آسیانیوز ایران؛ سرویس اقتصادی:
اگر جزو افرادی هستید که هر روز قیمت گوشت، برنج و لبنیات را چک میکنید، این خبر برای شماست. دولت در تازهترین اقدام حمایتی، قصد دارد مبلغ کالابرگ الکترونیکی را به طرز چشمگیری افزایش دهد. عضو کمیسیون برنامه و بودجه مجلس به صراحت اعلام کرده که رقم جدید کالابرگ در حال نهایی شدن است و به زودی یک میلیون تومان به آن اضافه خواهد شد. این یعنی سفره خانوارهای کمدرآمد جان دوبارهای میگیرد. بسیاری از کارشناسان اقتصادی معتقدند این افزایش میتواند التهابات تورمی ماههای اخیر را تا حدی خنثی کند. مخصوصاً برای دهکهای پایین که بیشترین فشار را تحمل میکنند.
اما سوال اصلی اینجاست: این یک میلیون تومان اضافه شده، دقیقاً چه زمانی واریز میشود؟ چه کالاهایی را شامل میشود؟ و مهمتر از همه، آیا اینبار پول نقد جایگزین کالابرگ میشود یا نه؟ ما در این گزارش با دنبال کردن الگوهای جستجوی رایج مثل «مبلغ جدید کالابرگ»، «شرایط دریافت یارانه» و «خبر افزایش کالابرگ» به سراغ جزئیات نهایی رفتهایم. اگر تا دیروز نگران گرانی شب عید بودید، این خبر امید تازهای برای خرید مایحتاج ضروری بدون دغدغه هزینههاست. مخصوصاً که سبد کالابرگ شامل اقلام اساسی مانند مرغ، تخممرغ، برنج و حبوبات میشود. نکته مهم این است که برخلاف دورههای قبل، اینبار روند افزایش مبلغ بدون ایجاد تورم اضافی طراحی شده و اعتبار آن جدا از یارانه نقدی ماهانه پرداخت خواهد شد. در ادامه این گزارش جامع، جزئیات دقیق رقم جدید، زمان اجرا، نحوه شارژ اعتبار و تحلیل اقتصادی این تصمیم را بخوانید.
اثر افزایش کالابرگ بر سفره دهکهای پایین
افزایش یک میلیون تومانی کالابرگ برای خانوارهای دهک اول تا سوم معنی فراتر از یک عدد ساده دارد. این دهکها حدود ۳۰ درصد از درآمد خود را صرف خرید مواد غذایی میکنند و هر ریال افزایش قیمت در نان، برنج، لبنیات یا مرغ، فشار مضاعفی به آنها وارد میکند. آمارهای مرکز آمار ایران نشان میدهد سبد خوراک دهک اول در دو سال گذشته نزدیک به ۷۰ درصد گران شده، در حالی که یارانه نقدی تنها حدود ۳۰ درصد رشد داشته است. با اضافه شدن این یک میلیون تومان، قدرت خرید واقعی یک خانوار ۴ نفره دهک اول حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد بهبود مییابد، البته اگر تورم ماهانه مهار شده باشد. نکته ظریف این است که این افزایش نه به صورت نقدی، بلکه به صورت اعتبار خرید کالاهای مشخص داده میشود تا تضمین شود پول به جای بازارهای دیگر، دقیقاً صرف خوراک مردم میشود. الگوی مصرف این خانوارها نشان میدهد آنها بیش از هر چیز به لبنیات، حبوبات و تخممرغ نیاز دارند که جزو سبد اصلی کالابرگ است. اما یک زنگ خطر هم وجود دارد: اگر عرضه این کالاها متناسب با افزایش تقاضا بالا نرود، ممکن است تولیدکنندگان قیمت را افزایش دهند و بخش زیادی از اثر حمایتی خنثی شود. بنابراین تنظیم بازار و تزریق به موقع کالا به شبکه توزیع، شرط لازم موفقیت این طرح است.
منابع تأمین مالی این افزایش از کجا میآید؟
سوال کلیدی هر کارشناسی اینجاست: دولت بیش از ۱۵ هزار میلیارد تومان در ماه صرف یارانه نقدی و کالابرگ میکند. حالا اضافه کردن یک میلیون تومان برای میلیونها خانوار، یعنی حداقل ۳۰ هزار میلیارد تومان هزینه جدید در طول یک سال. این رقم از کجا باید تأمین شود؟ سه سناریو مطرح است؛
- اول استفاده از درآمدهای مالیاتی مشاغل پردرآمد و خانههای لوکس
- دوم برداشت از صندوق توسعه ملی
- سوم چاپ پول که بدترین گزینه است.
گزارشهای غیررسمی از سازمان برنامه حاکی از آن است که ترکیبی از دو روش اول در دستور کار است. مجلس نیز در بودجه سال آینده ردیفی تحت عنوان «بسته حمایت معیشتی» به مبلغ ۱۲۰ هزار میلیارد تومان دیده که بخشی از آن صرف همین افزایش کالابرگ میشود. اما مشکل اینجاست که درآمدهای مالیاتی پیشبینی شده معمولاً محقق نمیشوند و این شکاف ممکن است به کسری بودجه دامن بزند. از طرف دیگر، وابستگی به درآمدهای نفتی برای پوشش این هزینه، دولت را در برابر نوسانات قیمت نفت آسیبپذیر میکند. یک راهکار منطقی که برخی اقتصاددانان پیشنهاد میدهند، هدفمند کردن بیشتر این حمایت است؛ یعنی به جای پرداخت یکسان به همه، دهکهای هفتم به بالا از دریافت افزایش محروم شوند تا فشار مالی کاهش یابد.
تفاوت این مرحله از کالابرگ با مراحل قبلی
- در مراحل پیشین طرح کالابرگ، دولت ابتدا مبلغی بین ۴۰۰ تا ۵۰۰ هزار تومان اعتبار میداد، سپس در فاز دوم آن را تا ۱ میلیون و ۱۰۰ هزار تومان برای دهکهای پایین رساند. اما این بار عدد جدید به طور میانگین برای همه یارانهبگیران حداقل ۱ میلیون تومان بالاتر از مقطع قبلی است. تفاوت دیگر در نحوه شارژ است؛ پیش از این اعتبار به صورت پلکانی و تنها در صورت خرید کامل سبد تخصیص مییافت، اما مدل جدید به صورت یکجا و بدون پیششرط خرید سبد کامل واریز میشود.
- دومین تفاوت بزرگ در پوشش فروشگاههاست. در فازهای قبل تنها فروشگاههای زنجیرهای و برخی تعاونیها مجاز به پذیرش کالابرگ بودند که دسترسی روستاییان و ساکنان حاشیه شهرها را محدود میکرد. حالا با زیرساخت جدید، خواربارفروشیهای محلی و حتی برخی قصابیهای دارای پروانه نیز میتوانند کالابرگ قبول کنند. این یعنی عدالت توزیعی بیشتری نسبت به قبل ایجاد میشود.
- سومین تفاوت، شفافیت در تراکنشهاست. سامانه جدید کالابرگ امکان ردیابی لحظهای خرید و قیمت هر قلم کالا را برای ناظران فراهم میکند. این کار مانع از سوءاستفاده فروشندگان و افزایش غیرواقعی قیمت در لحظه شارژ اعتبار میشود. به عبارت دیگر، دولت حالا میتواند همزمان با افزایش یارانه، جلوی گرانفروشی را هم بگیرد.
ریسکهای تورمی و انتظارات قیمتی
یک واقعیت تلخ اقتصادی را نمیتوان نادیده گرفت: هر بار یارانه پولی یا اعتباری به مردم داده میشود، فروشندگان بلافاصله قیمت کالاهای پرتقاضا را بالا میبرند. به این پدیده «تورمی شدن یارانه» میگویند. اگر دولت قبل از شارژ کالابرگ جدید، موجودی انبارهای کالاهای اساسی را تضمین نکند، فروشندگان مرغ و برنج و روغن میتوانند قیمتها را تا ۴۰ درصد جهش دهند و کل سود یک میلیون تومانی را به جیب بزنند. دادههای تجربی از فازهای قبلی کالابرگ در ایران نشان میدهد در دو هفته اول بعد از شارژ، قیمت اقلام سبد کالابرگ به طور میانگین ۸ تا ۱۲ درصد افزایش یافته است. در حالی که هدف دولت جبران ۲۰ تا ۲۵ درصدی تورم بود، عملاً تنها ۱۰ تا ۱۵ درصد آن محقق شد. برای جلوگیری از تکرار این اشتباه، پیشنهاد کارشناسان این است که همزمان با اعلام افزایش، نظارت بازار سه برابر شود و فروشگاههای متخلف جریمههای سنگین نقدی شوند. نکته امیدوارکننده این است که در این دور، وزارت صمت قول داده قبل از واریز اعتبار، حجم عظیمی از مرغ، برنج تایلندی و روغن خام را در انبارهای سازمان поддерنی و تعاونیهای مرزی ذخیره کند و در روزهای اول با قیمت مصوب به بازار تزریق نماید. اگر این وعده عملی شود، بخش بزرگی از التهاب قیمتی کنترل خواهد شد.
سناریوهای آینده و پیشبینی ماندگاری طرح
آیا این افزایش یک میلیون تومانی یکبار است یا تبدیل به رویه دائمی میشود؟ پاسخ به این سوال بستگی به سه متغیر کلیدی دارد: تورم ماهانه، قیمت دلار و نرخ بیکاری.
- سناریوی اول که خوشبینانه است، میگوید اگر تورم در نیمه دوم سال مهار شود و قیمت دلار زیر ۵۰ هزار تومان بماند، دولت توان تمدید این مبلغ را برای سال آینده هم خواهد داشت و حتی ممکن است مبلغ را شاخصسازی کند یعنی هر سه ماه یک بار بر اساس تورم تعدیل شود.
- سناریوی دوم که محتملتر به نظر میرسد، میانهرو است: این افزایش فقط تا پایان سال جاری (اسفند ۱۴۰۳) ادامه مییابد و در بودجه سال بعد، مبلغ پایه کالابرگ فقط ۳۰۰ تا ۵۰۰ هزار تومان بالاتر از سطح فعلی میرود. یعنی عملاً بخشی از این یک میلیون تومان حذف خواهد شد مگر اینکه درآمدهای نفتی یا مالیاتی رشد انفجاری داشته باشند.
- سناریوی سوم بدبینانه است: اگر تحریمها تشدید شود یا نرخ ارز جهش پیدا کند، دولت ممکن است ناچار شود همان یک میلیون تومان را هم پس بگیرد و برگردد به مبلغ قبلی. اما با توجه به نزدیک شدن به انتخابات و حساسیت معیشتی مردم، سناریوی سوم کمترین احتمال را دارد. به هر حال، خانوادهها باید این افزایش را یک فرصت موقت ببینند و در اولویت خرید کالاهای خوراکی مثل برنج و حبوبات و حبوبات استفاده کنند.