آسیانیوز ایران؛ سرویس علم و تکنولوژی:
پس از بیش از سه ساعت قطعی گسترده در نسخه وب و اندروید پیامرسان «بله»، سرانجام دسترسی کاربران به این پلتفرم دوباره برقرار شد. این اختلال که از ساعاتی قبل آغاز شده بود، باعث نارضایتی گسترده کاربران شد و بار دیگر بحث «تابآوری زیرساختهای ارتباطی کشور» را در شرایط محدودیت اینترنت بینالملل داغ کرد. روابط عمومی پیامرسان «بله» اعلام کرده بود که این اختلال ناشی از «مشکل زیرساختی خارج از شبکه بله» است و تیم فنی در حال رفع آن هستند. با این حال، در زمان اختلال هیچ زمان مشخصی برای بازگشت سرویس اعلام نشده بود و کاربران ساعتی در تاریکی اطلاعات به سر میبردند. این ابهام و عدم شفافیت، یکی از انتقادات اصلی به مدیریت بحران در پلتفرمهای داخلی است. قطعی چندساعته «بله» در شرایطی رخ داد که طی هفتههای اخیر و همزمان با ادامه محدودیت اینترنت بینالملل، مقامهای وزارت ارتباطات بارها بر توان و پایداری پلتفرمهای داخلی تأکید کرده بودند. با این حال، این حادثه نشان داد که حتی مهمترین پیامرسانهای داخلی نیز از آسیبپذیری در برابر حملات سایبری، مشکلات سرور، یا اختلالات زیرساختی مصون نیستند. بر اساس بررسیهای فنی، پیامرسان «روبیکا» از نخستین ساعات امروز با اختلال همراه بوده و کاربران در ارسال و دریافت پیام یا بارگذاری فایلها با خطاهای مکرر مواجه شدهاند. همزمان با این اتفاق، پیامرسان «بله» نیز از دقایقی پیش به طور کامل از دسترس خارج شده و امکان اتصال به شبکه را ندارد. تا این لحظه، شرکتهای پشتیبان این دو پلتفرم و وزارت ارتباطات هیچگونه بیانیه رسمی درباره علت اصلی این قطعیها منتشر نکردهاند. این اختلال گسترده، روند ارتباطات روزمره و کسبوکارهای اینترنتی متکی بر این پلتفرمها را با کندی مواجه کرده است.
«بله» که از پیامرسانهای محبوب و مورد تأیید دولت است، در ماههای اخیر با تبلیغات گسترده و حتی شعارهایی مانند «آزادی بدون فیلتر» سعی در جذب کاربران از پلتفرمهای خارجی (مثل واتساپ و تلگرام) داشته است. با این حال، اختلالات مکرر (گزارشها حاکی از آن است که این سومین اختلال عمده در شش ماه اخیر است) اعتماد کاربران را خدشهدار کرده است. بر اساس گزارش کاربران، در ساعات اختلال، امکان ارسال پیامهای متنی، ارسال و دانلود عکس و فایل، و برقراری تماس صوتی و تصویری در «بله» با مشکل جدی مواجه شده بود. برخی کاربران نیز از لاگاوت (خروج اجباری) از حساب کاربری خود و عدم امکان ورود مجدد خبر دادهاند. این مشکلات به ویژه برای کسبوکارهایی که به «بله» به عنوان کانال اصلی ارتباط با مشتریان (فروشگاههای آنلاین، کانالهای خبری، و...) متکی هستند، خسارتآور بود. واکنش کاربران در شبکههای اجتماعی به این حادثه بسیار منفی بود. هشتگ «بله_قطعی» و «بله_نیست» در توییتر فارسی ترند شد. بسیاری از کاربران با کنایه نوشتند: «آزادی بیان یعنی آزادی از دسترسی به پیامرسان داخلی!» برخی دیگر نیز خواستار ارائه غرامت به کاربران پرمیوم (نسخه پولی) شدند. در مقابل، برخی کاربران حامی دولت، اختلال را ناشی از «حمله سایبری دشمن» دانستند و از «بله» دفاع کردند.
کارشناسان حوزه فناوری اطلاعات سه علت احتمالی برای این اختلال مطرح میکنند:
-
حمله سایبری (DDoS)
افزایش ترافیک غیرعادی به سرورهای «بله» که منجر به از کار افتادن آنها شده است. این محتملترین سناریو است.
-
خطای انسانی یا اشکال در بروزرسانی
برخی از بهروزرسانیهای نرمافزاری (به ویژه در سرورها) میتواند باعث ناسازگاری و قطعی شود.
-
مشکل تأمین برق یا قطع فیبر نوری
که به اختلالات زیرساخت ملی برمیگردد (همانطور که خود «بله» اشاره کرده «مشکل خارج از شبکه بله»).
اختلال در یکی از مهمترین پیامرسانهای داخلی، آن هم در دورهای که کاربران بیش از گذشته به سرویسهای بومی وابسته شدهاند (به دلیل قطعی اینترنت بینالملل و مسدود شدن پلتفرمهای خارجی)، بار دیگر پرسشهایی درباره «ظرفیت زیرساخت داخلی» و «تابآوری خدمات آنلاین» در شرایط محدودیت اینترنت ایجاد کرده است. اگر «بله» که ادعای ۲۵ میلیون کاربر دارد، نتواند پایداری خود را حفظ کند، چه اعتمادی به پلتفرمهای داخلی دیگر (مثل ایتا، سروش، روبیکا) باقی میماند؟ وزارت ارتباطات باید پاسخگو باشد.
تحلیل علت اختلال (حمله سایبری، خطای انسانی، یا مشکل زیرساخت)
با توجه به اظهارات روابط عمومی «بله» که گفت «مشکل زیرساختی خارج از شبکه بله»، محتملترین سناریو به ترتیب:
۱. حمله سایبری (DDoS)
در حملات DDoS، مهاجم با استفاده از هزاران دستگاه (که اغلب از طریق بدافزار آلوده شدهاند) درخواستهای همزمان زیادی را به سرورهای هدف ارسال میکند. این درخواستها ظرفیت سرور را پر میکنند و پاسخگویی به کاربران عادی غیرممکن میشود. با توجه به حساسیت «بله» به عنوان یک پلتفرم حاکمیتی، احتمال حمله از سوی گروههای هکری خارجی (یا حتی داخلی مخالف دولت) وجود دارد. با این حال، «بله» باید گزارش شفافی از تعداد درخواستها و منشأ آنها منتشر کند تا این ادعا اثبات شود.
۲. خطای انسانی در بروزرسانی یا پیکربندی سرور
گاهی اوقات یک متخصص شبکه هنگام بهروزرسانی سرور (مثلاً بهروزرسانی سیستم عامل یا نرمافزار پیامرسان) یک دستور اشتباه صادر میکند (مثلاً پاک کردن فایل کانفیگ). این اشتباه ساده میتواند منجر به قطعی کامل شود. در این حالت، «مشکل زیرساختی خارج از شبکه بله» میتواند به عنوان بهانهای برای پنهان کردن خطای انسانی استفاده شود (سازمانها تمایل ندارند اشتباهات داخلی خود را بپذیرند).
۳. مشکل زیرساخت ملی (برق یا فیبر نوری)
اگر دیتاسنتری که سرورهای «بله» در آن مستقر هستند (احتمالاً در تهران یا اصفهان) دچار قطع برق شود یا فیبر نوری متصل به آن آسیب ببیند (مثلاً در اثر عملیات عمرانی یا خرابی تجهیزات)، «بله» قطع خواهد شد. اما در این حالت، بسیاری از پلتفرمهای دیگر (مثل ایتا، سروش، و حتی وبسایتهای دولتی) نیز باید قطع شوند. در زمان اختلال «بله»، گزارشی از قطعی سایر پلتفرمها منتشر نشده است؛ بنابراین این سناریو کماحتمالتر است.
تأثیر قطعی «بله» بر اعتماد کاربران به پلتفرمهای داخلی و راهکارهای افزایش تابآوری
این سومین قطعی عمده «بله» در شش ماه اخیر است. چنین اختلالات مکرری اعتماد کاربران را به شدت خدشهدار میکند. کاربران به این نتیجه میرسند که پلتفرمهای داخلی نه تنها از امکانات پلتفرمهای خارجی (مثل رباتها، کانالهای عمومی پیشرفته، و رمزگذاری سرتاسری) کم دارند، بلکه پایدار هم نیستند. این احساس ناامنی، کاربران را به سمت استفاده از VPN و بازگشت به پلتفرمهای خارجی (حتی با ریسک فیلترشکن) سوق میدهد. در نتیجه، هدف دولت برای «خودکفایی ارتباطی» و «کاهش وابستگی به پیامرسانهای خارجی» ناکام میماند.
راهکارهای افزایش تابآوری (Resilience) پلتفرمهای داخلی
-
سرورهای پشتیبان (Backup Servers) در چند منطقه جغرافیایی
«بله» باید حداقل ۳ دیتاسنتر در ۳ استان مختلف داشته باشد (مثلاً تهران، اصفهان، خراسان رضوی). در صورت حمله DDoS به یک دیتاسنتر، ترافیک به دیتاسنتر دیگر هدایت شود. این کار مستلزم هزینه است، اما برای یک پیامرسان با ۲۵ میلیون کاربر ضروری است.
-
مکانیسم مقابله با DDoS:
«بله» باید از سرویسهای ضد DDoS (مثل کلودفلر ایرانی یا خارجی) استفاده کند. این سرویسها ترافیک مخرب را قبل از رسیدن به سرور اصلی فیلتر میکنند. متأسفانه به دلیل تحریمها، استفاده از سرویسهای خارجی (مثل کلودفلر خود آمریکا) برای «بله» دشوار است. اما گزینههای داخلی باید توسط وزارت ارتباطات تقویت شود.
-
شفافیت در زمان قطعی
هنگام بروز اختلال، «بله» باید هر ۱۵ دقیقه یکبار وضعیت را در سایت خود (مثلاً status.ble.ir) و در کانال ایتایی خود بهروز کند. اعلام «مشکل زیرساختی خارج از شبکه بله» بدون جزئیات، کاربران را سردرگم میکند. شفافیت اعتماد کاربران را افزایش میدهد. به عنوان مثال، گوگل (Google) داشبورد سلامت عمومی دارد که زمان قطعی و علت آن را به صورت شفاف اعلام میکند. در نهایت، اگر «بله» و دیگر پلتفرمهای داخلی نتوانند پایداری خود را تضمین کنند، دولت در رسیدن به هدف «مهاجرت به پلتفرمهای داخلی» شکست خواهد خورد و کاربران به سمت VPN و پلتفرمهای خارجی بازخواهند گشت. این قطعی یک هشدار جدی است.