آسیانیوز ایران؛ سرویس سلامت و زیبایی:
آژانس بهداشتی آفریقا (Africa CDC) به طور رسمی شیوع جدید ویروس ابولا را در استان شرقی ایتوری (Ituri) در جمهوری دموکراتیک کنگو اعلام کرد. بر اساس آخرین آمار، ۲۴۶ مورد ابتلا (شامل موارد مشکوک و تأیید شده) و ۶۵ مورد مرگ گزارش شده است. این هفدهمین شیوع ابولا در کنگو از زمان کشف این ویروس در سال ۱۹۷۶ محسوب میشود. کانون اصلی شیوع، شهرهای معدن طلا در مونگوالو (Mongwalu) و روآمپارا (Ruampara) هستند. این مناطق به دلیل فعالیتهای گسترده معدنی و رفت و آمد کارگران از نقاط مختلف، به شدت در معرض خطر گسترش بیماری قرار دارند. مقامات بهداشتی کنگو تأکید کردهاند که معادن طلا به دلیل تجمع کارگران در شرایط غیربهداشتی، میتوانند به کانونهای ابرانتقال ویروس تبدیل شوند.
روز جمعه (۲۴ اردیبهشت ۱۴۰۵)، وزارت بهداشت اوگاندا یک مورد ابتلا به ابولا را تأیید کرد. این بیمار، یک مرد ۵۹ ساله بود که روز پنجشنبه (۲۳ اردیبهشت) درگذشت و آزمایش او پس از مرگ مثبت اعلام شد. به گفته مقامات اوگاندا، وی سابقه سفر به منطقه شیوع در کنگو (استان ایتوری) را داشته و احتمالاً در آنجا آلوده شده است. این نخستین مورد فرامرزی ابولا در شیوع فعلی است که نگرانیها را درباره احتمال گسترش منطقهای افزایش داده است. ابولا یکی از کشندهترین ویروسهای شناخته شده برای بشر است. این ویروس از طریق تماس مستقیم با خون، ترشحات، اندامها یا سایر مایعات بدن افراد آلوده (چه زنده و چه مرده) منتقل میشود. همچنین تماس با سطوح یا اشیاء آلوده (مانند لباس، ملافه، وسایل پزشکی) میتواند باعث انتقال بیماری شود. با این حال، بر خلاف کرونا، ابولا از طریق هوا منتقل نمیشود.
علائم ابولا به طور ناگهانی ظاهر میشود: تب بالا، ضعف شدید، درد عضلانی، سردرد و گلودرد. به تدریج، استفراغ، اسهال، اختلال عملکرد کلیه و کبد، و در مراحل پیشرفته، خونریزی داخلی و خارجی (از دهان، چشمها، لثهها، و محل تزریق) رخ میدهد. میزان مرگ و میر در این سویه (احتمالاً سویه زئیر) بین ۵۰ تا ۸۰ درصد گزارش شده است. سازمان جهانی بهداشت (WHO) تیمهای واکنش سریع را به منطقه اعزام کرده است. این تیمها مسئول ردیابی تماسها (شناسایی و قرنطینه افرادی که با بیماران مبتلا در تماس بودهاند)، راهاندازی مراکز درمانی ایزوله، و دفن ایمن اجساد (که یکی از مهمترین راههای انتقال ویروس است) هستند. همچنین واکسن rVSV-ZEBOV که اثربخشی ۹۷.۵ درصدی دارد، در منطقه توزیع میشود.
یکی از چالشهای اصلی مهار ابولا در منطقه ایتوری، حضور گروههای مسلح و شبهنظامی است. این مناطق سالهاست که درگیر جنگهای داخلی و ناامنی هستند. به گزارش سازمان ملل، دستکم ۳۰ گروه مسلح در شرق کنگو فعال هستند که دسترسی تیمهای بهداشتی به مناطق آلوده را با دشواری مواجه میکنند. در شیوع قبلی (۲۰۱۸-۲۰۲۰)، بیش از ۴۰۰ حمله به مراکز درمانی ثبت شد و دست کم ۷ کارمند بهداشتی جان خود را از دست دادند. دولت کنگو با همکاری WHO و Africa CDC، مناطق مرزی با اوگاندا، رواندا و بوروندی را تحت کنترل شدید قرار داده است. مسافران ورودی از نظر علائم ابولا غربالگری میشوند و در صورت مشکوک بودن، قرنطینه خواهند شد. با این حال، به دلیل مرزهای طولانی و غیرقابل کنترل (جنگلها و کوهستانها)، احتمال نفوذ ویروس به کشورهای همسایه وجود دارد. اوگاندا قبلاً تجربه تلخی از شیوع ابولا در سال ۲۰۲۲ داشته است.
تحلیل اپیدمیولوژیک شیوع ابولا در معادن طلا
کانون شیوع ابولا در شهرهای معدن طلا (مونگوالو و روآمپارا) یک الگوی اپیدمیولوژیک شناخته شده است:
- معادن طلا در شرق کنگو به دلیل استخراج غیرقانونی و کارگران مهاجر از مناطق مختلف (از جمله کشورهای همسایه) به کانونهای انتقال بیماریهای عفونی تبدیل میشوند. شرایط کار در این معادن اغلب غیربهداشتی است: کارگران در فضاهای بسته و مرطوب (تونلها) کار میکنند، به آب آشامیدنی سالم دسترسی ندارند، و در کمپهای شلوغ و بدون تهویه مناسب سکونت میکنند. این شرایط ایدهآل برای انتقال ویروس ابولا (از طریق تماس با مایعات بدن) است.
- دومین عامل تشدید کننده، تماس نزدیک با حیوانات وحشی (از جمله خفاشها) است. خفاشهای میوهخوار (مخزن طبیعی ابولا) در غارهای نزدیک معادن زندگی میکنند. کارگران معدن اغلب از این غارها بازدید میکنند یا از گوشت خفاش به عنوان غذا استفاده میکنند (شکار غیرمجاز). همچنین ممکن است خفاشها فضولات خود را در نزدیکی کمپها بر جای بگذارند و کارگران از طریق استنشاق ذرات معلق (که نادر است) یا تماس مستقیم با فضولات آلوده شوند. سازمان بهداشت جهانی به معدنداران توصیه کرده است که از ورود به غارها خودداری کرده و گوشت حیوانات وحشی را قبل از مصرف کاملاً بپزند.
- سومین عامل، جابهجایی کارگران بین مناطق آلوده و غیرآلوده است. بسیاری از کارگران معدن طلا به صورت فصلی بین استان ایتوری و سایر مناطق کنگو (از جمله شهر کینشاسا) و کشورهای همسایه (اوگاندا، رواندا، بوروندی) در رفت و آمد هستند. این جابهجایی باعث میشود که ویروس به سرعت به مناطق جدید گسترش یابد. مورد تأیید شده در اوگاندا (مرد ۵۹ ساله) دقیقاً از همین طریق آلوده شده است. مهار شیوع نیازمند محدودیت شدید سفر بین استانها و غربالگری مسافران در مرزها است.
تحلیل آماری و مقایسه با شیوعهای قبلی (نرخ مرگ و میر و چالشها)
نرخ مرگ و میر (CFR) در شیوع فعلی حدود ۲۶.۴ درصد (۶۵ مرگ از ۲۴۶ مورد) است. این رقم در مقایسه با سویه زئیر ابولا (که نرخ مرگ و میر ۶۰ تا ۹۰ درصد دارد) پایینتر است. اما این آمار اولیه است و ممکن است با شناسایی موارد جدید و تأیید آزمایشگاهی مبتلایان، تغییر کند. در مناطق جنگی، آمار مرگ و میر اغلب کمتر از واقعیت گزارش میشود (چون بسیاری از مرگها در خانه رخ میدهد و ثبت نمیشود). نکته نگران کننده، نسبت بالای موارد مشکوک به تأیید شده (احتمالاً ۵۰ درصد) است که نشان از سرعت بالای انتشار ویروس دارد.
چالشهای اصلی مهار ابولا در شرق کنگو عبارتند از:
۱. ناامنی و حضور گروههای مسلح
دست کم ۳۰ گروه مسلح در استانهای ایتوری و کیوو شمالی فعال هستند. این گروهها اغلب به تیمهای بهداشتی حمله میکنند، تجهیزات پزشکی را غارت میکنند، و به دلیل بیاعتمادی، تیمهای واکسیناسیون را از منطقه بیرون میرانند. در شیوع قبلی (۲۰۱۸-۲۰۲۰)، بیش از ۴۰۰ حمله به مراکز درمانی ثبت شد و دست کم ۷ کارمند بهداشتی کشته شدند.
۲. زنجیره سرد واکسن
واکسن rVSV-ZEBOV نیاز به نگهداری در دمای منفی ۶۰ تا منفی ۸۰ درجه دارد (زنجیره سرد فوقالعاده سرد). در مناطقی که برق وجود ندارد و جادهها ناهموار هستند (به ویژه در فصل بارانی)، حمل و نگهداری واکسن بسیار دشوار است. سازمان جهانی بهداشت از ظروف مخصوص حمل (ARKTEK) استفاده میکند که میتوانند دما را تا یک هفته حفظ کنند، اما تعداد آنها محدود است. بدون کمک مالی فوری کشورهای ثروتمند، واکسیناسیون گسترده امکانپذیر نخواهد بود.
۳. باورهای غلط و مقاومت فرهنگی
برخی از ساکنان منطقه ایتوری به تیمهای بهداشتی اعتماد ندارند و تصور میکنند که این تیمها خود باعث شیوع بیماری میشوند. همچنین رسوم سنتی شستشوی اجساد قبل از دفن (که یکی از مهمترین راههای انتقال ویروس است) همچنان رواج دارد. آگاهسازی جوامع محلی و جلب اعتماد آنها، یکی از اولویتهای سازمان جهانی بهداشت است.
واکنش منطقهای و بینالمللی و نقش جامعه جهانی
کشورهای همسایه کنگو (اوگاندا، رواندا، بوروندی، و جنوب سودان) در حالت آماده باش قرار گرفتهاند. اوگاندا اولین مورد مثبت را گزارش کرده است و مرزهای خود را کنترل میکند. مسافران ورودی از نظر علائم ابولا غربالگری میشوند (تب سنجی، پرسش در مورد تماس با بیماران). همچنین اوگاندا ۲,۰۰۰ دوز واکسن ابولا را از WHO دریافت کرده و واکسیناسیون کارکنان بهداشتی و مرزی را آغاز کرده است. با این حال، به دلیل مرزهای طولانی و غیرقابل کنترل (جنگلها و کوهستانها)، احتمال نفوذ ویروس به کشورهای همسایه وجود دارد. رواندا و بوروندی نیز سیستمهای بهداشتی خود را تقویت کردهاند.
سازمان جهانی بهداشت (WHO) یک «برنامه پاسخ به ابولا» را با بودجه اولیه ۲۰ میلیون دلار تصویب کرده است. این برنامه شامل:
- استقرار ۵۰ کارشناس ارشد (اپیدمیولوژیست، مدیران لجستیک، پزشکان) در منطقه ایتوری.
- توزیع ۵۰,۰۰۰ دوز واکسن rVSV-ZEBOV (عمدتاً از انبارهای سازمان ملل در ژنو و نایروبی).
- راهاندازی ۳ مرکز درمانی ایزوله (با ظرفیت ۵۰ تخت) در مونگوالو، روآمپارا، و بانیا.
- حمایت مالی از دفاتر محلی برای ردیابی تماسها و دفن ایمن اجساد.
با این حال، کمبود بودجه مزمن یک مشکل است. در سال ۲۰۲۴، سازمان ملل متحد اعلام کرد که برای عملیات بشردوستانه در کنگو به ۲.۲ میلیارد دلار نیاز دارد، اما تاکنون فقط ۳۵ درصد از آن تأمین شده است. کشورهای ثروتمند (آمریکا، آلمان، ژاپن) باید کمکهای مالی خود را افزایش دهند. همچنین جامعه بینالمللی باید فشار بر گروههای مسلح (از طریق شورای امنیت) را تشدید کند تا تیمهای بهداشتی بتوانند با خیال راحت کار کنند. در مجموع، شیوع ابولا در شرق کنگو یک هشدار جدی برای سیستم بهداشت جهانی است. اگر جامعه بینالمللی کمکهای مالی و لجستیکی خود را افزایش ندهد، این اپیدمی ممکن است از کنترل خارج شود و به یک بحران منطقهای تبدیل گردد. همکاری فوری و هماهنگ برای نجات جان انسانها ضروری است.