آسیانیوز ایران؛ سرویس علم و تکنولوژی:
طی روزهای اخیر و به دنبال بازگشایی اینترنت بینالملل، گزارشهای غیررسمی از دسترسی محدود برخی کاربران به واتساپ بدون نیاز به فیلترشکن منتشر شده است. به نظر میرسد کاربرانی که از اینترنت پرسرعت فیبرنوری شرکت مخابرات ایران استفاده میکنند، در ساعات محدودی از شبانهروز توانستهاند بدون استفاده از ابزارهای فیلترشکن به این پیامرسان خارجی متصل شوند. این دسترسی اما پایدار و همیشگی نیست. گزارشها حاکی از آن است که وضعیت در ساعات مختلف روز و برای کاربران در مناطق گوناگون، متفاوت و متغیر گزارش شده است. برخی کاربران شبکههای اجتماعی در روزهای گذشته از تجربه خود نوشتهاند که ناگهان و بدون هیچ تغییر خاصی در تنظیمات دستگاه خود، واتساپ باز شده و پیامهایشان رد و بدل شده است.
با این حال، این دسترسی معمولاً پس از مدت کوتاهی (از چند دقیقه تا چند ساعت) قطع میشده و کاربران دوباره برای استفاده از واتساپ به فیلترشکن نیاز پیدا میکردهاند. در حال حاضر، هیچ مقام رسمی از شرکت مخابرات ایران یا نهادهای تنظیمگر فضای مجازی این موضوع را تأیید یا تکذیب نکرده است. از این رو، مشخص نیست این شرایط ادامهدار خواهد بود یا صرفاً یک تغییر موقت در بخشی از شبکه ارتباطی کشور محسوب میشود. برخی کارشناسان فنی احتمالاتی مانند بهروزرسانی ناخواسته مسیرهای بینالملل، اختلال موقت در سامانههای فیلترینگ یا تست عملیاتی یک تغییر بزرگتر را مطرح کردهاند. در این گزارش، جزئیات این پدیده، دلایل فنی احتمالی و نکاتی که کاربران فیبرنوری باید بدانند را به طور کامل بررسی میکنیم.
فیبرنوری چه تفاوتی با سایر اینترنتها دارد و چرا کاربران آن شاهد این پدیده هستند؟
اینترنت فیبرنوری به دلیل ماهیت فیزیکی و لایه انتقال خود، تفاوتهای اساسی با اینترنت همراه (۴G و ۵G) یا ایدیاسال (کابری) دارد. در شبکه فیبرنوری، بستههای داده از طریق نور درون کابلهای شیشهای بسیار نازک منتقل میشوند که پهنای باند بسیار بالاتر و تأخیر بسیار کمتری نسبت به فناوریهای قدیمی دارند. اما آنچه در اینجا اهمیت دارد، نحوه اعمال سیاستهای فیلترینگ روی این بستر است. سامانههای فیلترینگ در ایران معمولاً در لایههای بالای شبکه (لایه کاربرد و آیپی) طراحی شدهاند و مستقل از نوع دسترسی کاربر (فیبر، همراه یا کابری) عمل میکنند. با این حال، گاهی به دلیل پیچیدگی مسیریابی در شبکه فیبرنوری یا وجود مسیرهای پشتیبان (بکآپ) که بهروزرسانی فیلتر روی آنها به تأخیر افتاده است، کاربران فیبرنوری ممکن است موقتاً از برخی محدودیتها عبور کنند. اگرچه شرکت مخابرات ایران به عنوان ارائهدهنده زیرساخت، نقشی در تصمیمگیری برای فیلترینگ ندارد، اما شبکه فیبرنوری این شرکت به عنوان یکی از جدیدترین و پیشرفتهترین زیرساختهای اینترنتی کشور، ممکن است به دلیل معماری خاص خود، گاهی در هماهنگی با سامانههای فیلترینگ مرکزی با اختلالات موقتی مواجه شود. این اختلالات میتواند منجر به باز شدن ناخواسته برخی آیپیهای مسدودشده برای مدت کوتاهی گردد.
بازگشایی اینترنت بینالملل چه نسبتی با این دسترسی محدود دارد؟
در متن خبر به «بازگشایی اینترنت بینالملل» اشاره کردیم. این عبارت معمولاً به افزایش ظرفیت اتصال به شبکه جهانی و کاهش اختلالات بینالمللی اشاره دارد که پس از مدتی محدودیت شدید، اعلام میشود. اما باید توجه داشت که «بازگشایی» به معنای حذف فیلترینگ سرویسهای خاص نیست. اینترنت بینالملل باز است، اما بسیاری از سرویسها همچنان مسدود میمانند. در چنین شرایطی، گاهی به دلیل تغییر در مسیرهای بینالملل (مثلاً تغییر پروایدر ترانزیت بینالملل ایران از یک شرکت به شرکت دیگر)، بستههای داده از مسیرهایی عبور میکنند که فیلترینگ داخلی روی آنها به درستی اعمال نشده است. این وضعیت معمولاً موقتی است و ظرف چند ساعت تا چند روز توسط تیمهای فنی رفع میشود. بنابراین، ممکن است همزمانی «بازگشایی اینترنت بینالملل» و «دسترسی محدود به واتساپ بدون فیلترشکن» صرفاً یک تصادف فنی باشد. اما برخی تحلیلگران معتقدند که تیمهای فنی ممکن است در حال تست یک معماری جدید شبکه (مثلاً لایهبندی مجدد فیلترینگ) هستند و کاربران فیبرنوری به صورت ناخواسته در این تست قرار گرفتهاند.
تحلیل سناریوهای فنی محتمل (اختلال، تست یا تغییر سیاست؟!)
سه سناریوی اصلی برای این پدیده وجود دارد:
- سناریوی اول «اختلال فنی موقت» است. سامانههای فیلترینگ پیچیدهترین و پرهزینهترین بخش مدیریت شبکه در ایران هستند. این سامانهها دائماً در حال بهروزرسانی هستند و گاهی خطاهای انسانی یا نرمافزاری منجر به باز شدن ناخواسته برخی سرویسها برای زیرمجموعهای از کاربران میشود. این اختلالات معمولاً ظرف چند ساعت شناسایی و رفع میشوند.
- سناریوی دوم «تست عملیاتی» است. گاهی تیمهای فنی برای اجرای یک تغییر بزرگ (مثلاً تغییر پروتکل فیلترینگ یا انتقال سرویس به یک سامانه جدید) نیاز به تست در مقیاس محدود دارند. انتخاب تصادفی کاربران فیبرنوری مخابرات میتواند بخشی از یک تست کنترل شده باشد. در این حالت، باز بودن واتساپ یک «اشتباه» نیست، بلکه بخشی از یک فرآیند برنامهریزی شده است.
- سناریوی سوم، «تغییر سیاست» است، اما این سناریو کمترین احتمال را دارد. هرگونه تغییر در سیاست فیلترینگ معمولاً از طریق مراجع رسمی و پس از مذاکرات گسترده اعلام میشود. تا زمانی که خبر رسمی از سوی شورای عالی فضای مجازی یا کارگروه تعیین مصادیق محتوای مجرمانه منتشر نشود، نمیتوان این وضعیت را نشانه تغییر سیاست دانست. با این حال، برخی رسانهها این احتمال را مطرح کردهاند که شاید این یک «تست افکار عمومی» برای سنجش واکنشها به آزادسازی محدود واتساپ باشد.
چرا فقط فیبرنوری مخابرات؟ نقش زیرساخت و جغرافیا
یکی از سوالات کلیدی این است: چرا این پدیده عمدتاً در شبکه فیبرنوری مخابرات دیده شده و نه در همراه اول یا ایرانسل؟ پاسخ را باید در معماری متفاوت شبکههای ثابت و همراه جست. شبکه فیبرنوری مخابرات ایران (که با نام «تار» یا فیبر نوری منازل و کسبوکارها شناخته میشود) از پروتکلها و مسیریابی متفاوتی نسبت به شبکه همراه استفاده میکند. همچنین، مخابرات ایران به عنوان قدیمیترین اپراتور اینترنت ثابت کشور، زیرساخت توزیع شده (دیسنترالایز) بیشتری دارد. یعنی مراکز داده و گیتهای اینترنت بینالملل آن در شهرهای مختلف پراکنده است. در مقابل، اپراتورهای همراه معمولاً گیتهای متمرکزتری در تهران و چند شهر بزرگ دارند. این توزیع جغرافیایی میتواند باعث شود بهروزرسانی فیلترینگ در همه نقاط شبکه فیبرنوری به صورت همزمان اعمال نشود.
عامل دیگر، تعداد کاربران است. تعداد کاربران فیبرنوری مخابرات نسبت به کاربران اینترنت همراه بسیار کمتر است. بنابراین اگر یک اختلال یا تست محدود اتفاق بیفتد، احتمال اینکه یک کاربر فیبرنوری متوجه شود و آن را گزارش دهد، کمتر از زمانی است که میلیونها کاربر همراه به طور ناگهانی به سرویسی دسترسی پیدا کنند. به عبارت دیگر، شاید فیبرنوری تنها یک «شاخص اولیه» است و ممکن است در صورت ادامه وضعیت، دامنه به دیگر سرویسها و اپراتورها هم گسترش یابد.
کاربران چه کنند؟ توصیههای عملی و هشدارهای امنیتی
- اولین توصیه به کاربرانی که به طور ناگهانی و بدون فیلترشکن به واتساپ دسترسی پیدا کردهاند، این است که تصور نکنند این وضعیت پایدار است. در حال حاضر، این دسترسی «محدود، ناپایدار و در حال تغییر» توصیف شده است. بنابراین، اگر قصد استفاده از واتساپ برای ارتباطات کاری یا پیامهای فوری را دارید، همچنان به یک فیلترشکن فعال و پایدار نیاز دارید. تکیه بر این دسترسی موقت میتواند باعث قطع ارتباط شما در میانه یک مکالمه مهم شود.
- دوم، از نظر امنیت سایبری، هرگاه سرویسی بدون فیلترشکن و به طور غیرمنتظره باز میشود، باید هوشیار بود. ممکن است برخی شبکههای جعلی (که خود را به جای واتساپ جا میزنند) در چنین شرایطی فعال شوند. همیشه از طریق نشانگر سبز رنگ و گواهی امنیت (قفل کنار آدرس) مطمئن شوید که در حال ارتباط با سرور اصلی واتساپ هستید. همچنین هرگز رمز عبور خود را در سایتهای مشکوک وارد نکنید.
- سوم، از نظر فنی، میتوانید با خاموش و روشن کردن مودم فیبرنوری خود (ریستارت)، یک آیپی جدید از مخابرات دریافت کنید. گاهی تغییر آیپی میتواند شما را در گروهی قرار دهد که دسترسی دارند. همچنین برخی کاربران گزارش دادهاند که تغییر دیاناس (از دیاناس پیشفرض مخابرات به دیاناسهای جایگزین مانند ۴.۲.۲.۲ یا ۱.۱.۱.۱) در پایداری این دسترسی محدود مؤثر بوده است. البته به یاد داشته باشید که تا زمانی که خبر رسمی منتشر نشود، همه این راهکارها در حد آزمون و خطای شخصی هستند.