آسیانیوز ایران؛ سرویس اجتماعی:
خوزه فرناندز زالدیوار، پیرمرد ۷۹ ساله، هر روز با یک چرخدستی پر از زباله، بلوار سن رافائل در هاوانا را جارو میکند تا شاید فقط ۹ دلار در ماه درآمد داشته باشد؛ اما وقتی به خانه برمیگردد، انبوهی از زباله در ورودی منزلش را مسدود کرده است. این صحنه، فقط یک روایت تلخ از زندگی یک پیرمرد نیست؛ بلکه تصویر واضح و عریان بحرانی است که این روزها کوبا را در خود فرو برده؛ بحرانی به نام «بحران زباله». تودههای سیاه و بدبوی پسماند که ارتفاع برخی به یک متر و بیست سانتیمتر میرسد و طول بعضی از آنها به اندازه نیمی از یک بلوک شهری امتداد پیدا میکند، به بخش جداییناپذیر از چشمانداز هاوانا، پایتخت کوبا، تبدیل شده است.
این بحران تنها یک مشکل زیستمحیطی یا شهری نیست؛ هشداری جدی برای سلامتی عمومی، به ویژه برای کودکان، سالمندان و بیماران است. کارشناسان میگویند هر روز که این زبالهها در خیابانها میمانند، خطر شیوع بیماریهایی مثل تب دنگی، زیکا و لپتوسپیروز بیشتر میشود.
اما ریشه این فاجعه کجاست؟ چرا کشوری که روزگاری سیستم بهداشت عمومی اش در آمریکای لاتین زبانزد بود، امروز در میان کوهی از زباله دست و پا میزند؟ پاسخ را باید در دو کلمه جست: تحریم و کمبود سوخت. دولت آمریکا با تشدید تحریمها علیه کوبا، دسترسی این کشور به نفت ونزوئلا را قطع کرده است. بدون نفت، کامیونهای زباله نمیتوانند حرکت کنند. بدون کامیون، زبالهها در خیابانها انباشته میشوند و بدون جمعآوری زباله، بیماری و ناامیدی به خانه مردم میرسد. مردم درمانده، خودشان دست به کار شدهاند؛ گاهی با دست خالی زباله جمع میکنند، گاهی به آن آتش میزنند. اما آتش زدن زباله هم خطر دیگری دارد: دود سمی که میتواند به سیستم عصبی کودکان آسیب بزند. مردم در دام بحرانی گرفتار شدهاند که از هر سو به آنها حمله میکند.
ریشهیابی تاریخی بحران؛ از سال ۲۰۱۴ تا تشدید تحریمها
بحران زباله در کوبا یک شبه آغاز نشده است. ریشه آن به سالها قبل بازمیگردد. روزنامه دولتی «گرانما» در سال ۲۰۱۴ صراحتاً اعلام کرد که «بیثباتی در جمعآوری زبالههای جامد» به دلیل کمبود کانتینر و کامیونهای مخصوص است. یعنی نزدیک به یک دهه پیش، دولت کوبا به مشکل ساختاری در مدیریت پسماند اذعان داشت، اما نتوانست آن را حل کند. اما نقطه عطف، حدود سه سال پیش رخ داد. از آن زمان به بعد، انباشت زباله در خیابانها شدت گرفت. مردم محلی میگویند که اوضاع هر ماه بدتر از ماه قبل میشود. اما جهش اصلی بحران به امسال مربوط میشود؛ زمانی که دولت ترامپ (و سپس بایدن با تداوم همان سیاست) دسترسی کوبا به نفت ونزوئلا را به طور کامل قطع کرد. قطع نفت ونزوئلا، ضربه نهایی به پیکر نیمه جان سیستم جمعآوری زباله کوبا بود. کوبا که سالها بود ناوگان کامیونهای فرسوده خود را با نفت ارزی که از ونزوئلا میگرفت، اداره میکرد، ناگهان با صفهای طولانی بنزین و ناتوانی کامل در حرکت کامیونها مواجه شد. از همان زمان بود که زبالهها دیگر جمع نشدند و تپههای پسماند یکی پس از دیگری در شهر قدوت کرد.
ناتوانی زیرساختی؛ کامیونهای خراب و کانتینرهای گمشده
وقتی از بحران زباله در هاوانا صحبت میکنیم، باید به آمار تلخ زیرساخت توجه کنیم. یک مقام ارشد مدیریت پسماند دولت کوبا اعلام کرده که شهر هاوانا به سی هزار کانتینر زباله نیاز دارد. اما در حال حاضر فقط ده هزار کانتینر در اختیار دارد و بسیاری از همین کانتینرها نیز شکسته، زنگزده یا غیرقابل استفاده هستند. مشکل کامیونها حتی فاجعهبارتر است. بر اساس گزارش رسانههای دولتی کوبا، از مجموع صد و شش کامیون خدمات شهری و نظافتی هاوانا، تنها چهل و چهار دستگاه فعال هستند. بقیه کامیونها یا به دلیل فرسودگی کامل از کار افتادهاند یا قطعه یدکی برای تعمیر آنها وجود ندارد. تحریم آمریکا، واردات هرگونه قطعه یدکی از کشورهای سوم را نیز با مشکلات حقوقی و بانکی مواجه کرده است. در سال ۲۰۱۹، دولت ژاپن یک اقدام خیرخواهانه انجام داد و صد کامیون زباله به کوبا اهدا کرد. اما پنج سال بعد، روزنامه دولتی کوبا گزارش داد که این کامیونها نیز به دلیل نبود قطعه یدکی و نگهداری نامناسب، شروع به از کار افتادن کردهاند. این یعنی کمکهای خارجی بدون پشتیبانی فنی و رفع تحریمها، فقط یک مسکن موقتی است، نه راهحل اساسی.
خطرات بهداشتی و سلامت عمومی؛ از تب دنگی تا آسیب عصبی کودکان
انبوه زباله در خیابانها فقط یک منظره زشت نیست؛ یک قاتل خاموش است. آبهای راکدی که در میان زبالهها جمع میشوند، بهترین محل تخمریزی پشه آئدس هستند؛ پشهای که ناقل بیماریهای خطرناکی مثل تب دنگی، زیکا و چیکونگونیا است. در سالهای اخیر، این بیماریها در کوبا به طرز چشمگیری شایعتر شدهاند. اما تهدید بزرگتر، رفتار خود مردم برای مقابله با زبالههاست. وقتی دولت نمیتواند زباله را جمع کند، مردم چارهای جز آتش زدن آن نمیبینند. مرکز علوم اعصاب کوبا در ماه فوریه هشدار جدی داد: دود سمی ناشی از سوزاندن زباله در شهرها میتواند به سیستم عصبی کودکان آسیب دائمی وارد کند. این یعنی مبارزه با یک بحران، بحران دیگری را ایجاد کرده است. علاوه بر این، کارشناسان بهداشت عمومی درباره شیوع بیماری لپتوسپیروز (بیماری ناشی از باکتری موجود در ادرار موش) هشدار میدهند. زبالههای انباشته شده، جانپناه ایدهآلی برای موشها فراهم کرده است. رسانههای دولتی کوبا هم صراحتاً ارتباط بین تکثیر زباله و افزایش بیماریهای تابستانی مانند استفراغ، اسهال و لپتوسپیروز را تأیید کردهاند. کوبا در آستانه یک فاجعه بهداشتی تمام عیار قرار دارد.
واکنش دولت و اقدامات موقتی؛ سربازان به جای کامیونها
دولت کوبا بیکار ننشسته است، اما راهحلهایش موقتی و ناکارآمد بوده. دولت اعلام کرده که سربازان و کارگرانی از سایر نهادهای دولتی را که به دلیل کمبود سوخت در محلکار خود بیکار شدهاند، برای کمک به جمعآوری زباله اعزام کرده است. اما جمعآوری زباله با دست و بدون کامیون، مثل پاک کردن برف با جارو در کولاک است. گاهی اوقات به جای کامیون، از لیفتراکها برای حمل زباله استفاده میشود. لیفتراکها که برای حمل بار در انبارها طراحی شدهاند، قادر به حمل حجم عظیم زباله شهری نیستند. این اقدام نشاندهنده عمق ناامیدی و کمبود شدید تجهیزات مناسب در کوبا است. دولت همچنین از کمکهای بینالمللی استفاده میکند، اما همانطور که تجربه کامیونهای اهدایی ژاپن نشان داد، بدون رفع تحریمها و فراهم شدن امکان خرید قطعه یدکی و سوخت، حتی بهترین کامیونها هم پس از چند سال زمینگیر میشوند. دولت کوبا میان دیوار تحریم و دریای فقر زیرساختی گیر افتاده است.
آینده کوبا؛ اگر تحریم ادامه یابد چه خواهد شد؟
اگر تحریمهای آمریکا به همان شدت ادامه یابد و کوبا نتواند به نفت ارزان دسترسی پیدا کند، سناریوهای تیرهای پیش روی این کشور است:
-
اولین سناریو، تشدید بیماریهای واگیردار در تابستان است
با گرم شدن هوا و افزایش قطعیهای برق طولانیمدت (که خودش معضلی جدی در کوبا است)، آب راکد بیشتری در میان زبالهها جمع میشود و پشهها با سرعت بیشتری تکثیر میشوند. سیستم بهداشت عمومی کوبا که خود دولت میگوید تحت فشار شدید است، ممکن است تاب نیاورد.
-
دومین سناریو، مهاجرت گسترده از هاوانا به مناطق دیگر یا خارج از کشور است
زندگی در شهری که بوی تعفن نفسگیر دارد و هر لحظه خطر ابتلا به تب دنگی در آن وجود دارد، غیرقابل تحمل میشود. اگر مردم توان مالی مهاجرت داشته باشند، قطعاً این کار را خواهند کرد و این بار دیگر یک بحران جمعیتی برای کوبا ایجاد میکند.
-
سومین سناریو، ناآرامیهای اجتماعی است
آلمانیها در مطالعه سال ۲۰۱۸ خود به دو علت اصلی بحران زباله اشاره کردند: مشکلات مکانیکی (کامیونهای خراب) و عدم انگیزه در بین مردم و جمعآوریکنندگان. اگر مردم احساس کنند که دولت هیچ راهحلی ندارد، انگیزه خود را برای همکاری از دست میدهند و ممکن است اعتراضات خیابانی گستردهای شکل بگیرد. آینده کوبا به شدت به این بستگی دارد که آیا تحریمها کاهش مییابد یا خیر. تا آن زمان، کوههای زباله همچنان بلندتر خواهند شد.