زعفران افغانستان، ۱۰ درصد فروش جهانی بیشتری از نمونه ایرانی دارد!

آسیانیوز ایران؛ سرویس افغانستان:

طلای سرخ هرات امسال درخششی دوباره در بازارهای جهانی داشته است. زعفران افغانستان که به زعفران هرات نیز معروف است، نسبت به سال گذشته ۱۰ درصد فروش بیشتری در بازارهای جهانی ثبت کرده است. تاجران زعفران، از افزایش چشمگیر صادرات این محصول استراتژیک خبر داده‌اند. آنان کیفیت بالای زعفران افغانستان و افزایش تقاضای جهانی را دو علت اصلی این رشد می‌دانند. هرات، به عنوان قطب اصلی تولید زعفران در افغانستان، سال‌هاست که در این عرصه حرف اول را می‌زند. هوای معتدل و خاک حاصلخیز این منطقه، شرایط ایده‌آلی برای کشت این گیاه ارزشمند فراهم کرده است. زعفران افغانستان در سال‌های اخیر توانسته است جایگاه خود را در بازارهای جهانی، به ویژه در اروپا و خاورمیانه، تثبیت کند. خریداران بین‌المللی کیفیت این محصول را با نمونه‌های اسپانیایی و حتی ایرانی رقابتی می‌دانند.

این رشد ۱۰ درصدی در شرایطی به دست آمده که افغانستان با چالش‌های اقتصادی و سیاسی متعددی دست و پنجه نرم می‌کند. اما صنعت زعفران، به عنوان یکی از معدود بخش‌های امیدوارکننده اقتصاد این کشور، راه خود را پیدا کرده است. تاجران افغان می‌گویند که تقاضا برای زعفران هرات در کشورهای حوزه خلیج فارس، هند و برخی کشورهای اروپایی به طور قابل توجهی افزایش یافته است. مشتریان به دنبال محصولی با عطر و رنگ غلیظ و بدون هرگونه ناخالصی هستند. با این حال، رقابت با زعفران ایران، که سال‌هاست بزرگترین تولیدکننده و صادرکننده زعفران جهان است، همچنان یک چالش جدی محسوب می‌شود. زعفران افغانستان برای حفظ بازار خود، ناگزیر به ارائه قیمت رقابتی و کیفیت تضمینی است. کارشناسان اقتصادی معتقدند اگر روند فعلی حمایت از کشاورزان و بازاریابی بین‌المللی ادامه یابد، زعفران می‌تواند به یکی از منابع اصلی درآمد غیرنفتی افغانستان تبدیل شود. طلای سرخ هرات، نویدبخش آینده‌ای روشن‌تر برای کشاورزان افغان است.

کیفیت زعفران هرات؛ راز ماندگاری در بازارهای جهانی

زعفران هرات به دلیل شرایط اقلیمی خاص منطقه، از کیفیت بسیار بالایی برخوردار است. ارتفاع مناسب از سطح دریا، خاک لومی-شنی با زهکشی خوب، و نوسانات دمایی بین شب و روز در فصل رشد، همه دست به دست هم می‌دهند تا زعفرانی با عطر غالب، رنگ قرمز تیره و طعم تلخ ملایم (که نشانه خلوص و کیفیت است) تولید شود. آزمایش‌های بین‌المللی نشان داده است که میزان کروسین (ماده رنگی) و سافرانال (ماده معطر) در زعفران هرات، در سطح استاندارد جهانی و گاهی حتی بالاتر از میانگین است. کیفیت بالا، تنها عامل موفقیت نیست. کشاورزان و تاجران افغان در سال‌های اخیر تلاش کرده‌اند استانداردهای بسته‌بندی و نگهداری را بهبود بخشند. بسته‌بندی در ظروف دربسته و دور از نور و رطوبت، نقش مهمی در حفظ کیفیت زعفران در طول حمل و نقل طولانی تا بازارهای اروپا دارد. همچنین کاهش استفاده از مواد افزودنی و تقلبی، اعتماد خریداران بین‌المللی را جلب کرده است.

با این حال، تهدیدهایی نیز وجود دارد. تغییرات اقلیمی و کاهش بارندگی در سال‌های اخیر، عملکرد زعفران را در برخی مناطق هرات تحت تأثیر قرار داده است. همچنین کمبود سرمایه برای مکانیزاسیون و خشک‌کردن صنعتی زعفران، باعث می‌شود بخشی از محصول به روش سنتی (با کیفیت پایین‌تر) فرآوری شود. برای حفظ مزیت رقابتی، سرمایه‌گذاری در فناوری‌های پس از برداشت ضروری است.

بازارهای جهانی هدف؛ اروپا، خلیج فارس و هند

تاجران زعفران افغانستان می‌گویند که تقاضا برای محصول آنان در سه بازار اصلی افزایش یافته است: کشورهای حوزه خلیج فارس، هند و برخی کشورهای اروپایی. در حوزه خلیج فارس (امارات، عربستان سعودی، کویت و قطر)، زعفران عمدتاً در آشپزی سنتی و نیز به عنوان یک کالای لوکس و هدیه‌ای ارزشمند مصرف می‌شود. افزایش درآمدهای نفتی و رونق گردشگری در این کشورها، به رشد تقاضا دامن زده است.

هند، به عنوان یکی از بزرگترین مصرف‌کنندگان زعفران در جهان (به دلیل استفاده گسترده در آشپزی مغولی، شیرینی‌سازی و داروهای سنتی آیورودا)، بازار هدف مهمی برای افغانستان است. زعفران هرات به دلیل نزدیکی جغرافیایی و هزینه حمل و نقل کمتر، مزیت رقابتی نسبت به زعفران اسپانیا دارد. همچنین برخی تاجران هندی، زعفران افغانستان را با زعفران ایرانی مخلوط کرده و به عنوان محصولی با قیمت متوسط به فروش می‌رسانند. در اروپا، زعفران هرات عمدتاً در کشورهای اسپانیا، فرانسه و آلمان مصرف می‌شود. اسپانیا (که خود تولیدکننده زعفران است) بیشتر به عنوان یک هاب ترانزیت عمل می‌کند؛ زعفران افغانستان وارد اسپانیا می‌شود، بسته‌بندی مجدد می‌گردد و سپس به سایر کشورهای اروپایی صادر می‌شود. برای ورود مستقیم به بازار اروپا، افغانستان نیاز به اخذ گواهی‌های کیفیت بین‌المللی و رعایت استانداردهای بهداشتی اتحادیه اروپا دارد که فرآیندی پرهزینه و زمان‌بر است.

رقابت با زعفران ایران؛ فرصت یا تهدید؟

نمی‌توان از زعفران افغانستان صحبت کرد و نامی از ایران نیاورد. ایران با بیش از ۹۰ درصد تولید جهانی زعفران، سلطان بی‌منازع این بازار است. زعفران ایران از نظر حجم تولید، تنوع محصول و سابقه برندینگ، سال‌هاست که پیشتاز است. اما زعفران افغانستان با تکیه بر کیفیت و قیمت رقابتی، توانسته است سهم کوچکی از بازار را به خود اختصاص دهد. رقابت تنگاتنگ است. نکته جالب اینجاست که زعفران افغانستان و ایران، در برخی بازارها مکمل یکدیگرند نه رقیب. زعفران ایران به عنوان محصولی با کیفیت ممتاز و قیمت بالا، بازار لوکس را پوشش می‌دهد. زعفران افغانستان با قیمت متوسط، بازار اقتصادی را هدف گرفته است. در کشورهایی مانند امارات و هند، هر دو نوع زعفران در کنار هم و با قیمت‌های متفاوت به فروش می‌رسد و مشتری بر اساس بودجه خود انتخاب می‌کند. با این حال، افغانستان برای افزایش سهم خود، به سرمایه‌گذاری در برندسازی نیاز دارد. متأسفانه زعفران افغانستان هنوز «برند» شناخته شده‌ای در سطح جهان ندارد و بسیاری از خریداران حتی نمی‌دانند که افغانستان زعفران تولید می‌کند. برگزاری نمایشگاه‌های بین‌المللی، دریافت گواهی ارگانیک از موسسات معتبر جهانی، و مشارکت در انجمن‌های بین‌المللی زعفران، می‌تواند به برندسازی کمک کند. در غیر این صورت، همیشه در سایه رقیب بزرگ خود باقی خواهد ماند.

چالش‌های تولید و صادرات زعفران در افغانستان

علی‌رغم رشد ۱۰ درصدی، تولید و صادرات زعفران در افغانستان با چالش‌های جدی مواجه است:

1. اولین چالش، بی‌ثباتی سیاسی و امنیتی است. هرچند در دو سال اخیر درگیری‌های گسترده کاهش یافته است، اما ناامنی نقطه‌ای در برخی مناطق هرات، گاهی روند حمل و نقل محصول را مختل می‌کند. بیمه‌گذاران بین‌المللی نیز به دلیل ریسک امنیتی، تمایل کمتری به پوشش محموله‌های زعفران افغانستان دارند.
2. دومین چالش، کمبود زیرساخت‌های سردخانه‌ای و حمل و نقل است. زعفران محصولی بسیار حساس است و نگهداری آن در دمای نامناسب یا رطوبت بالا، باعث کاهش کیفیت و ارزش آن می‌شود. افغانستان فاقد زنجیره سرد (Cold Chain) استاندارد از مزرعه تا مرز است. بسیاری از زعفران در کیسه‌های معمولی و در کانتینرهای بدون کنترل دما به بازارهای هدف ارسال می‌شود که می‌تواند ۲۰ تا ۳۰ درصد از کیفیت آن بکاهد.
3. سومین چالش، وابستگی به ترانزیت از طریق ایران یا پاکستان است. افغانستان به دریا دسترسی ندارد و برای صادرات، مجبور است زعفران خود را از طریق بندرعباس در ایران یا کراچی در پاکستان صادر کند. هرگونه تنش سیاسی یا تعرفه‌های جدید در این کشورها، می‌تواند صادرات زعفران افغانستان را با مشکل مواجه کند. به علاوه، طولانی بودن مسیر ترانزیت، زمان تحویل را افزایش می‌دهد و خطر فساد و کاهش کیفیت را بالا می‌برد.

چشم‌انداز آینده؛ آیا زعفران می‌تواند اقتصاد افغانستان را متحول کند؟

کارشناسان اقتصادی معتقدند که زعفران پتانسیل تبدیل شدن به یکی از پنج منبع اصلی درآمد غیرنفتی افغانستان را دارد. افغانستان در حال حاضر سالانه حدود ۲۰ تا ۲۵ تن زعفران خشک تولید می‌کند که ارزش صادراتی آن به ۱۵۰ تا ۲۰۰ میلیون دلار می‌رسد. با سرمایه‌گذاری مناسب و توسعه سطح زیر کشت (از ۸ هزار هکتار فعلی به ۱۵ هزار هکتار)، این رقم می‌تواند طی ۵ سال به ۵۰۰ میلیون دلار برسد.

برای تحقق این چشم‌انداز، یک برنامه عمل سه مرحله‌ای لازم است:

• مرحله اول (کوتاه‌مدت)

  بهبود بسته‌بندی و بازاریابی در بازارهای موجود (هند و خلیج فارس) و اخذ گواهی ارگانیک. این اقدامات می‌تواند قیمت فروش را ۱۵ تا ۲۰ درصد افزایش دهد.

• مرحله دوم (میان‌مدت)

  سرمایه‌گذاری در صنایع تبدیلی مانند تولید عصاره زعفران، کپسول‌های دارویی و لوازم آرایشی حاوی زعفران که ارزش افزوده بالاتری دارند.

• مرحله سوم (بلندمدت)

  ایجاد یک برند ملی زعفران افغانستان (مانند «زعفران هرات» یا «طلای سرخ افغانستان») با حمایت دولت و بخش خصوصی. این برند باید در نمایشگاه‌های بین‌المللی و فروشگاه‌های زنجیره‌ای بزرگ جهان حضور یابد. همچنین، توسعه روابط دیپلماتیک با اتحادیه اروپا برای کاهش تعرفه‌های گمرکی زعفران افغانستان، یک گام کلیدی است. اگر این برنامه به درستی اجرا شود، زعفران می‌تواند هزاران شغل مستقیم و غیرمستقیم در مناطق روستایی هرات ایجاد کند و به کاهش فقر و مهاجرت کمک نماید. طلای سرخ، شانس دوباره افغانستان برای ایستادن روی پای خود است.