آسیانیوز ایران؛ سرویس اقتصادی:
پیشفروش جدید ایرانخودرو شنبه ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۵ انجام شد، با اعتراض گسترده متقاضیان و اختلال شدید در سامانه همراه بود. بسیاری از مشتریان این کارخانه موفق به ثبتنام نشدند و در شبکههای اجتماعی از «از دست رفتن فرصت» و «عدم شفافیت در تخصیص خودرو» گلایه کردند. در این مرحله از پیشفروش، هشت محصول ایرانخودرو در قالب دو طرح «جوانی جمعیت» (متقاضیان دارای ۲ فرزند یا بیشتر) و «خودروهای فرسوده» (تعویض خودروی بالای ۲۰ سال) عرضه شد. متقاضیان باید نیمی از قیمت کارخانه را به حساب ایرانخودرو واریز میکردند و باقی هزینه باید متناسب با قیمت روز محصولات در زمان تحویل (که بین مهر ۱۴۰۵ تا شهریور ۱۴۰۶ است) محاسبه شود. ارزانترین محصول عرضه شده در این مرحله، «رانا پلاس ارتقایافته» (با موتور TU5p و ترمز عقب دیسکی) با قیمت کارخانه یک میلیارد و ۲۴۲ میلیون تومان بود. پیشپرداخت آن حدود ۶۲۱ میلیون تومان است. اما گرانترین محصول، «دنا پلاس دستی» (با موتور EF7p) با قیمت کارخانه یک میلیارد و ۴۵۴ میلیون تومان بود که پیشپرداخت آن ۷۲۷ میلیون تومان است.
جدول قیمت کارخانه و بازار آزاد محصولات عرضه شده به شرح زیر است:
- تارا دستی P1V (گیربکس 6MT): کارخانه ۱,۴۴۸ میلیون تومان / بازار آزاد ۲,۲۵۰ میلیون تومان (حاشیه سود ۸۰۲ میلیون)
- سورن پلاس دوگانه سوز (مخزن ۷۵ لیتری): کارخانه ۱,۲۶۲ میلیون / بازار ۲,۰۵۰ میلیون (حاشیه سود ۷۸۸ میلیون)
- پژو ۲۰۷ دستی TU5p (سقف شیشهای رینگ آلومینیومی): کارخانه ۱,۲۹۰ میلیون / بازار ۲,۳۰۰ میلیون (حاشیه سود ۱,۰۱۰ میلیون!)
- رانا پلاس ارتقایافته: کارخانه ۱,۲۴۲ میلیون / بازار ۱,۸۰۰ میلیون (حاشیه سود ۵۵۸ میلیون)
نکته قابل توجه، فاصله نجومی قیمت کارخانه و بازار آزاد است. برای مثال، پژو ۲۰۷ سقف شیشهای با قیمت کارخانه ۱,۲۹۰ میلیون تومان، در بازار آزاد ۲,۳۰۰ میلیون تومان فروخته میشود. یعنی خریدار خوش شانسی که بتواند از پیشفروش ایرانخودرو خودرو بگیرد، حدود یک میلیارد تومان سود خواهد کرد! این همان «رانت» است که باعث میشود تقاضا برای ثبتنام بسیار بالا باشد و سامانه از کار بیفتد.
مشکل اصلی پیش فروش ایران خودرو
تعداد خودروهای عرضه شده در این مرحله بسیار محدود است (تعداد دقیق اعلام نشده، اما تخمین زده میشود کمتر از ۵۰ هزار دستگاه باشد)، در حالی که میلیونها نفر متقاضی ثبتنام هستند. در نتیجه، سامانه در همان دقایق اولیه با ترافیک سنگین مواجه شد و بسیاری از کاربران ارور «ازدحام جمعیت» یا «خطا در اتصال به پایگاه داده» دریافت کردند. برخی نیز پس از پر کردن فرمها، در مرحله پرداخت موفق نشدند. اعتراضات در شبکههای اجتماعی (به ویژه توییتر و اینستاگرام) اوج گرفت. کاربران نوشتند: «ما که پشت سامانه خوابیدیم، اما یک عده خاص با ربات و دور زدن سامانه، خودروها را بردند.» یکی دیگر نوشت: «حاشیه سود یک میلیاردی یعنی دلالها بیایند و ثبتنام کنند، نه مصرف کننده واقعی.» در مقابل، ایران خودرو در اطلاعیهای اعلام کرد که «برخی شعب به دلیل تقاضای بالا با اختلال مواجه شدند، اما تیم فنی در حال رفع مشکل است» و از متقاضیان خواست «صبور باشند».
کارشناسان صنعت خودرو معتقدند که راهکار حل بحران خودرو در ایران، افزایش تولید و حذف قیمتگذاری دستوری است. تا زمانی که قیمت کارخانه با بازار آزاد فاصله ۵۰ تا ۱۰۰ درصدی داشته باشد، این رانت وجود خواهد داشت و نه مصرف کننده واقعی به خودرو میرسد، نه سود شرکت خودروساز به درستی توزیع میشود. همچنین باید فرآیند ثبتنام شفاف شود (مثل قرعهکشی با کد ملی و اعلام نتایج عمومی) تا اعتماد مردم بازگردد. تا آن زمان، این صحنههای ناامیدکننده تکرار خواهد شد.
اختلال سامانه و اعتراضات (علت و معلول)
اختلال سامانه ایرانخودرو در روزهای پیشفروش، یک پدیده تکراری است. دلیل اصلی آن «عدم تطابق ظرفیت سرور با حجم تقاضا» است. به عبارت دیگر، ایرانخودرو تعداد خودروهای محدودی را عرضه میکند (شاید ۲۰ هزار دستگاه)، اما میلیونها نفر متقاضی (حداقل ۲ میلیون نفر) در یک زمان (معمولاً از ساعت ۱۰ صبح) وارد سامانه میشوند. نتیجه: سرورها از کار میافتند و اکثر کاربران پیام خطا میبینند.
اما چرا تقاضا اینقدر بالاست؟
به دلیل «حاشیه سود بالا». همانطور که در جدول مشاهده میشود، تفاوت قیمت کارخانه و بازار آزاد برای برخی خودروها (مثل پژو ۲۰۷ سقف شیشهای) به یک میلیارد تومان میرسد. یعنی اگر فردی موفق به ثبتنام شود و خودرو را تحویل بگیرد، میتواند آن را با سود یک میلیارد تومانی در بازار آزاد بفروشد. این سود، حتی از سود بسیاری از کسبوکارهای کوچک در یک سال بیشتر است. بنابراین، نه تنها مصرف کنندگان واقعی (که نیاز به خودرو دارند) ثبتنام میکنند، بلکه دلالان حرفهای (که با استفاده از ربات و چندین کد ملی ثبتنام میکنند) نیز وارد عمل میشوند.
راهکارهای پیشنهادی برای جلوگیری از اختلال و توزیع عادلانه
-
افزایش عرضه خودرو
ایرانخودرو باید تولید خود را افزایش دهد (با تأمین قطعات و نوبتهای کاری بیشتر). اما به دلیل تحریمها و کمبود ارز، این کار دشوار است.
-
قرعهکشی شفاف با کد ملی
به جای ثبتنام مستقیم، متقاضیان در یک بازه زمانی چند روزه (مثلاً ۷۲ ساعت) ثبتنام میکنند و سپس قرعهکشی انجام میشود. این کار فشار روی سرور را کاهش میدهد و به افراد بیشتری فرصت میدهد.
-
ممنوعیت فروش خودرو برای ۳ سال
اگر خریداران مجبور شوند خودرو را حداقل ۳ سال نگه دارند (مشمول قانون فروش اجباری)، دلالان منصرف میشوند. این روش در برخی کشورها (مثل کره جنوبی) برای جلوگیری از سفتهبازی استفاده میشود.
تحلیل طرحهای «جوانی جمعیت» و «خودروهای فرسوده» (اهداف و مشکلات)
طرح «جوانی جمعیت» به خانوادههایی که دارای ۲ فرزند یا بیشتر هستند، اولویت در خرید خودرو میدهد. هدف این طرح، تشویق به فرزندآوری و حمایت از خانوادههای پرجمعیت است. اما ایراد بزرگ این طرح، عدم شفافیت در تخصیص است. بسیاری از خانوادههای واقعاً نیازمند (با ۲ یا ۳ فرزند) به دلیل ضعف در سواد رایانهای یا عدم دسترسی به اینترنت پرسرعت، قادر به ثبتنام نیستند. در عوض، افرادی که از ربات استفاده میکنند و حتی ممکن است اصلاً فرزندی نداشته باشند (با استفاده از کد ملی دیگران) ثبتنام میکنند. برای اصلاح، باید این طرح به صورت «مستقیم» و بدون نیاز به ثبتنام آنلاین فشرده اجرا شود (مثلاً از طریق دفاتر پیشخوان دولت). طرح «خودروهای فرسوده» نیز به افرادی که خودروی بالای ۲۰ سال دارند، اولویت میدهد. این طرح دو هدف دارد:
(۱) کاهش آلودگی هوا (با حذف خودروهای فرسوده).
(۲) رونق صنعت خودرو.
اما مشکل: افراد دارای خودروی فرسوده معمولاً جزو طبقات کم درآمد جامعه هستند و توانایی پرداخت پیشپرداخت ۶۰۰ تا ۷۰۰ میلیون تومانی را ندارند. در نتیجه، دوباره دلالان وارد میشوند: آن ها خودروی فرسوده ارزان میخرند، ثبتنام میکنند، خودروی جدید را تحویل میگیرند و با سود بالا میفروشند. برای اصلاح، دولت باید به جای اولویت ثبتنام، وام کم بهره یا یارانه خرید به افراد دارای خودروی فرسوده بدهد. در مجموع، این دو طرح اگر چه نیت خیر دارند، اما به دلیل ضعف در اجرا و عدم نظارت کافی، تبدیل به بستری برای رانت و دلالی شدهاند. وزارت صمت باید هرچه سریعتر این طرحها را بازنگری کند و سازوکارهای شفافتر و عادلانهتری ارائه دهد. در غیر این صورت، اعتراضات مشابه در آینده نیز تکرار خواهد شد.