واردات مواد اولیه پتروشیمی و پلیمری از طریق ملوانی و کولبری مجاز شد

آسیانیوز ایران؛ سرویس اقتصادی:

وزارت صنعت، معدن و تجارت در اقدامی بی‌سابقه، واردات مواد اولیه مرتبط با حوزه پتروشیمی و پلیمری را از طریق «رویه‌های ملوانی و کولبری» مجاز اعلام کرد. مدیرکل دفتر مقررات صادرات و واردات وزارت صمت، در مکاتبه‌ای با مدیرکل واردات گمرک ایران، این امکان را برای فعالان اقتصادی فراهم کرده است. این تصمیم در شرایطی اتخاذ می‌شود که کشور درگیر جنگ تحمیلی سوم است و بسیاری از مسیرهای رسمی واردات (بندرها، مرزهای زمینی، گمرکات) با اختلال مواجه شده‌اند.

«رویه ملوانی» به معنای واردات کالا از طریق دریا (توسط ملوانان و شناورهای کوچک) و «رویه کولبری» به معنای واردات از طریق مرزهای زمینی (توسط کولبران) است. هدف از این تصمیم، تسهیل تأمین مواد اولیه مورد نیاز صنایع پایین‌دستی پتروشیمی (مانند تولید پلاستیک، لاستیک، الیاف مصنوعی، چسب، رنگ، رزین و...) است. صنایع پتروشیمی و پلیمری ایران در سال‌های اخیر به دلیل تحریم‌ها و جنگ، با کمبود شدید مواد اولیه (مانند اتیلن، پروپیلن، بوتادین، استایرن، وینیل کلراید، و...) مواجه بوده‌اند. واردات از طریق رویه‌های ملوانی و کولبری (که عمدتاً به کالاهای کوچک و با حجم پایین اختصاص دارد) نمی‌تواند تمام نیاز صنعت را تأمین کند، اما یک راهکار موقتی و اضطراری است. در گزارش پیش رو، جزئیات کامل این تصمیم، مواد اولیه مشمول، نحوه اجرا و تأثیر آن بر بازار محصولات پلیمری را برای شما مخاطبان عزیز تشریح خواهیم کرد.

رویه ملوانی و کولبری چیست؟

«رویه ملوانی» و «رویه کولبری» دو روش سنتی و محلی تجارت در ایران هستند که عمدتاً در مناطق مرزی و ساحلی رواج دارند. این رویه‌ها توسط گمرک ایران به عنوان «ورود موقت کالا» یا «واردات با ارزش پایین» شناخته می‌شوند و تشریفات گمرکی (مانند ثبت سفارش، مانیفست، بیمه نامه، و...) برای آنها ساده‌تر است (یا حذف می‌شود). اکنون، وزارت صمت این رویه‌ها را برای واردات مواد اولیه پتروشیمی و پلیمری نیز مجاز اعلام کرده است.

• رویه ملوانی (Sea Man Procedure)

  به معنای واردات کالا از طریق دریا، توسط «ملوانان» یا «شناورهای کوچک و سنتی» (لنج، قایق موتوری) است که معمولاً در آب‌های خلیج فارس، دریای عمان و دریای خزر تردد می‌کنند. این شناورها بدون نیاز به پهلوگیری در بنادر بزرگ (مثل بندرعباس، بوشهر، امام خمینی، چابهار) می‌توانند در اسکله‌های کوچک محلی (مثل اسکله‌های بندر لنگه، بندر کنگ، بندر دیر، بندر گناوه، بندر ترکمن) تخلیه شوند. مزیت رویه ملوانی: سرعت بالا (ورود کالا در عرض ۲۴ ساعت)، هزینه کمتر (عدم پرداخت هزینه‌های بندری)، و عدم نیاز به اسناد پیچیده گمرکی.

• رویه کولبری (Kolbari Procedure)

  به معنای واردات کالا از طریق مرزهای زمینی، توسط «کولبران» (افرادی که کالا را بر پشت خود حمل می‌کنند) یا «خودروهای سبک» (وانت، نیسان، موتورسیکلت) است. این رویه عمدتاً در مرزهای غربی (کردستان، کرمانشاه، ایلام، خوزستان) و شرقی (سیستان و بلوچستان، خراسان جنوبی) رواج دارد. کولبران کالا را از کشورهای همسایه (ترکیه، عراق، پاکستان، افغانستان) وارد می‌کنند. مزیت رویه کولبری: عدم نیاز به تشریفات گمرکی در مبدأ و مقصد، و امکان ورود کالاهای با ارزش پایین (کمتر از ۵۰۰۰ دلار) بدون تعرفه.

با این حال، هر دو رویه، عمدتاً برای کالاهای با حجم و وزن پایین (تا چند تن) مناسب هستند و برای واردات مواد اولیه پتروشیمی و پلیمری به صورت فله (مخازن ۱۰۰۰ تنی) که صنایع به آن نیاز دارند، کارایی ندارند. بنابراین، این تصمیم دولت بیشتر یک «شیرین کاری» (اقدام نمادین) است تا یک راهکار عملی. صنایع بزرگ پتروشیمی و پلیمری همچنان به واردات از طریق بنادر و گمرکات رسمی وابسته هستند.

علت مجاز شدن واردات از طریق رویه‌های غیررسمی

سه عامل اصلی منجر به اتخاذ این تصمیم توسط وزارت صمت شده است:

۱. اختلال در مسیرهای رسمی واردات به دلیل جنگ:

بنادر جنوبی ایران (به ویژه بندر شهید رجایی (بندرعباس)، بندر امام(بندر ماهشهر)، و بندر بوشهر) در ماه‌های اخیر چندین بار هدف حملات هوایی و موشکی دشمن (آمریکا و اسرائیل) قرار گرفته‌اند. زیرساخت‌های بندری (جرثقیل‌ها، انبارها، اسکله‌ها) آسیب دیده و فرآیند تخلیه و بارگیری کالا با کندی و مشکل مواجه شده است. همچنین، بیمه‌های بین‌المللی از پوشش محموله‌های مقصد ایران خودداری می‌کنند (به دلیل ریسک جنگ). در نتیجه، بسیاری از شرکت‌های حمل و نقل بین‌المللی از ارسال کالا به ایران خودداری می‌کنند.

۲. کمبود مواد اولیه و تعطیلی صنایع پایین‌دستی

صنایع تولیدکننده محصولات پلاستیکی (ظروف یکبار مصرف، کیسه زباله، لوله و اتصالات پلیمری، فیلم‌های کشاورزی)، لاستیک (تایر خودرو، واشر، نوار نقاله)، الیاف مصنوعی (پارچه‌های پلی استر، نایلون، پلی پروپیلن)، چسب و رنگ و رزین به شدت با کمبود مواد اولیه مواجه شده‌اند. برخی از این کارخانه‌ها تعطیل شده و هزاران کارگر بیکار شده‌اند. واردات از طریق رویه‌های ملوانی و کولبری (هرچند با حجم کم) می‌تواند به طور موقت زنجیره تولید را نجات دهد.

۳. فشار اتحادیه‌ها و تشکل‌های صنفی

انجمن صنفی صنایع پلیمری ایران، اتحادیه تولیدکنندگان لاستیک، و کانون انجمن‌های صنایع غذایی (که به بسته‌بندی پلاستیکی وابسته هستند) طی ماه‌های اخیر نامه‌های متعددی به وزارت صمت و دولت نوشته و خواستار «چاره اندیشی برای تأمین مواد اولیه» شده‌اند. این اتحادیه‌ها هشدار داده‌اند که اگر وضعیت به همین منوال ادامه یابد، تا پایان تابستان ۱۴۰۵، بیش از ۵۰ درصد واحدهای تولیدی مرتبط با پلیمر تعطیل خواهند شد. مجاز شدن واردات از طریق ملوانی و کولبری، پاسخی به این فشارها است.

مواد اولیه مشمول و نحوه اجرا

فهرست مواد اولیه پتروشیمی و پلیمری که مجاز به واردات از طریق رویه‌های ملوانی و کولبری شده‌اند، شامل موارد زیر است (بر اساس اعلام وزارت صمت):

گروه الف: الفین‌ها (Olefins)

• اتیلن (Ethylene) - برای تولید پلی اتیلن (PE)
• پروپیلن (Propylene) - برای تولید پلی پروپیلن (PP)
• بوتادین (Butadiene) - برای تولید لاستیک مصنوعی (SBR، BR)

گروه ب: آروماتیک‌ها (Aromatics)

• استایرن (Styrene) - برای تولید پلی استایرن (PS) و رزین
• بنزن (Benzene) - برای تولید استایرن و سایر مواد واسطه
• تولوئن (Toluene) - برای تولید حلال‌ها و پلی یورتان

گروه ج: سایر پلیمرها و مواد واسطه

• وینیل کلراید (Vinyl Chloride) - برای تولید پی وی سی (PVC)
• متانول (Methanol) - برای تولید فرمالدئید، چسب، رزین
• فتالیک انیدرید (Phthalic Anhydride) - برای تولید رنگ و پلاستیک سازها
• ترفتالیک اسید (Terephthalic Acid) - برای تولید پلی استر (PET)
• کاپرولاکتام (Caprolactam) - برای تولید نایلون ۶

نحوه اجرا

واردات از طریق رویه ملوانی فقط از آب‌های خلیج فارس و دریای عمان (از کشورهای امارات، قطر، عمان، کویت، عربستان) مجاز است. واردات از دریای خزر (از روسیه، قزاقستان، ترکمنستان) نیز با تأیید گمرکات شمالی (بندر انزلی، نوشهر، امیرآباد) مجاز است. واردات از طریق رویه کولبری فقط از مرزهای غربی (از کشور ترکیه و عراق) و مرزهای شرقی (از کشور پاکستان) مجاز است. واردات از مرز افغانستان به دلیل تحریم‌های بین‌المللی علیه طالبان مجاز نیست. ارزش هر محموله وارداتی (به ازای هر بار) نباید از ۵۰,۰۰۰ دلار تجاوز کند (برای ملوانی) و ۱۰,۰۰۰ دلار (برای کولبری). مالیات و عوارض گمرکی این واردات، با نرخ ترجیحی (۵۰ درصد نرخ پایه) محاسبه می‌شود. واردکنندگان (که می‌توانند افراد حقیقی (بازرگانان) یا حقوقی (شرکت‌ها) باشند) ملزم به ثبت اطلاعات محموله در سامانه جامع گمرکی (۵۱) و اخذ کد رهگیری هستند. عدم ثبت، قاچاق محسوب می‌شود.

مزایا و معایب این تصمیم

مزایا

• تسریع در تأمین مواد اولیه (از چند ماه به چند روز کاهش می‌یابد).
• کاهش هزینه‌های حمل و نقل (به دلیل عدم استفاده از کشتی‌های بزرگ و بندرها).
• اشتغال‌زایی برای ملوانان و کولبران (که در سال‌های اخیر به دلیل جنگ و محدودیت های مرزی، بیکار شده‌اند).
• جلوگیری از تعطیلی صنایع پایین‌دستی (و حفظ اشتغال کارگران).
• کاهش قیمت تمام شده محصولات پلیمری برای مصرف‌کنندگان نهایی (در صورت کاهش هزینه‌های تولید).

معایب

• ریسک قاچاق: آمار دقیقی از میزان ورود کالا از طریق رویه‌های ملوانی و کولبری وجود ندارد و این روش‌ها همواره با قاچاق کالا (ارز، طلا، مواد مخدر، کالاهای لوکس) همراه بوده‌اند. امکان ورود مواد اولیه بی‌کیفیت یا تاریخ مصرف گذشته نیز وجود دارد.
• عدم شفافیت و فساد: واسطه‌ها (توزیع کنندگان) می‌توانند مواد اولیه وارداتی را با قیمت بسیار بالاتر از قیمت واقعی به صنایع بفروشند (چون مستندات دقیقی از هزینه تمام شده وجود ندارد).
• نابرابری با واردات رسمی: واردکنندگانی که از طریق مسیرهای رسمی (با ثبت سفارش، پرداخت حقوق گمرکی، و...) کالا وارد می‌کنند، در رقابت با واردات ملوانی/کولبری (که هزینه کمتری دارند) ضرر می‌کنند و ممکن است ورشکست شوند.
• ظرفیت محدود: حجم واردات از طریق این رویه‌ها بسیار کم است (شاید روزانه ۱۰۰ تن در کل کشور) در حالی که نیاز صنایع پتروشیمی و پلیمری به مواد اولیه، روزانه ده‌ها هزار تن است. بنابراین، این تصمیم نمی‌تواند مشکل را ریشه‌ای حل کند.

چشم‌انداز آینده و جایگزینی با واردات رسمی

وزارت صمت تأکید کرده است که این تصمیم «موقتی» و «اضطراری» است و تا زمانی که مسیرهای رسمی واردات (بنادر و مرزها) به روال عادی بازگردند، اعتبار دارد (حداکثر ۶ ماه، تا پایان سال ۱۴۰۵). پس از رفع موانع، واردات مواد اولیه پتروشیمی و پلیمری تنها از طریق «رویه‌های رسمی» (با ثبت سفارش، گشایش اعتبار اسنادی (L/C)، و حمل و نقل دریایی/زمینی با بیمه نامه) مجاز خواهد بود.

برای جایگزینی واردات با تولید داخلی، دولت برنامه‌های زیر را در دست اجرا دارد:

• توسعه پالایشگاه‌ها و پتروشیمی‌های جدید

  با سرمایه‌گذاری داخلی (صندوق توسعه ملی) و خارجی (چین و روسیه)، چندین پتروشیمی جدید (مانند پتروشیمی میانکاله، پتروشیمی سیراف، پتروشیمی گچساران) در حال ساخت است که تا سال ۱۴۰۷ به بهره‌برداری می‌رسند. این واحدها مواد اولیه مورد نیاز صنایع پایین‌دستی را تأمین خواهند کرد. بازسازی پتروشیمی‌های آسیب دیده در جنگ: پتروشیمی‌های آبادان، ماهشهر، بندر امام، و امیرکبیر که در حملات هوایی دشمن آسیب دیده‌اند، با کمک شرکت‌های چینی در حال بازسازی هستند. انتظار می‌رود ظرف ۲ سال آینده به مدار تولید بازگردند.

• مقررات‌زدایی و تسهیل تجارت

  دولت قصد دارد تا پایان سال، سامانه پنجره واحد تجارت فرامرزی را تکمیل کند تا تمام مراحل واردات (ثبت سفارش، تأمین ارز، گشایش ال سی، حمل، ترخیص) به صورت الکترونیکی و در کمتر از ۷ روز انجام شود. همچنین تعداد اسناد مورد نیاز برای واردات از ۱۲ سند به ۵ سند کاهش می‌یابد. تا آن زمان، صنایع پتروشیمی و پلیمری ایران ناچارند با واردات محدود از طریق ملوانی و کولبری (و همچنین استفاده از مواد اولیه تولید داخل که با کیفیت پایین‌تر و قیمت بالاتر است) خود را سرپا نگه دارند. بازگشت آرامش و امنیت به منطقه و لغو تحریم‌ها، تنها راه حل ریشه‌ای این مشکل است.