آسیانیوز ایران؛ سرویس اجتماعی:
ساعت ۱۱:۱۷ دقیقه امروز (پنجشنبه ۲۴ اردیبهشت ۱۴۰۵)، زمین لرزهای به قدرت ۵ ریشتر، حوالی روستای کمال آباد از توابع شهرستان بردسیر در استان کرمان را لرزاند. این زلزله در عمق نسبتاً کم ۸ کیلومتری زمین رخ داده و به همین دلیل لرزش آن در شهرستانهای اطراف از جمله کرمان (مرکز استان)، رفسنجان و سیرجان نیز به طور محسوس احساس شده است. بر اساس اعلام مرکز لرزهنگاری کشور، کانون این زمین لرزه در طول جغرافیایی ۵۶.۴۳ و عرض جغرافیایی ۳۰.۱۶ ثبت شده است. منطقه بردسیر در جنوب غربی استان کرمان، یکی از مناطق زلزلهخیز کشور محسوب میشود و سابقه زمین لرزههای متعدد با بزرگی متوسط در این منطقه وجود دارد. با وقوع این حادثه، بلافاصله جمعیت هلال احمر استان کرمان وارد عمل شد. رئیس هلال احمر کرمان اعلام کرد که ۴ تیم ارزیاب از شهرهای بردسیر، راین و کرمان به منظور بررسی میزان خسارات احتمالی به روستاهای نزدیک کانون زلزله اعزام شدهاند. همچنین تمامی پایگاههای هلال احمر استان به حالت آماده باش کامل درآمدهاند.
عمق کم این زلزله (۸ کیلومتر) یکی از عوامل تشدید کننده لرزش در سطح زمین است. هر چه عمق کانونی کمتر باشد، انرژی لرزهای با شدت بیشتری به سطح میرسد و احتمال خسارت به ساختمانهای فرسوده و غیرمقاوم بیشتر میشود. به همین دلیل، تیمهای ارزیاب با عجله به مناطق روستایی اطراف کانون اعزام شدهاند تا از وضعیت ساختمانهای مسکونی و زیرساختها گزارش دهند. هنوز گزارشی از تلفات جانی یا خسارات جدی منتشر نشده است. با این حال، با توجه به جمعیت روستایی منطقه و نوع ساخت و سازها (که اغلب خشتی و گلی یا با اسکلت فلزی ضعیف هستند)، امکان آسیب به برخی واحدهای مسکونی وجود دارد. تیمهای ارزیاب در حال گشت زنی در روستاهای کمال آباد، و اطراف آن هستند و به محض جمعآوری اطلاعات دقیق، گزارش تکمیلی منتشر خواهد شد.
به ساکنان مناطق زلزله زده توصیه میشود که خونسردی خود را حفظ کرده و از نزدیک شدن به ساختمانهای ترک خورده و دارای آسیب سازهای خودداری کنند. همچنین تا اتمام ارزیابیهای فنی، از سکونت در منازل مسکونی که ترکهای عمیق و مورب دارند، پرهیز شود. هلال احمر در صورت نیاز، چادرهای امدادی را در مناطق آسیب دیده برپا خواهد کرد. اخبار تکمیلی متعاقباً منتشر میشود.
تحلیل تخصصی زلزله ۵ ریشتری بردسیر از نظر لرزهشناسی
زمین لرزه ۵ ریشتری بردسیر در دسته زلزلههای «متوسط» طبقهبندی میشود. چنین زلزلههایی معمولاً توانایی تخریب ساختمانهای با کیفیت پایین و فاقد اسکلت را دارند، اما به ندرت باعث ریزش کامل ساختمانهای مقاوم (اسکلت بتنی یا فولادی با طراحی لرزهای) میشوند. با این حال، عمق کم (۸ کیلومتر) این زلزله، آن را به یک «زلزله کم عمق» تبدیل کرده است. هر چه عمق کمتر باشد، امواج لرزهای (امواج P و S) مسیر کوتاهتری تا سطح زمین طی میکنند و انرژی بیشتری حفظ میشود. در نتیجه، لرزش سطحی شدیدتر از زلزله با همین بزرگی در عمق ۳۰ کیلومتری است. به همین دلیل است که لرزش در شهرستانهای دورتر مانند کرمان و رفسنجان (فاصله حدود ۸۰ تا ۱۰۰ کیلومتر) نیز احساس شده است. استان کرمان بر روی کمربند لرزهخیز زاگرس و ایران مرکزی قرار دارد. گسلهای متعددی در این منطقه فعال هستند، از جمله گسل «راه شکن» و گسل «بردسیر» که هر دو قابلیت تولید زلزله با بزرگی بالای ۶ ریشتر را دارند. زلزله امروز احتمالاً ناشی از فعالیت یکی از شاخههای فرعی این گسلها بوده است. بررسی کانون دقیق (طول و عرض جغرافیایی ۵۶.۴۳ و ۳۰.۱۶) نشان میدهد که کانون در فاصله نسبتاً نزدیکی از شهر بردسیر (حدود ۱۵-۲۰ کیلومتری) قرار دارد.
خوشبختانه، مرکز زلزله به جای مناطق شهری پرجمعیت، در منطقه روستایی و کوهپایهای رخ داده که احتمال خسارت را کاهش میدهد. با این حال، روستاهای اطراف (از جمله خود روستای کمال آباد) به دلیل تراکم جمعیت پایین، اما آسیبپذیری بالای ساختمانهای روستایی نیاز به بررسی دقیق دارند. پس از یک زلزله ۵ ریشتری، معمولاً انتظار میرود که تعدادی پسلرزه با بزرگی ۲ تا ۴ ریشتر در ساعات و روزهای آینده رخ دهد. این پسلرزهها معمولاً خطرناک نیستند، اما میتوانند باعث ریزش ساختمانهایی شوند که در زلزله اصلی آسیب دیدهاند. به ساکنان توصیه میشود که در صورت احساس لرزش مجدد، سریعاً از ساختمان خارج نشوند (که خطر سقوط اجسام از ارتفاع را دارد) بلکه در جای امن (زیر میز یا کنار ستون) پناه بگیرند و پس از پایان لرزش، با احتیاط خارج شوند. مرکز لرزهنگاری کشور در حال رصد فعالیتهای لرزهای منطقه است و هرگونه پسلرزه مهم به سرعت اطلاعرسانی خواهد شد.
آسیبپذیری مناطق روستایی کرمان در برابر زلزله
یکی از نگرانیهای اصلی در زلزله بردسیر، کیفیت پایین ساخت و سازها در مناطق روستایی است. استان کرمان (مانند بسیاری از استانهای دیگر ایران) دارای بافت روستایی فرسوده با ساختمانهای خشتی، گلی و یا آجری بدون کلاف بتنی است. این ساختمانها فاقد «اسکلت مقاوم» هستند و در برابر نیروهای افقی ناشی از زلزله، بسیار آسیبپذیر میباشند. در زلزله ۵ ریشتری، خانههای خشتی ممکن است دچار ترکهای عمیق، نشست پی، ریزش سقف کاذب یا حتی فروریزش کامل دیوارها شوند. به همین دلیل، تیمهای ارزیاب هلال احمر اولویت خود را به بازرسی روستاهای نزدیک کانون اختصاص دادهاند. بر اساس تجربیات گذشته (مثل زلزله ۶.۴ ریشتری کرمانشاه در سال ۱۳۹۶)، مناطق روستایی بیشترین تلفات را متحمل میشوند، نه به دلیل شدت بیشتر لرزش، بلکه به دلیل نبود نظارت بر ساخت و ساز و استفاده از مصالح نامرغوب.
در شهرستان بردسیر و روستاهای اطراف، متأسفانه هنوز بسیاری از خانههای روستایی به صورت سنتی و بدون رعایت اصول مهندسی زلزله ساخته میشوند. فقدان کلافهای افقی و قائم عمودی (که دیوارها را به یکدیگر متصل میکند) باعث میشود که دیوارها در اثر تکانهای افقی مانند یک صفحه شطرنج از هم جدا شوند و فرو بریزند. خوشبختانه، جمعیت روستایی این منطقه پراکنده است و تراکم جمعیت پایین است، بنابراین حتی در صورت تخریب کامل چند واحد مسکونی، احتمال تلفات جانی انبوه کمتر از مناطق شهری است. با این حال، هرگونه فوت یا مصدومیت برای یک خانواده روستایی فاجعهبار است.
تیمهای ارزیاب هلال احمر وظیفه دارند که علاوه بر جستجوی مصدومان احتمالی، ساختمانهای آسیب دیده را با نوار هشدار علامتگذاری کنند (سبز: ایمن، زرد: نیازمند تعمیر، قرمز: خطرناک و غیرقابل سکونت). همچنین آنها باید نیازهای فوری مناطق زلزله زده (چادر، آب آشامیدنی سالم، مواد غذایی، دارو و پتو) را ارزیابی کرده و به مرکز استان گزارش دهند. در صورت نیاز، ستاد مدیریت بحران استان کرمان مجوز برپایی اردوگاههای موقت را صادر خواهد کرد. مردم محلی باید همکاری کامل با تیمهای امدادی داشته باشند و از پنهان کردن خسارات یا مقاومت در برابر تخلیه ساختمانهای خطرناک خودداری کنند، چرا که پسلرزهها ممکن است ساختمان را یکباره فروریزند.
عملکرد هلال احمر و مدیریت بحران در استان کرمان
استان کرمان به دلیل موقعیت جغرافیایی و سابقه زلزلههای مخرب (مثل زلزله بم در سال ۱۳۸۲)، جزو استانهایی است که هلال احمر آن تجربه و آمادگی نسبتاً بالایی برای مقابله با بحران دارد. اعزام ۴ تیم ارزیاب در کمتر از ۳۰ دقیقه پس از زلزله (زمان طلایی) نشان از سرعت عمل و سازماندهی مناسب دارد. همچنین اعلام آماده باش تمام پایگاههای هلال احمر در سطح استان، این اطمینان را میدهد که در صورت گسترده شدن دامنه خسارات (مثلاً در شهرهای دورتر مانند کرمان یا سیرجان)، نیروهای کمکی میتوانند ظرف ۱ تا ۲ ساعت خود را به منطقه برسانند. خودروهای امدادی هلال احمر مجهز به جعبه کمکهای اولیه، ست نجات (دستگاه برش، جک، طناب)، بی سیم و چادرهای سریع برپا هستند.
یکی از نقاط قوت هلال احمر کرمان، وجود «پایگاههای امداد و نجات بین شهری» در مسیرهای اصلی (مثل جاده کرمان-بم و کرمان-سیرجان) است. این پایگاهها در حالت عادی به مسافران و خودروهای تصادفی خدمات میدهند، اما در زمان بحران مانند زلزله، سریعاً به مراکز فرماندهی عملیات تبدیل میشوند. تیمهای واکنش سریع (RRT) که در این پایگاهها مستقر هستند، ظرف ۱۰ دقیقه پس از اعلام بحران، آماده حرکت میشوند. این ساختار منحصر به فرد هلال احمر ایران است و در زلزله امروز بردسیر نیز به کار گرفته شد. با این حال، چالشهایی نیز وجود دارد. اولین چالش، ارتباط با روستاهای کوهستانی دورافتاده است که ممکن است پوشش مخابراتی ضعیفی داشته باشند. اگر جادهها نیز آسیب دیده باشند (رانش زمین، ترک خوردگی آسفالت)، رسیدن تیمهای ارزیاب به این روستاها ساعتها طول میکشد. چالش دوم، کمبود تجهیزات سنگین (مثل لودر و بیل مکانیکی) در پایگاههای روستایی است. اگر خانهای به طور کامل تخریب شده باشد و فردی زیر آوار مانده باشد، تیمهای هلال احمر برای آواربرداری نیاز به هماهنگی با شهرداریها یا بنیاد مسکن دارند که زمانبر است. خوشبختانه تا این لحظه گزارشی از آوار ماندن افراد منتشر نشده است. با این حال، مردم منطقه باید هوشیار باشند و هرگونه نیاز فوری را با سامانه ۱۱۲ (ندای امداد) هلال احمر در میان بگذارند.