آسیانیوز ایران؛ سرویس اقتصادی:
اگر این روزها به چند عابربانک مراجعه کرده باشید و با پیام «بدون پول نقد» یا «سرویس در دسترس نیست» مواجه شدهاید، تنها نیستید؛ کمبود پول نقد در دستگاههای خودپرداز به یک مشکل فراگیر تبدیل شده است. دبیرکل کانون بانکها و مؤسسات اعتباری خصوصی در گفتوگو با خبرنگاران، دلیل اصلی این بحران را ترکیبی از اختلالات ارتباطی در شبکه بانکی و افزایش غیرمنتظره تمایل مردم به نگهداری پول نقد اعلام کرد. اگر شما هم از آن دسته شهروندانی هستید که برای دریافت پول نقد مجبور به مراجعه به چندین دستگاه خودپرداز یا صفهای طولانی جلوی شعب بانک میشوید، این گزارش کامل را تا انتها بخوانید؛ جزئیات فنی مشکل، راهکارهای موقت و توصیههای بانک مرکزی در ادامه آمده است.
به گفته این مقام مسئول، اختلالات ارتباطی در شبکه بانکی (که ریشه در نوسانات و محدودیتهای اخیر اینترنت دارد) باعث شده بسیاری از عابربانکها نتوانند به موقع درخواست شارژ نقدی خود را به مراکز داده بانکها ارسال کنند. در کنار مشکل زیرساختی، یک تغییر رفتاری قابل توجه نیز رخ داده است: مردم در هفتههای اخیر به دلایل مختلف (از جمله نگرانی از قطعی اینترنت و اختلال در تراکنشهای الکترونیکی) تمایل بیشتری به نگهداری پول نقد در خانه پیدا کردهاند. این افزایش تقاضا برای اسکناس، همزمان با کاهش سرعت شارژ مجدد خودپردازها (به دلیل مشکلات ارتباطی)، باعث شده موجودی نقد بسیاری از عابربانکها در ساعات پایانی روز به صفر برسد. بانک مرکزی و شبکه بانکی کشور اعلام کردهاند که در حال پیگیری فوری برای رفع اختلالات ارتباطی و همچنین توزیع عادلانهتر پول نقد بین شعب و خودپردازها هستند، اما به گفته کارشناسان، این بحران ممکن است چند روز دیگر نیز ادامه یابد.
اختلالات ارتباطی در شبکه بانکی؛ ریشه فنی مشکل چیست؟
شبکه بانکی ایران برای عملیات روزانه خود (از جمله شارژ خودپردازها، تسویه حسابهای بینبانکی و تأیید تراکنشهای اینترنتی) به شدت به زیرساخت ارتباطی پایدار وابسته است. هر عابربانک برای اعلام موجودی پایین و درخواست شارژ مجدد، باید از طریق خطوط اختصاصی یا اینترنت به سرور مرکزی بانک متصل شود. اما طی هفتههای اخیر و به دنبال قطعیهای مکرر اینترنت بینالملل و اختلال در شبکههای داخلی، بسیاری از خودپردازها ارتباط خود را با مراکز داده از دست دادهاند. در چنین شرایطی، دستگاه نمیتواند درخواست ارسال اسکناس بدهد و حتی اگر اسکناس در شعبه موجود باشد، به دلیل عدم هماهنگی سامانه، فرآیند شارژ انجام نمیشود. به گفته دبیرکل کانون بانکها، این اختلالات به صورت متمرکز نیست و برخی بانکها و برخی مناطق بیشتر از سایرین تحت تأثیر قرار گرفتهاند.
افزایش تمایل مردم به پول نقد؛ رفتار عقلایی یا هیجانی؟
از حدود دو هفته پیش (اواخر اردیبهشت ۱۴۰۵)، بانک مرکزی و شبکه بانکی شاهد افزایش قابل توجه برداشت پول نقد از شعب و خودپردازها بودهاند. آمارهای غیررسمی حاکی از رشد ۳۰ تا ۴۰ درصدی برداشت نقدی نسبت به میانگین ماههای قبل است. دلایل این تغییر رفتار را میتوان در سه عامل جستجو کرد:
- اول، نگرانی از قطعی مجدد اینترنت و اختلال در درگاههای پرداخت الکترونیک (بسیاری از مردم تجربه عدم امکان پرداخت با کارت در روزهای قطعی را داشتند).
- دوم، افزایش تراکنشهای نقدی در بازار به دلیل نوسانات قیمت ارز و سکه (فروشندگان ترجیح میدهند به جای کارت، پول نقد دریافت کنند).
- سوم، باور عمومی به اینکه در شرایط بحران، «پول نقد پادشاه است» و حسابهای بانکی ممکن است با محدودیت مواجه شوند.
کارشناسان اقتصادی میگویند این رفتار اگرچه از دید فردی عقلایی است، اما در سطح کلان به بحران نقدینگی در خودپردازها دامن میزند.
نقش بانک مرکزی و راهکارهای فوری برای مدیریت بحران
بانک مرکزی در واکنش به این بحران، چند اقدام فوری را در دستور کار قرار داده است. نخست، تشکیل کارگروه ویژه ارتباطات بانکی با همکاری وزارت ارتباطات و شرکت مخابرات ایران برای رفع اختلالات اینترنتی به صورت اولویتدار (اتصال شعب و خودپردازهای پرتردد). دوم، افزایش سقف برداشت نقدی از شعب برای مشتریان (به طور موقت) تا فشار از روی خودپردازها برداشته شود. سوم، توزیع اسکناسهای بیشتر در مناطق پرتردد و ساعات اوج ترافیک (صبح و عصر) با استفاده از خودروهای حامل پول مسلح. چهارم، اطلاعرسانی به مردم از طریق رسانههای ملی برای کاهش برداشتهای غیرضروری و ترغیب به استفاده از کارتهای بانکی در خریدهای خرد. با این حال، کارشناسان معتقدند تا زمانی که مشکل اصلی (ناپایداری اینترنت) حل نشود، این اقدامات صرفاً مسکن خواهند بود و بحران ممکن است دوباره بازگردد.
توصیههای عملی به شهروندان برای مدیریت نیاز نقدی
در شرایط فعلی، به شهروندان توصیه میشود:
- ۱) تا حد امکان از کارت بانکی برای خریدهای خود استفاده کنند و تنها در موارد ضروری (مثل خرید از مغازههای کوچکی که پایانه فروش ندارند) پول نقد برداشت نمایند.
- ۲) برداشت نقدی خود را به ساعات کمترافیک (قبل از ۱۰ صبح یا بعد از ۸ شب) موکول کنند تا با خودپردازهای خالی مواجه نشوند.
- ۳) اگر به چندین عابربانک مراجعه کردند و موفق به دریافت پول نشدند، به شعبه بانک مراجعه کرده و از باجه خدمات نقدی استفاده کنند (سقف برداشت از باجه معمولاً بالاتر و در دسترستر است).
- ۴) از همراه داشتن مقادیر زیاد پول نقد در کیف پول خودداری کنند (خطر سرقت و گم شدن).
- ۵) در صورت امکان، از کیف پول الکترونیک (کیف پول موبایلی برخی بانکها) برای پرداختهای خرد استفاده کنند. بانک مرکزی نیز تأکید کرده است که جای هیچ نگرانی در مورد نقدینگی سیستم بانکی وجود ندارد و کل پول مردم در حسابها کاملاً امن است.
چشم انداز آینده؛ آیا بحران کمبود نقد خودپردازها حل میشود؟
پاسخ کوتاه: بله، اما به زمان نیاز دارد. در کوتاهمدت (چند روز آینده)، با پیگیریهای فنی برای رفع اختلالات ارتباطی، انتظار میرود وضعیت خودپردازها به تدریج بهبود یابد. در میانمدت (تا پایان خرداد)، بانک مرکزی برنامه افزایش چشمگیر ظرفیت شارژ خودپردازها را دارد (با تأمین اسکناس بیشتر از ضرابخانه و سازمان چاپ اسکناس). اما در بلندمدت، تنها راه حل اساسی، تثبیت زیرساخت اینترنت و جلوگیری از قطعیهای مکرر است.
تا آن زمان، این بحران احتمالاً تکرار خواهد شد. به گفته دبیرکل کانون بانکها، تجربه کشورهای دیگر نشان میدهد که در شرایط مشابه (اختلال در شبکه یا بحران اقتصادی)، تمایل به پول نقد افزایش مییابد، اما با مدیریت صحیح ارتباطات و توزیع هوشمندانه اسکناس، میتوان از خالی شدن کامل خودپردازها جلوگیری کرد. امید میرود بانک مرکزی و شبکه بانکی با همکاری وزارت ارتباطات، ظرف ۴۸ تا ۷۲ ساعت آینده مشکل را کنترل کنند.