آسیانیوز ایران؛ سرویس سیاسی:
ساعاتی پس از ادعای تعویق حمله به ایران، حالا دونالد ترامپ جزئیات بیشتری از درخواست رهبران عربی را فاش کرده است. رئیسجمهور آمریکا عصر دوشنبه گفت که از سوی عربستان سعودی، قطر، امارات متحده عربی و برخی کشورهای دیگر از او خواسته شده است که حمله نظامی جدید به ایران را برای ۲ تا ۳ روز به تعویق بیندازد. به گفته ترامپ، کشورهای عربی دلیل این درخواست را «نزدیک شدن طرفها به توافق» عنوان کردهاند. ترامپ افزود: اگر این توقف کوتاه بتواند به جلوگیری از دستیابی سلاح هستهای به ایران کمک کند، «من فکر میکنم اگر آنها راضی باشند، ما هم احتمالا راضی خواهیم بود.» او همچنین تأکید کرد که با اسرائیل و دیگر کشورهای خاورمیانه که در این روند درگیر بودهاند نیز هماهنگی و اطلاعرسانی صورت گرفته است.
ترامپ این وضعیت را «تحولی بسیار مثبت» توصیف کرد، اما هشدار داد که هنوز مشخص نیست به نتیجهای برسد یا نه. او با اشاره به تجربه تلخ گذشته گفت: «دورههایی بوده که فکر میکردیم خیلی به توافق نزدیک شدهایم، اما نتیجه نداد.» در گزارش پیش رو، جزئیات کامل اظهارات ترامپ، تحلیل مواضع کشورهای عربی، و سناریوهای پیش روی مذاکرات را برای شما مخاطبان عزیز تشریح خواهیم کرد.
جزئیات درخواست کشورهای عربی و زمانبندی جدید
به گفته دونالد ترامپ، کشورهای عربستان سعودی، قطر و امارات متحده عربی (و احتمالاً برخی کشورهای دیگر) طی ساعات اخیر از او خواستهاند که «حمله نظامی جدید به ایران را برای ۲ تا ۳ روز به تعویق بیندازد.» این درخواست در حالی مطرح میشود که ترامپ پیشتر (در روزهای گذشته) از تعویق یک حمله قریبالوقوع به درخواست همین کشورها خبر داده بود. به نظر میرسد که کشورهای عربی با جدیت تمام در تلاش هستند تا با میانجیگری، از وقوع یک جنگ تمامعیار در منطقه جلوگیری کنند.
دلیل این درخواست، همانطور که ترامپ اشاره کرده، «نزدیک شدن طرفها به توافق» است. هرچند ترامپ جزئیات این توافق را فاش نکرده، اما گمانهزنیها حاکی از آن است که مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا (با میانجیگری کشورهای عربی یا عمان و قطر) در هفتههای اخیر شدت گرفته و به مراحل حساسی رسیده است. تعویق ۲ تا ۳ روزه میتواند فرصت کافی برای نهایی شدن یک توافق موقت یا دائمی فراهم کند. ترامپ تأکید کرده است که با اسرائیل و دیگر کشورهای خاورمیانه که در این روند درگیر بودهاند نیز هماهنگی و اطلاعرسانی صورت گرفته است. این جمله نشان میدهد که اسرائیل (که خواهان حمله قاطع به ایران است) نیز با این تعویق کوتاه موافقت کرده است، هرچند احتمالاً با اکراه. هدف این است که اگر توافق حاصل شود، حمله منتفی شود و اگر نشود، ائتلاف گستردهتری برای حمله شکل بگیرد.
تحلیل محتوای توافق احتمالی؛ چه چیزی روی میز است؟
اگرچه مقامات ایرانی و آمریکایی رسماً جزئیات مذاکرات را تأیید نکردهاند، اما تحلیلگران با توجه به اظهارات ترامپ و منابع آگاه، چند سناریو را مطرح میکنند.
- محتملترین سناریو، «توافق موقت» (Interim Agreement) است؛ مشابه آنچه در سال ۲۰۱۳ (دوره اوباما) مطرح شد اما نهایی نگردید. در این توافق، ایران تعهد میدهد که غنیسازی را در سطح پایین (کمتر از ۳.۶۷ درصد) متوقف کند، ذخایر اورانیوم غنیشده خود را کاهش دهد، و بازرسیهای گسترده آژانس را بپذیرد. در مقابل، آمریکا تحریمهای نفتی و بانکی را به طور موقت (مثلاً ۶ ماهه) تعلیق میکند.
- سناریوی دوم، «توافق جامع» (Comprehensive Agreement) است که شامل محدودیتهای بلندمدت بر برنامه هستهای، بازرسیهای بدون اطلاع قبلی، و همچنین مذاکره در مورد برنامه موشکی ایران و سیاستهای منطقهای است. این سناریو به دلیل پیچیدگی زیاد، در یک بازه ۲ تا ۳ روزه غیرممکن به نظر میرسد.
- سناریوی سوم، «آتشبس انسانی» (Humanitarian Truce) است؛ توقف موقت حملات برای چند روز به منظور امداد رسانی به غیرنظامیان آسیبدیده در جنگ تحمیلی سوم و همچنین فرصت برای مذاکرات بعدی. این سناریو سادهترین و محتملترین گزینه است.
ترامپ شرط خود را برای حمایت از توافق، «جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای» اعلام کرده است. یعنی هر توافقی، صرفنظر از جزئیات، باید تضمین کند که ایران هرگز به بمب هستهای دست نخواهد یافت. از سوی دیگر، ایران بارها اعلام کرده است که سلاح هستهای ندارد و بر اساس فتوای رهبری، دستیابی به آن حرام است. بنبست اصلی بر سر «بازرسیها» و «مدت توافق» است؛ ایران خواهان بازرسیهای محدودتر و توافقی کوتاهمدت است، در حالی که غرب خواهان بازرسیهای گسترده و بلندمدت است.
ترامپ بین خوشبینی و بدبینی؛ تحول مثبت اما بینتیجه
اظهارات دوشنبه شب ترامپ در یک تعادل شکننده میان «خوشبینی احتیاطآمیز» و «بدبینی واقعبینانه» قرار دارد. او از یک سو وضعیت را «تحولی بسیار مثبت» توصیف میکند، اما از سوی دیگر هشدار میدهد که «دورههایی بوده که فکر میکردیم خیلی به توافق نزدیک شدهایم، اما نتیجه نداد.» این نوسان در کلام ترامپ، نشان از عدم اطمینان او به نتیجه مذاکرات دارد. او احتمالاً از منابع اطلاعاتی خود (یا میانجیهای عربی) گزارشهایی دریافت کرده که حاکی از پیشرفت جدی است، اما تجربه تلخ گذشته (مانند خروج یکجانبه از برجام در سال ۲۰۱۸ و افزایش تدریجی غنیسازی توسط ایران) او را محتاط کرده است.
جمله کلیدی ترامپ: «ما فردا میرویم؛ بسیار مهم است. این چیزی نیست که من میخواستم انجام دهم، اما چارهای نداریم.» این جمله را میتوان به دو گونه تفسیر کرد. تفسیر اول: «ما فردا (یعنی پس از پایان مهلت ۲-۳ روزه) به سمت حمله میرویم، اگر توافق حاصل نشود.» تفسیر دوم: «ما فردا (یعنی امروز سهشنبه به وقت آمریکا) به سمت مذاکره نهایی میرویم؛ این یک فرصت بسیار مهم است.» با توجه به متن، تفسیر دوم محتملتر به نظر میرسد. ترامپ میگوید این آخرین فرصت است و اگر این بار هم توافق حاصل نشود، حمله اجتنابناپذیر خواهد بود. اشاره ترامپ به اینکه «این چیزی نیست که من میخواستم انجام دهم» (حمله به ایران) دو معنا دارد. معنای ظاهری: ترامپ خود را فردی صلحطلب و خواهان توافق نشان میدهد که مجبور به حمله میشود. معنای باطنی (برای افکار عمومی داخلی آمریکا): ترامپ میخواهد مسئولیت شکست مذاکرات و وقوع جنگ را به گردن ایران بیندازد. او میگوید من بارها مهلت دادم، کشورهای عربی میانجیگری کردند، اما ایران نپذیرفت؛ پس چاره جنگ است.
نقش کشورهای عربی؛ میانجیهای نگران از آتش
درخواست مجدد کشورهای عربی (به ویژه عربستان، امارات و قطر) از ترامپ برای تعویق حمله، نشاندهنده نگرانی عمیق آنها از پیامدهای یک جنگ تمامعیار در منطقه است. این کشورها به خوبی میدانند که جنگ ایران و آمریکا محدود به دو طرف نخواهد ماند. تأسیسات نفتی آنها در خلیج فارس، پایگاههای نظامی آمریکا در خاک آنها، و حتی شهرهای بزرگ (مانند دبی، ابوظبی، ریاض، دوحه) میتوانند هدف حملات تلافیجویانه ایران یا گروههای نیابتی آن (مانند حوثیهای یمن، حزب الله لبنان، و نیروهای مقاومت عراق) قرار گیرند. علاوه بر تهدیدات امنیتی، پیامدهای اقتصادی جنگ نیز برای کشورهای عربی فاجعهبار خواهد بود. افزایش قیمت نفت (احتمالاً تا بیش از ۲۰۰ دلار در هر بشکه) و اختلال در ترانزیت انرژی از تنگه هرمز، اقتصاد این کشورها را با بحران مواجه میکند. همچنین گردشگری (منبع درآمد مهم برای امارات و عربستان) به صفر خواهد رسید و سرمایهگذاری خارجی فراری میشود. به همین دلیل، این کشورها هر تلاشی برای جلوگیری از جنگ میکنند، حتی اگر به قیمت پذیرش یک توافق متوسط با ایران تمام شود.
نکته جالب، اجماع کشورهای عربی (با وجود رقابتهای داخلی، مانند رقابت قطر و عربستان) در این موضوع است. به نظر میرسد تهدید مشترک (جنگ فراگیر) باعث شده است که کشورهای عربی اختلافات خود را کنار بگذارند و با یک صدا از ترامپ بخواهند که حمله را به تعویق بیندازد. این اجماع، یک فرصت نادر دیپلماتیک است که شاید بتواند درهای توافق را باز کند. اما اگر تلاش آنها ناموفق باشد و حمله رخ دهد، منطقه وارد فاز جدید و بسیار خطرناکی خواهد شد.
سناریوهای پیش رو؛ جنگ، صلح یا وضعیت بنبست؟
- با توجه به آخرین اظهارات ترامپ و تحولات میدانی، سه سناریوی اصلی قابل تصور است:
سناریوی اول (خوشبینانه)
مذاکرات (غیرمستقیم) در این ۲ تا ۳ روز به نتیجه برسد و یک توافق موقت (احتمالاً توقف غنیسازی و تعلیق بخشی از تحریمها) امضا شود. در این سناریو، حمله منتفی میشود، تنشها کاهش مییابد، و مذاکرات برای توافق جامع ادامه مییابد. این سناریو بهترین گزینه برای همه طرفها (به جز شاید تندروهای اسرائیل) است. احتمال وقوع آن شاید ۳۰-۴۰ درصد باشد.
-
سناریوی دوم (واقعبینانه)
مذاکرات به نتیجه نرسد، اما کشورهای عربی درخواست تعویق بیشتر (مثلاً یک هفته دیگر) بدهند. ترامپ با این تعویق موافقت میکند (چون او هم خواهان جنگ نیست و از عواقب آن آگاه است). ایران نیز غنیسازی را ادامه میدهد و تحریمها نیز پابرجا میمانند. وضعیت «نه جنگ، نه صلح» (وضعیت خاکستری) ادامه مییابد. هر از گاهی حملات محدود هوایی یا سایبری رخ میدهد، اما جنگ تمامعیار رخ نمیدهد. این سناریو بدترین گزینه برای مردم منطقه است (زیرا عدم قطعیت ادامه مییابد) اما محتملترین (حدود ۵۰ درصد).
-
سناریوی سوم (بدبینانه)
مذاکرات شکست میخورد، کشورهای عربی نیز از میانجیگری ناامید میشوند، و ترامپ دستور حمله تمامعیار (با هدف زیرساختهای هستهای و انرژی) را صادر میکند. جنگ وارد فاز جدید میشود، تنگه هرمز مسدود میگردد، قیمت نفت به ۲۰۰-۳۰۰ دلار میرسد، و منطقه با یک فاجعه انسانی و اقتصادی بیسابقه مواجه میشود. این سناریو کماحتمالترین (حدود ۱۰-۲۰ درصد) اما مخربترین گزینه است. زمان نشان خواهد داد که کدام سناریو تحقق مییابد. فردا و پسفردا، روزهای بسیار مهم و تعیینکنندهای در تاریخ خاورمیانه خواهند بود.