آسیانیوز ایران؛ سرویس فرهنگی هنری:
جواد لگزیان - قدیمیترین سرویس امنیتی روسیه با نام اوپریچنیک در زمان تزار ایوان مخوف تأسیس شد. این سرویس امنیتی خاستگاه، پایگاه و منشأ سرویسهای اطلاعاتی روسیۀ تزاری شد که آخرین آنها اُخرانا نام داشت و به اعتقاد بسیاری از کارشناسان اولین سرویس مخفی مدرن و بوروکراتیک جهان محسوب میشود. اُخرانا که با نام ادارۀ امنیت نیز از آن یاد میشد برای آرام کردن اوضاع داخلی به تأسیس شعب فرامرزی در کشورهایی مانند فرانسه، بریتانیا، آلمان، ایتالیا و سایر کشورها پرداخت و افسران این شعب با نفوذ مأموران خود در درون سازمانهای انقلابی در خارج از مرزهای روسیه موفق شدند بهترین شاهکار جاسوسی و ضدِجاسوسی در تاریخ سرویسهای اطلاعاتی را به خود اختصاص دهند. کتاب اخرانا برای نخستینبار در ایران به معرفی این سرویس اطلاعاتی مهم و کمترشناختهشدۀ روس میپردازد. کتاب اخرانا (سازمان اطلاعاتی روسیه و اولین سرویس امنیتی مدرن جهان) نوشتهی حمید عشقی را نشر آرمان رشد در ۲۸۸ صفحه منتشر کرده است.
ارتباط با انتشارات آرمان رشد
- واحد فروش: 09214381773
- واحد نشر: 09214381774 (پاسخگویی سریع از طریق تمام پیامرسانهای ایرانی)
اوپریچنیک تا اخرانا؛ سیر تحول سرویسهای اطلاعاتی روسیه
تاریخ سرویسهای اطلاعاتی روسیه به قرن شانزدهم و دوران تزار ایوان مخوف بازمیگردد. او در سال ۱۵۶۵ سازمانی به نام «اوپریچنیک» تأسیس کرد که قدیمیترین سرویس امنیتی روسیه به شمار میرود. این سازمان که مأموریت اصلی آن سرکوب مخالفان داخلی و حفاظت از قدرت تزار بود، به دلیل روشهای خشونتآمیز خود در تاریخ بدنام شد. اوپریچنیکها با لباسهای سیاه و نشان سر سگ و جارو بر اسبهای خود، نماد وفاداری مطلق به تزار و پاکسازی خائنان بودند. با گذشت زمان و تحول نظام سیاسی روسیه، ساختارهای امنیتی نیز متحول شدند. در قرن نوزدهم و با گسترش جنبشهای انقلابی و تروریستی در روسیه تزاری، نیاز به یک سازمان امنیتی مدرن و منسجم بیشتر احساس شد. در سال ۱۸۸۰، تزار الکساندر دوم «اخرانا» (به معنای «نگهبانی» یا «حفاظت») را تأسیس کرد. این سازمان برخلاف اوپریچنیک که بیشتر به سرکوب فیزیکی میپرداخت، از روشهای مدرن جاسوسی، نفوذ و اطلاعات استفاده میکرد.
اخرانا را به حق میتوان «اولین سرویس امنیتی مدرن جهان» نامید. این سازمان برای نخستینبار در تاریخ، سیستماتیک و بوروکراتیک عمل میکرد. پروندهسازی دقیق، طبقهبندی اطلاعات، استفاده از عوامل نفوذی، رمزنگاری پیشرفته، و همکاری با پلیس کشورهای دیگر از نوآوریهای اخرانا بود که بعدها توسط سرویسهای اطلاعاتی دیگر جهان (مانند افبیآی آمریکا و امآی۵ بریتانیا) الگوبرداری شد.
عملیات فرامرزی اخرانا؛ شاهکارهای جاسوسی در قلب اروپا
یکی از درخشانترین و در عین حال کمترشناختهشدهترین جنبههای فعالیت اخرانا، تأسیس «شعب فرامرزی» در کشورهای مختلف اروپایی بود. نفوذ جنبشهای انقلابی روسیه به خارج از مرزهای کشور، تزار را وادار کرد تا دامنه عملیات امنیتی خود را تا پاریس، لندن، برلین، ژنو و وین گسترش دهد. این شعب وظیفه داشتند فعالیتهای انقلابیون روس در تبعید را رصد کنند، به تشکیلات آنها نفوذ کنند و در برخی موارد، رهبران مخالف را ترور یا ربوده و به روسیه بازگردانند. شاهکار بزرگ اخرانا در این زمینه، نفوذ به درون سازمانهای انقلابی بود. مورخان اطلاعاتی نقل میکنند که اخرانا توانست مأموران خود را به بالاترین سطوح حزب انقلابی سوسیالیست و حتی در مقطعی به نزدیکی رهبران بلشویک (مانند لنین و تروتسکی) برساند. یکی از مشهورترین این عوامل نفوذی، «یوژف دژوگاشویلی» معروف به «استالین» نبود، بلکه فردی به نام «رومان مالینوفسکی» بود که همزمان نماینده بلشویکها در دومای روسیه و مأمور مخفی اخرانا بود.
عملیات ضدجاسوسی اخرانا نیز کم از اینها نبود. مأموران این سازمان توانستند شبکههای جاسوسی کشورهای دیگر (به ویژه آلمان و اتریش-مجارستان) را در خاک روسیه شناسایی و منهدم کنند. به اعتقاد بسیاری از کارشناسان تاریخ اطلاعات، هیچ سرویس اطلاعاتی در قرن نوزدهم به اندازه اخرانا در عملیات نفوذ و ضدجاسوسی موفق عمل نکرده است. به همین دلیل کتاب «اخرانا» نوشته حمید عشقی در ایران، پرده از این رازهای تاریخی برمیدارد.
معرفی کتاب «اخرانا» و نویسنده آن؛ حمید عشقی
کتاب «اخرانا (سازمان اطلاعاتی روسیه و اولین سرویس امنیتی مدرن جهان)» توسط حمید عشقی تألیف و در ۲۸۸ صفحه توسط نشر آرمان رشد منتشر شده است. این کتاب برای نخستینبار در ایران به صورت تخصصی و مفصل به معرفی این سرویس اطلاعاتی مهم و کمترشناختهشده روسیه تزاری میپردازد. ساختار کتاب شامل فصول متعددی است که هر کدام به جنبهای از تاریخ تأسیس، تحول، روشهای عملیاتی و عملیاتهای مهم اخرانا اختصاص دارد. نویسنده در این کتاب با تکیه بر منابع معتبر تاریخی و اسناد منتشرشده از آرشیوهای روسیه و کشورهای اروپایی، تلاش کرده تصویری دقیق و مستند از این سازمان ارائه دهد. عشقی در مقدمه کتاب توضیح میدهد که هدف او صرفاً روایت تاریخی است و سعی کرده از هرگونه داوری سیاسی یا جانبداری پرهیز کند. این رویکرد علمی و بیطرفانه، کتاب را به منبعی قابل اعتماد برای پژوهشگران، دانشجویان علوم سیاسی و تاریخ، و همچنین علاقهمندان به تاریخ جاسوسی تبدیل کرده است. کتاب شامل بخشهای جذابی مانند «تأسیس اوپریچنیک»، «از اوپریچنیک تا اخرانا»، «ساختار و روشهای اخرانا»، «شعب فرامرزی»، «عوامل نفوذی معروف»، «عملیات ترور و ربایش»، «موفقیتها و شکستها»، و «ارثیه اخرانا برای سرویسهای بعدی (چکا، کا گ ب و اف اس بی)» است. همچنین پیوست کتاب شامل تصاویر، اسناد و نقشههایی است که درک مطالب را برای خواننده آسانتر میکند. نویسنده و ناشر هر دو سابقه تولید آثار تاریخی و سیاسی متعدد دارند و کتابهای پیشین آنها نیز با استقبال خوبی در بازار نشر ایران مواجه شده است.
مقایسه اخرانا با سرویسهای اطلاعاتی معاصر جهان
برای درک اهمیت اخرانا در تاریخ سرویسهای اطلاعاتی جهان، باید آن را با سازمانهای امنیتی همعصر خود مقایسه کرد. در قرن نوزدهم، چندین قدرت بزرگ اروپایی سرویسهای اطلاعاتی داشتند: بریتانیا با «امآی۵» (تأسیس ۱۹۰۹) و «امآی۶» (تأسیس ۱۹۰۹)، فرانسه با «سورته ژنرال» (تأسیس ۱۸۱۲) و آلمان با «آبور» (تأسیس ۱۸۶۶). اما اخرانا (تأسیس ۱۸۸۰) از بسیاری جهات از این سرویسها پیشرفتهتر بود.
- نخستین تفاوت، ساختار بوروکراتیک و سیستماتیک اخرانا بود. در حالی که سرویسهای دیگر بیشتر مبتنی بر ارتباطات شخصی و غیررسمی عمل میکردند، اخرانا دارای اساسنامه مدون، سلسله مراتب مشخص، آموزش منظم برای افسران و آرشیو مرکزی بود. این ساختار بعدها توسط افبیآی (تأسیس ۱۹۰۸) و دیگر سرویسهای قرن بیستم الگوبرداری شد.
- دومین تفاوت، استفاده گسترده از عوامل نفوذی و جاسوسان دوطرفه (Double Agents) بود. اخرانا اولین سرویسی بود که نظریه «کار از درون» را در مقیاس وسیع پیاده کرد.
- سومین تفاوت، رویکرد بینالمللی اخرانا بود. در حالی که سرویسهای دیگر عمدتاً در مرزهای کشور خود فعالیت میکردند، اخرانا به سرعت به اهمیت عملیات فرامرزی پی برد و شبکه گستردهای از شعب در خارج از روسیه ایجاد کرد. این رویکرد بعدها در جنگ سرد توسط سازمان سیا و کا گ ب به اوج خود رسید. به همین دلایل، بسیاری از پژوهشگران معتقدند اخرانا نه تنها اولین سرویس امنیتی مدرن جهان بود، بلکه الگویی برای تمام سرویسهای اطلاعاتی قرن بیستم و بیست و یکم محسوب میشود.