ۲۵۰ هزار نفر قرار دارند.
یکی از نگرانکنندهترین بخشهای اظهارات بیت اللهی، هشدار درباره کیفیت ساخت و سازها در این منطقه است. او اعلام کرد: «۳۰ درصد خانههای روستایی و ۱۵ درصد منازل واقع شده در مناطق شهری در این محدوده فاقد اسکلت هستند و مقاومت آنچنانی در برابر زلزلههای بزرگ ندارند». این آمار نشان میدهد که اگر زلزله بزرگتری (مثلاً ۶ ریشتر) در این منطقه رخ دهد، خسارات جانی و مالی قابل توجهی ممکن است به بار آید. بیت اللهی همچنین به شایعه ارتباط زلزله با طوفان پاسخ داد. او گفت: «این زمین لرزه با طوفانی با سرعت حدود ۵۵ کیلومتر بر ساعت در ساعات پیش از وقوع همراه شده بود که البته وقوع این دو پدیده، دو امر جداگانه و کاملاً بیارتباط با هم است.» از نظر علمی، طوفان یک پدیده جوی سطحی است و زلزله یک پدیده ژئوفیزیکی در اعماق زمین. هیچ مکانیسم شناخته شدهای برای ارتباط علت و معلولی بین آنها وجود ندارد.
درباره شایعه «انفجار»، بیت اللهی با صراحت گفت: «عمق وقوع زلزلهها در این محدوده ۱۰ تا ۲۰ کیلومتری زیر زمین است، این در حالیست که شدیدترین انفجارها در حد چند ۱۰۰ متر اثرگذاری دارند و هرگز نمیتوانند در اعماق ۱۰ کیلومتری زمین تأثیر بگذارند.» به عبارت دیگر، قدرت انفجارهای سطحی (حتی بمبهای اتمی) برای تحریک گسلها در عمق چند کیلومتری کافی نیست. پس شایعه «فعال شدن گسل بر اثر انفجار» از اساس غلط است. بیت اللهی با اشاره به آمار تاریخی گفت: «در ۱۵ سال گذشته بیش از ۸۰۰ زمین لرزه در این محدوده با بزرگای متفاوت و عمدتاً کوچک رخ داده است. بنابراین وقوع زمین لرزه در این ناحیه یک امر طبیعی است.» این آمار نشان میدهد که منطقه شرق تهران از نظر زمینشناسی فعال است و زلزلههای خفیف مانند آنچه شب گذشته رخ داد، نباید باعث تعجب یا نگرانی بیاندازه شود. با این حال، او تأکید کرد که رفتار صحیح در حین زلزله (غلبه بر هیجانات، دوری از ترس و پناه گرفتن در جای کم خطر) یک ضرورت است.
تحلیل زمینشناختی زلزله و علت وقوع پس لرزههای متعدد
محل وقوع زلزله (حوالی روستای ایرا در شرق تهران) از نظر زمینشناسی بسیار حساس است، چرا که در نقطه تلاقی دو گسل اصلی منطقه یعنی «گسل شمال تهران» و «گسل مشاء» قرار دارد. گسل شمال تهران یک گسل با سازوکار امتدادلغز (با مؤلفه معکوس) است که از غرب به شرق تهران امتداد دارد. گسل مشاء نیز یک گسل فعال دیگر است که به صورت مایل با گسل شمال تهران تقاطع مییابد. این تقاطع، یک «ناحیه تنش» ایجاد میکند که در آن انرژی زمینشناسی به مرور انباشته میشود و سپس به صورت زلزلههای کوچک و متوسط آزاد میگردد. توالی ۸ زلزله در ۷ ساعت نشان دهنده «آزادسازی تدریجی انرژی» در این ناحیه است. دلیل وقوع پس لرزههای متعدد این است که پس از زلزله اصلی، سنگهای اطراف کانون دچار تغییر مکان و تنش شدهاند. برای رسیدن به حالت تعادل مجدد، سنگها باید جابجا شوند و این جابجاییها به صورت لرزشهای کوچکتر (پس لرزه) ظاهر میشوند. قاعده گوتنبرگ-ریشتر در زلزلهشناسی میگوید که پس لرزهها معمولاً ۱ تا ۲ واحد در مقیاس ریشتر از زلزله اصلی کوچکتر هستند (در اینجا ۴.۶ اصلی و پس لرزهها ۳.۱، ۲.۸ و... که منطبق است). فاصله ۱۰ تا ۲۰ دقیقهای بین پس لرزهها نشان میدهد که منطقه سریعاً در حال تعادلسازی است و احتمالاً تا ۴۸ ساعت آینده تعداد و شدت پس لرزهها کاهش خواهد یافت. نکته مهم این است که وقوع چنین توالی لرزهای (یعنی یک زلزله اصلی با چندین پس لرزه با فاصله زمانی کم) در یک منطقه گسلی فعال، یک رخداد طبیعی و قابل انتظار است. بیت اللهی با استناد به آمار ۸۰۰ زلزله در ۱۵ سال گذشته، در واقع به این حقیقت اشاره دارد که شرق تهران یک «زون لرزه خیز» است و زلزلههای خفیف و متوسط جزو رفتار عادی آن محسوب میشود. اضطراری که رسانهها و شبکههای اجتماعی ایجاد کردند، بیشتر ناشی از عدم آگاهی عمومی از همین واقعیت زمینشناختی بود.
رد شایعات (طوفان و انفجار) از منظر علمی
شایعه ارتباط زلزله با طوفان شدید عصر سهشنبه (با سرعت ۵۵ کیلومتر بر ساعت) در شبکههای اجتماعی به سرعت منتشر شد. اما از نظر فیزیک، هیچ ارتباط علت و معلولی بین پدیدههای جوی سطحی (باد، باران، طوفان) و پدیدههای ژئوفیزیکی عمیق (زلزله در عمق ۱۰ تا ۲۰ کیلومتری) وجود ندارد. فشار ناشی از وزش باد (حتی در سرعتهای ۱۵۰ کیلومتر بر ساعت) در سطح زمین حداکثر چند دهم پاسکال است، در حالی که تنشهای لازم برای شکستن سنگ در عمق چند کیلومتری، میلیونها برابر بیشتر است. تصور اینکه یک طوفان بتواند گسل را فعال کند، مانند این است که کسی بگوید یک مورچه میتواند یک کامیون ۱۰ تنی را جابجا کند. این دو پدیده به طور تصادفی همزمان شدهاند، اما هیچ ارتباط سببی ندارند. شایعه انفجار نیز به همان اندازه بیپایه است. بیت اللهی به درستی اشاره میکند که «شدیدترین انفجارها در حد چند صد متر اثرگذاری دارند». حتی بزرگترین بمبهای غیرهستهای جهان (مثل بمب GBU-43 که در افغانستان استفاده شد) حداکثر گودالی به عمق ۱۰۰ متر ایجاد میکنند. برای اینکه انفجار سطحی بتواند در عمق ۱۰ کیلومتری زمین تأثیر بگذارد و گسل را فعال کند، باید انرژی آن میلیونها برابر بمب اتمی هیروشیما باشد. هیچ کشور یا گروهی چنین قدرتی ندارد. علاوه بر این، زلزلهشناسان با تحلیل شکل موج امواج لرزهای (Seismogram) میتوانند تشخیص دهند که منبع ارتعاش طبیعی بوده (با امواج P و S مشخص) یا انفجار (امواج سطحی و بدون موج S). در مورد زلزله شب گذشته، رکوردها کاملاً طبیعی بوده است. بیت اللهی با رد قاطع این شایعات، نقش یک «مرجع علمی معتبر» را ایفا کرد. در شرایط بحرانی که شایعات در فضای مجازی مانند آتش پخش میشوند، اظهارات مستدل و مستند یک مقام مسئول میتواند از ایجاد وحشت و سوءتفاهم جلوگیری کند. رسانهها نیز موظفند که به جای بازتاب شایعات، مستقیماً از منابعی مثل مرکز لرزهنگاری و مرکز تحقیقات راه و مسکن استعلام کنند و پاسخ علمی را منتشر کنند.
تحلیل وضعیت ساخت و سازها در منطقه و آسیبپذیری در برابر زلزله آینده
اگرچه زلزله ۴.۶ ریشتری خسارت چندانی به بار نیاورد، اما هشدار بیت اللهی درباره «۳۰ درصد خانههای روستایی و ۱۵ درصد خانههای شهری فاقد اسکلت» در این محدوده، یک زنگ خطر جدی است. فاقد اسکلت بودن به معنای استفاده از دیوارهای باربر خشتی، آجری بدون کلاف بتنی، یا سقفهای تیرپوش چوبی است. این ساختمانها در برابر زلزلههای بالای ۵ ریشتر به شدت آسیبپذیر هستند و ممکن است به طور کامل تخریب شوند. با توجه به جمعیت ۲۵۰ هزار نفری این منطقه (شامل شهرهای پردیس، بومهن، رودهن، آبعلی و لواسانات)، اگر زلزله ۶ ریشتری رخ دهد، هزاران واحد مسکونی تخریب شده و تلفات انسانی سنگینی قابل پیشبینی است. اما چرا با وجود هشدارهای مکرر، هنوز چنین ساختمانهای ناامنی در مناطق لرزه خیز وجود دارند؟ سه دلیل اصلی وجود دارد: اول، فقر روستایی و عدم توانایی مالی ساکنان برای بازسازی. دوم، نظارت ضعیف شهرداریها در مناطق روستایی و حاشیهای که ساخت و سازهای غیرمجاز در آنها رایج است. سوم، عدم وجود مشوقهای دولتی برای مقاومسازی (مثل وامهای کم بهره با بازپرداخت طولانی). بیت اللهی به عنوان یک زلزلهشناس، وظیفه خود میداند که هشدار دهد، اما اجرای سیاستهای مقاومسازی بر عهده دولت و مجلس است. منطقه مورد نظر (شرق تهران) به دلیل قرار گرفتن در محل تلاقی دو گسل فعال، از نظر لرزهخیزی در اولویت یک قرار دارد. وقوع زلزله ۴.۶ ریشتری میتواند به عنوان یک «هشدار طبیعی» تلقی شود که گسلها فعالند و ممکن است در آینده (نه لزوماً بلافاصله) انرژی بیشتری آزاد کنند. بیت اللهی اگرچه احتمال زلزله بزرگتر در ادامه را «بسیار کم» میداند، اما این به معنای «محال بودن» وقوع زلزله بزرگتر در ۱۰ سال آینده نیست. بنابراین، شهرداریها و بنیاد مسکن باید هر چه سریعتر برنامه ویژهای برای مقاومسازی ساختمانهای فاقد اسکلت در این منطقه تصویب و اجرا کنند.
رفتار صحیح در هنگام زلزله و وظیفه رسانهها در مدیریت بحران
بیت اللهی در پایان بر «رفتار صحیح در حین زلزله» تأکید کرد. نکات کلیدی که مردم باید بدانند: اگر در داخل ساختمان هستید، به سمت پلهها و آسانسور ندوید. زیر یک میز محکم، کنار ستون اصلی، یا زیر چهارچوب در پناه بگیرید. از پنجرهها، قفسههای بلند و لوسترهای سنگین دور شوید. پس از اتمام لرزش اصلی (نه در حین آن)، گاز و برق را قطع کنید و اگر بوی گاز استشمام کردید، درب و پنجره را باز کرده و ساختمان را ترک کنید. اگر در فضای باز هستید، از ساختمانها، دیوارها و دکلهای برق فاصله بگیرید و به زمینهای باز پناه ببرید. مهمترین اصل: «وحشت نکنید». یادگیری این نکات ساده میتواند در زلزله واقعی جان شما را نجات دهد. وظیفه رسانهها و خبرگزاریها نیز در شرایطی مانند شب گذشته، بسیار سنگین است. برخی کانالهای تلگرامی و صفحات اینستاگرامی بدون هیچ مدرکی، شایعات «انفجار»، «ترکیدن گاز اصلی»، «فعال شدن آتشفشان» و ... را منتشر کردند که باعث وحشت عمومی شد. رسانههای رسمی و معتبر باید در دقایق اولیه حادثه، با انتشار اخبار تأیید شده از مرکز لرزهنگاری، ضمن اطلاعرسانی سریع، از شایعات پیشگیری کنند. همچنین باید به مردم آموزش دهند که تنها مرجع معتبر، مرکز لرزهنگاری کشور وابسته به مؤسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران است. در عصر شبکههای اجتماعی، هر کاربری ممکن است یک «خبرنگار آماتور» باشد و هر خبر کذبی میتواند طی چند ساعت به کل کشور برسد. اما راه مقابله با شایعات، سانسور یا برخورد قهری نیست، بلکه «افزایش سواد رسانهای» مردم است. کاربران باید یاد بگیرند که قبل از بازنشر هر خبری، منبع آن را بررسی کنند. آیا منبع رسمی است؟ آیا خبر توسط حداقل دو رسانه مستقل تأیید شده؟ اگر نه، «سکوت کنید و منتظر بمانید تا خبر رسمی اعلام شود». این ساده ترین راه برای جلوگیری از تبدیل شدن به بخشی از چرخه شایعه است.