آسیانیوز ایران؛ سرویس سیاسی:
در تحولی دیپلماتیک و پس از ماهها جنگ و تنش، نشانههای امیدوارکنندهای از نزدیک شدن ایران و آمریکا به یک توافق صلح خبر میدهد. دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در اظهاراتی تأیید کرد که «پیشنویسی» از توافق با ایران وجود دارد و مذاکرات «بسیار نزدیکتر» از همیشه شده است. شبکههای خبری متعددی از جمله سیبیاس، العربیه، الجزیره و نیویورک تایمز از جزئیات پیشنویس توافق خبر میدهند. بر اساس گزارشها، این توافق که با میانجیگری پاکستان، قطر و عمان به دست آمده، بر پایان جنگ در همه جبههها متمرکز است.
مهمترین مفاد پیشنویس شامل «بازگشایی تنگه هرمز»، «آزادسازی ۲۵ میلیارد دلار از داراییهای مسدود شده ایران»، «لغو محاصره دریایی آمریکا» و «خروج نیروهای آمریکایی از مجاورت ایران» است. مسائل پیچیده هستهای به دور دوم مذاکرات (۳۰ تا ۶۰ روز پس از توافق) موکول شده است. ترامپ با بیش از ۱۲ رهبر منطقهای و جهان (از جمله عربستان، امارات، قطر، پاکستان، ترکیه، مصر و اردن) تماس تلفنی داشته و آنها از او خواستهاند که «به نفع کل منطقه، جنگ را متوقف کند.» در گزارش پیش رو، جزئیات کامل آخرین تحولات مذاکرات، مفاد پیشنویس توافق و واکنشهای طرفین را برای شما مخاطبان عزیز تشریح خواهیم کرد.
جزئیات پیشنویس توافق؛ گام اول برای پایان جنگ
بر اساس گزارشهای متقن رسانههای بینالمللی (از جمله نیویورک تایمز، وال استریت ژورنال، و سیبیاس)، پیشنویس توافق ایران و آمریکا که با میانجیگری فعال پاکستان، قطر و عمان تهیه شده، حول محور «یادداشت تفاهم» (Memorandum of Understanding) برای پایان جنگ در همه جبههها میچرخد. مهمترین مفاد این یادداشت عبارتند از:
-
پایان جنگ و توقف عملیات نظامی
طرفین متعهد میشوند که زیرساختهای نظامی، غیرنظامی و اقتصادی یکدیگر را هدف قرار ندهند. این بند همچنین بر توقف عملیات نظامی و جنگ رسانهای تأکید کرده است (به گزارش العربیه).
-
آزادسازی داراییهای مسدود شده ایران
بر اساس گزارش نیویورک تایمز، این توافق ۲۵ میلیارد دلار از داراییهای ایران را که در خارج مسدود شده بود آزاد میکند. منبع ایرانی به شبکه الحدث نیز تأکید کرده است که «طرف ایرانی خواستار تضمینهای روشن در مورد داراییهای مسدودشده و تحریمهای نفتی است و اینها مسائل اساسی هستند.»
-
لغو محاصره دریایی و بازگشایی تنگه هرمز
آمریکا متعهد میشود که محاصره دریایی خود را لغو کند و مسیر تردد نفتکشها و کشتیهای تجاری در تنگه هرمز باز شود. ترامپ نیز در سخنان خود مستقیماً به این موضوع اشاره کرده است: «تنگه هرمز باز خواهد شد.»
-
خروج نیروهای آمریکایی از مجاورت ایران
بر اساس گزارش الجزیره (به نقل از علی هاشم، خبرنگار این شبکه)، پیشنویس شامل «خروج نیروهای آمریکایی از مجاورت بلافصل ایران» است. این میتواند به معنای عقبنشینی ناوهای جنگی آمریکا از خلیج فارس و دریای عمان باشد.
-
موکول شدن مسائل هستهای به دور دوم مذاکرات
پیچیدهترین بخش مذاکرات (برنامه هستهای ایران، غنیسازی اورانیوم، راستیآزمایی و...) به زمان پس از توافق (ظرف ۳۰ تا ۶۰ روز) موکول شده است. یک مقام ایرانی به الجزیره گفت: «تفاهمنامه شامل مسائل هستهای نمیشود زیرا پیچیده هستند و به زمان کافی برای مذاکره نیاز دارند.» در این بازه زمانی، تنگه هرمز باز خواهد بود و ترددهای تجاری از سر گرفته میشود.
نقش پاکستان، قطر و عمان در میانجیگری
سه کشور نقش کلیدی در تسهیل مذاکرات و تهیه پیشنویس توافق ایفا کردهاند:
-
پاکستان
نقش اصلی را بر عهده داشته است. بر اساس گزارش اسکای نیوز عربی، «میانجی پاکستانی توانسته است گره پرونده هستهای ایران را در مذاکرات دشوار بین تهران و واشنگتن باز کند.» ارتشبد «سید عاصم منیر احمد شاه» (فرمانده ارتش پاکستان) به تهران سفر کرده و یادداشت تفاهم را با مقامات ایرانی به اشتراک گذاشته است. یک مقام ایرانی به الجزیره گفت: «قرار بود فرمانده ارتش پاکستان یادداشت تفاهم را در تهران اعلام کند، اما او برای هماهنگی با واشنگتن آنجا را ترک کرد.» پاکستان همچنین روابط نزدیکی با عربستان و آمریکا دارد و میتواند پل ارتباطی مؤثری باشد.
-
قطر
نخستوزیر و وزیر امور خارجه قطر با همتایان سعودی و ایرانی خود تماس گرفته و هماهنگیهای لازم را انجام داده است. همچنین قطر با اعزام یک مقام ارشد به تهران، از تلاشهای میانجیگرانه پاکستان حمایت کرده است (به گزارش دیلی میل). دوحه سالهاست که روابط خوبی با هر دو طرف (آمریکا و ایران) دارد و مقر اصلی بسیاری از گفتگوهای غیرمستقیم بوده است.
-
عمان
مسقط نیز به طور سنتی نقش میانجی در مذاکرات ایران و آمریکا داشته است. بر اساس گزارش الجزیره، «مدیریت تنگه هرمز موضوعی ایرانی-عمانی خواهد بود و در حال مذاکره با مسقط است.» عمان به دلیل بیطرفی و روابط دوستانه با هر دو کشور، گزینه مناسبی برای تضمینهای اجرایی است.
واکنش ترامپ؛ از تهدید تا فرصت
دونالد ترامپ در روزهای اخیر موضعی دوگانه اتخاذ کرده است: از یک سو، بارها بر «حمله نظامی بیسابقه» در صورت شکست مذاکرات تأکید کرده است. او در گفتگو با اکسیوس گفت: «یا چنان محکمتر از همیشه به آنها حمله نظامی میکنم که تا حالا مثل آن را ندیدهاند، یا توافقی خوب را امضا میکنیم.» از سوی دیگر، او و تیمش (جرد کوشنر و استیو ویتکاف) با وسواس زیادی در حال بررسی آخرین پیشنهادات ایران هستند. ترامپ در گفتگو با سیبیاس نیوز اعلام کرد که پیشنویس توافق را دیده و مذاکرات «بسیار نزدیکتر» به نتیجه شده است. او از تماس با ۱۲ رهبر منطقهای و جهان خبر داد و گفت: «این گفتوگوها درباره جمهوری اسلامی ایران و تمامی موارد مرتبط با یک یادداشت تفاهم در خصوص صلح بود. توافقی تا حد زیادی مذاکره شده است که منوط به نهایی شدن میان ایالات متحده آمریکا، جمهوری اسلامی ایران و سایر کشورهای ذکر شده است.» او همچنین اضافه کرد که «تماس با نخستوزیر اسرائیل نیز بسیار خوب پیش رفت.» نکته قابل توجه، برگزاری جلسه امنیتی در کاخ سفید با حضور جیدی ونس (معاون رئیسجمهور) و سایر مقامات ارشد است. این نشان میدهد که تصمیم نهایی (جنگ یا صلح) در بالاترین سطح در حال بررسی است. طبق گزارشها، ترامپ به دستیارانش گفته است که در صورت عدم پایبندی ایران به چارچوب توافق، حق از سرگیری بمباران ایران را برای خود محفوظ میدارد (وال استریت ژورنال).
واکنش جمهوری اسلامی؛ خوشبینی محتاطانه
منابع ایرانی (که خواستند نامشان فاش نشود) در مصاحبه با شبکههای العربیه، الحدث و الجزیره، نگاه مثبت اما محتاطانهای به مذاکرات دارند. مهمترین نکاتی که از سوی این منابع مطرح شده است:
-
قدردانی از تلاشهای میانجیها
یک منبع ایرانی به الحدث گفت: «ما از تلاش دیپلماتیک کشورهای منطقه قدردانی میکنیم، اما توافق به ارادهٔ صادقانهٔ آمریکا نیاز دارد.»
-
تأکید بر خواستههای اصلی جمهوری اسلامی
آزادسازی داراییهای مسدود شده و لغو تحریمهای نفتی «مسائل اساسی» هستند و ایران در این موارد کوتاه نخواهد آمد.
-
عدم مذاکره درباره مسائل هستهای در مرحله اول
همانطور که اشاره شد، موضوع هستهای به زمان پس از توافق موکول شده است. یک منبع ایرانی به العربیه گفت: «اساساً تمرکز پیامها و گفتگوها در وضعیت فعلی صرفاً بر روی مساله پایان جنگ است و هیچ جزییاتی درباره موضوع هستهای مورد بحث قرار نمیگیرد.» (تسنیم نیز خبر العربیه مبنی بر پیشنهاد تعلیق ۱۰ ساله غنیسازی را «کاملاً کذب» خواند).
-
تأکید بر مدیریت تنگه هرمز توسط ایران و عمان
ایران به دنبال کسب امتیاز مهم «بازگشایی تنگه هرمز» بدون پذیرش شروط تحقیرآمیز است. به نظر میرسد که این هدف تا حد زیادی محقق شده است.
نکته مهم: «علاءالدین بروجردی»، عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس، در اظهاراتی تلویحاً از مذاکرات حمایت کرده و گفته است: «انتهای هر جنگی، مذاکره و پایان جنگ است. امروز افکار عمومی دنیا حق را به جمهوری اسلامی میدهد که برخلاف همه مقررات بینالمللی به ناحق مورد حمله قرار گرفت و توانست یک ابرقدرت را شکست دهد.» این اظهارات نشان میدهد که اجماع نسبی در داخل ایران برای پایان جنگ (با حفظ دستاوردها) وجود دارد.
سناریوهای پیش رو؛ صلح یا جنگ؟
با توجه به اطلاعات موجود، سه سناریو قابل تصور است:
-
سناریوی اول (محتملترین)
اعلام توافق موقت (یادداشت تفاهم) در روز یکشنبه یا دوشنبه. بر اساس گزارش واشنگتن تایمز، انتظار میرود ایالات متحده و ایران تا بعدازظهر یکشنبه توافقنامه صلحی را با هدف پایان دادن به درگیریها در همه جبههها اعلام کنند. پیشنویس این توافق در بامداد روز شنبه نهایی و برای تأیید نهایی به رهبری هر دو کشور ارسال شد. این توافق یک «چارچوب» (Framework) خواهد بود، نه یک معاهده جامع. مسائل فنی (مانند جزئیات آزادسازی داراییها، نظارت بر آتشبس، و...) بعداً مذاکره خواهد شد. این سناریو مورد حمایت کشورهای منطقه (عربستان، امارات، قطر، ترکیه، مصر) و همچنین روسیه است.
-
سناریوی دوم (کماحتمال)
شکست مذاکرات و ازسرگیری جنگ. اگر ترامپ به این نتیجه برسد که ایران «بازی میکند» یا خواستههایش بیش از حد است، ممکن است حملات نظامی جدیدی (با شدت بیشتر) را آغاز کند. سیبیاس نیوز به نقل از منابع گزارش داده است که دولت ترامپ علیرغم تلاشهای دیپلماتیک مداوم، در حال آماده شدن برای حملات نظامی جدید علیه ایران بود. اما با توجه به فشار گسترده کشورهای منطقه (که همه خواستار توقف جنگ هستند) و همچنین تمایل ترامپ به کسب «دستاورد صلح» در آستانه انتخابات ۲۰۲۶، این سناریو بعید به نظر میرسد.
-
سناریوی سوم (واقعبینانه)
توافق موقت اعلام میشود، اما اجرای آن با مشکل مواجه میشود. ممکن است بر سر مسائل جزئی (مانند تعداد روزهای باز بودن تنگه هرمز، میزان دقیق آزادسازی داراییها، و راستیآزمایی) اختلاف ایجاد شود و اجرای توافق به تأخیر بیفتد. همچنین احتمال دارد که اسرائیل (که از توافق ناراضی است) تلاش کند با عملیات خرابکارانه یا ترور، روند صلح را مختل کند. با این حال، به نظر میرسد که اراده طرفین (و میانجیها) برای عبور از این موانع قوی باشد.
به هر حال، ساعات آینده بسیار تعیینکننده خواهد بود. جهان چشم به واشنگتن و تهران دوخته است. آیا پس از ماهها خونریزی و ویرانی، سرانجام صلح برقرار میشود؟ پاسخ به زودی مشخص خواهد شد.