دو زمین‌لرزه شرق تهران را لرزاند؛ قطع برق دماوند

آسیانیوز ایران؛ سرویس اجتماعی:

ظهر امروز، ساکنان شرق استان تهران دو زمین‌لرزه نسبتاً خفیف را پشت سر هم تجربه کردند. شهرستان پردیس در شرق تهران، کانون اصلی این لرزش‌ها بود و شهروندان شهرهای بومهن و رودهن نیز آن را احساس کردند. اولین زمین‌لرزه ساعت ۱۲:۲۱ دقیقه ظهر به بزرگی ۲.۶ در مقیاس ریشتر ثبت شد. این زلزله در عمق ۹ کیلومتری زمین رخ داد و موقعیت جغرافیایی آن عرض ۳۵.۸۱۲ شمالی و طول ۵۱.۸۲۱ شرقی گزارش شده است. تنها دو دقیقه بعد، در ساعت ۱۲:۲۳ دقیقه ظهر، دومین زمین‌لرزه با بزرگی ۲.۹ ریشتر رخ داد. کانون این زمین‌لرزه در عمق ۷ کیلومتری و با مختصات عرض ۳۵.۸۲۰ شمالی و طول ۵۱.۸۲۵ شرقی ثبت شده است. فاصله زمانی بسیار کم (تنها دو دقیقه) بین دو زمین‌لرزه، نشان‌دهنده فعالیت لرزه‌ای متمرکز در یک منطقه خاص است. هر دو رویداد در عمق نسبتاً کم (کمتر از ۱۰ کیلومتر) رخ داده‌اند که باعث شده لرزش‌ها به صورت محسوس توسط مردم احساس شود.

مرکز لرزه‌نگاری کشور اعلام کرده است که این زمین‌لرزه‌ها در فاصله ۱۱ کیلومتری شهرهای بومهن، پردیس و رودهن به ثبت رسیده‌اند. خوشبختانه تا لحظه تنظیم این خبر، هیچ گزارش رسمی از خسارت‌های جانی یا مالی مخرب دریافت نشده است. اما ساعاتی پس از این زمین‌لرزه‌ها، خبری نگران‌کننده از شهر دماوند منتشر شد. لحظاتی پیش، برق شهر دماوند قطع شده است. هنوز مشخص نیست که این قطع برق ارتباط مستقیمی با زمین‌لرزه‌های امروز دارد یا خیر. شهروندان ساکن در مناطق شرقی تهران و شهرهای جدید پردیس، بومهن و رودهن، همچنان در وضعیت هشدار به سر می‌برند. برخی از آنان خانه‌های خود را ترک کرده و در فضاهای باز حاضر شده‌اند. کارشناسان سازمان زمین‌شناسی و لرزه‌نگاری در حال بررسی دقیق این دو رویداد هستند. آنان تأکید می‌کنند که این زمین‌لرزه‌ها (با بزرگی کمتر از ۳ ریشتر) معمولاً خسارت جدی ایجاد نمی‌کنند، اما می‌توانند نشانه‌ای از فعالیت گسل‌های خفته در منطقه باشند. ساکنان مناطق لرزه‌خیز باید همواره آمادگی لازم برای مواجهه با زلزله را داشته باشند.

تحلیل فنی زمین‌لرزه‌ها؛ بزرگی، عمق و موقعیت

بزرگی یک زمین‌لرزه، معیاری از انرژی آزاد شده در کانون آن است. مقیاس ریشتر لگاریتمی است؛ یعنی هر یک واحد افزایش در بزرگی، تقریباً ۳۱ برابر افزایش انرژی را نشان می‌دهد. زمین‌لرزه با بزرگی ۲.۶ و ۲.۹ در دسته «زمین‌لرزه‌های بسیار خفیف» طبقه‌بندی می‌شوند. این ابعاد معمولاً توسط مردم احساس می‌شوند اما به ندرت باعث خسارت به ساختمان‌های مقاوم می‌شوند. البته در صورت وقوع در عمق بسیار کم و نزدیکی سطح شهر، ممکن است به سازه‌های فرسوده و دیوارهای غیرمقاوم ترک‌های ریز وارد شود.

عمق کانونی این دو زمین‌لرزه (۷ و ۹ کیلومتر) کم محسوب می‌شود. هرچه عمق زمین‌لرزه کمتر باشد، انرژی لرزه‌ای با شدت بیشتری به سطح زمین می‌رسد و لرزش احساس‌شده قوی‌تر است. به همین دلیل، با وجود بزرگی کمتر از ۳ ریشتر، ساکنان پردیس، بومهن و رودهن آن را به وضوح حس کردند. عمق کم، همچنین نشان می‌دهد که کانون زمین‌لرزه در لایه‌های فوقانی پوسته زمین و احتمالاً روی یکی از گسل‌های فعال منطقه قرار داشته است. فاصله زمانی بسیار کم (تنها دو دقیقه) بین دو زمین‌لرزه و نزدیکی مختصات جغرافیایی آن‌ها، این احتمال را تقویت می‌کند که ما شاهد یک «پسلرزه» یا بخشی از یک «دنباله لرزه‌ای» (خوشه لرزه‌ای) بوده‌ایم. به عبارت دیگر، اولی (۲.۶ ریشتر) ممکن است پیش‌لرزه یا پسلرزه اصلی (۲.۹ ریشتر) بوده باشد. بررسی دقیق تر داده‌های لرزه‌ای توسط متخصصان می‌تواند ماهیت این دو رویداد را روشن کند. منطقه شرق تهران از نظر لرزه‌خیزی فعال است و این رویدادها می‌توانند هشداری برای آمادگی بیشتر باشند.

گسل‌های فعال منطقه شرق تهران و خطر لرزه‌خیزی

استان تهران بر روی کمربند لرزه‌خیز آلپ-هیمالیا قرار دارد و گسل‌های متعددی از جمله گسل شمال تهران، گسل مشا، گسل ری و گسل گرمسار در آن وجود دارند. منطقه شرق تهران (پردیس، بومهن، رودهن و دماوند) نیز در نزدیکی گسل‌های فعال قرار دارد. گسل مشا که یکی از طولانی‌ترین و خطرناک‌ترین گسل‌های شمال تهران است، در فاصله نسبتاً نزدیکی از این شهرها عبور می‌کند. همچنین گسل گرمسار در جنوب شرق تهران نیز فعال است. اگرچه نمی‌توان با قطعیت گفت این دو زمین‌لرزه روی کدام گسل خاص رخ داده است، اما مختصات اعلام شده (عرض حدود ۳۵.۸ شمالی و طول حدود ۵۱.۸ شرقی) منطقه بین پردیس و جاجرود را نشان می‌دهد. این منطقه از نظر زمین‌شناسی تحت تأثیر گسل‌های فرعی و ساختارهای چین‌خورده زاگرس و البرز مرکزی است. فعالیت این گسل‌های فرعی که معمولاً انرژی خود را در زمین‌لرزه‌های کوچک و متوسط تخلیه می‌کنند، یک رویداد طبیعی و تا حدی قابل انتظار است. اما نکته نگران‌کننده، تجمع تنش در گسل‌های اصلی (مانند گسل مشا) است که در صورت تخلیه ناگهانی، می‌توانند زلزله‌ای بزرگ (بیش از ۷ ریشتر) ایجاد کنند.

سابقه تاریخی نشان می‌دهد که منطقه دماوند و فیروزکوه در گذشته شاهد زمین‌لرزه‌های مخربی بوده است. نزدیکی این منطقه به تهران (پایتخت ۱۵ میلیونی) اهمیت مطالعه دقیق و پایش مداوم گسل‌های شرق تهران را دوچندان می‌کند. زمین‌لرزه‌های خفیف امروز می‌توانند به عنوان یادآوری باشند برای مسئولان و مردم که تهران روی خط لرزه قرار دارد و آمادگی در برابر زلزله (ساخت و ساز مقاوم، مانورهای همگانی، تجهیز منابع امدادی) یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر است، نه یک انتخاب.

قطع برق دماوند؛ ارتباط با زلزله یا یک رویداد مستقل؟

یکی از نگران‌کننده‌ترین اخبار همراه با زمین‌لرزه‌های امروز، قطع برق شهر دماوند در ساعات بعد از زلزله بود. در لحظه تنظیم این گزارش، هنوز علت قطع برق به طور رسمی اعلام نشده است. سه سناریو محتمل است:

1. سناریوی اول، ارتباط مستقیم با زمین‌لرزه. با وجود خفیف بودن زمین‌لرزه، لرزش ممکن است به تجهیزات حساس پست‌های برق (مانند دژنکتورها، ترانسفورماتورها و برقگیرها) آسیب رسانده باشد. همچنین احتمال پارگی سیم‌ها در اثر جابجایی جزئی پایه‌های برق (در مناطق کوهستانی و صعب‌العبور) وجود دارد. قطع برق دماوند می‌تواند نتیجه مستقیم یکی از این آسیب‌ها باشد.
2. سناریوی دوم، قطع برق به عنوان یک اقدام پیشگیرانه و ایمنی است. شرکت توزیع برق ممکن است برای بررسی شبکه و جلوگیری از خطر برق‌گرفتگی یا آتش‌سوزی پس از زلزله، به طور موقت برق منطقه را قطع کرده باشد. این یک اقدام استاندارد و معقول در مدیریت بحران است. اگر شبکه برق سالم تشخیص داده شود، دوباره وصل خواهد شد. در این سناریو، قطع برق خسارتی نیست، بلکه یک احتیاط هوشمندانه است.
3. سناریوی سوم، عدم ارتباط با زلزله است. یعنی قطع برق دماوند صرفاً یک رویداد تصادفی و ناشی از عوامل دیگر (مانند تعمیرات اضطراری، نقص فنی، وزش باد شدید یا برخورد شیء با سیم‌ها) بوده که از قضا در ساعاتی پس از زمین‌لرزه رخ داده است. هنوز هیچ منبع رسمی تأیید نکرده است که قطع برق به طور قطع ناشی از زلزله است. شهروندان دماوند و رسانه‌ها باید منتظر اظهارنظر رسمی شرکت توزیع برق استان تهران باشند. پیگیری خبری نشان می‌دهد که تلاش برای رفع قطعی برق در حال انجام است و برق به زودی وصل خواهد شد.

واکنش مردم و دستگاه‌های امدادی؛ مدیریت بحران اولیه

با وقوع زمین‌لرزه، غریزه اولیه انسان‌ها ترک ساختمان و پناه گرفتن در فضای باز است. در شهرهای پردیس، بومهن و رودهن، بسیاری از شهروندان این کار را کردند. حضور مردم در خیابان‌ها و پارک‌ها در دقایق اولیه پس از زلزله، طبیعی است. اما نکته مهم، بازگشت تدریجی به منازل پس از اعلام آرامش و نبودن خطر پسلرزه‌های شدید است. تا لحظه تنظیم خبر، هیچ گزارش رسمی از تخریب ساختمان یا مصدومیت انسانی منتشر نشده است که نشان می‌دهد مدیریت بحران اولیه (حداقل از نظر غافلگیری) موفق بوده است. دستگاه‌های امدادی مانند هلال احمر، اورژانس، آتش‌نشانی و نیروی انتظامی به حالت آماده باش درآمده‌اند. تیم‌های ارزیاب هلال احمر برای بررسی وضعیت مناطق روستایی و عشایری اطراف (که ممکن است خسارت بیشتری دیده باشند) اعزام شده‌اند. اورژانس نیز آمادگی خود را برای هرگونه حادثه احتمالی اعلام کرده است. خوشبختانه تاکنون تماس اضطراری خاصی مبنی بر مصدومیت یا آسیب جدی گزارش نشده است. این نشان می‌دهد که هرچند زمین‌لرزه احساس شد، اما خسارت فیزیکی آن بسیار محدود بوده است.

اما قطع برق دماوند، اگرچه ممکن است ارتباطی به زلزله نداشته باشد، تجربه تلخی است. یکی از بزرگترین چالش‌ها پس از زمین‌لرزه‌های بزرگ، قطعی آب، برق، گاز و مخابرات است. قطع برق می‌تواند باعث اختلال در ارتباطات، اختلال در پمپاژ آب، اختلال در بیمارستان‌ها و مراکز درمانی و افزایش خطر آتش‌سوزی شود. حتی اگر قطع برق دماوند ناشی از زلزله نباشد، این رویداد یک تست واقعی از سیستم مدیریت بحران است. مسئولان باید علت را سریعاً شناسایی و برق را هرچه سریع‌تر وصل کنند. اگر این قطعی ناشی از زلزله بود، این نشان می‌دهد که شبکه برق مناطق لرزه‌خیز تهران آسیب‌پذیر است و نیاز به مقاوم‌سازی دارد.

توصیه‌های فوری به شهروندان و درس‌هایی برای آینده

به شهروندان ساکن در مناطق شرقی تهران (پردیس، بومهن، رودهن و دماوند) توصیه می‌شود: آرامش خود را حفظ کنید. این زمین‌لرزه‌ها خفیف بوده و تمام شواهد حاکی از آن است که خطر جدی وجود ندارد. اما همچنان هوشیار باشید. لوازم ضروری مانند آب آشامیدنی، مواد غذایی غیر فاسدشدنی، چراغ قوه، باتری اضافه، رادیوی باطری‌خور، مدارک شناسایی و جعبه کمک‌های اولیه را در دسترس داشته باشید. از شایعات در شبکه‌های اجتماعی پرهیز کنید و فقط به اخبار رسمی از مرکز لرزه‌نگاری، هلال احمر و صداوسیما اعتماد کنید. اگر دوباره لرزش احساس کردید، اصول پناهگیری (پناه بگیرید، زیر میز بروید، بمانید) را رعایت کنید.

1. درس اول برای مسئولان

   این رویداد نشان داد که گسل‌های شرق تهران فعال هستند. لازم است مطالعات لرزه‌خیزی و پهنه‌بندی خطر زمین‌لرزه در این منطقه تشدید شود. نقشه گسل‌های فعال به‌روزرسانی و در اختیار شهرداری‌ها و شرکت‌های عمرانی قرار گیرد تا ساخت و سازها بر اساس استانداردهای مقاوم در برابر زلزله انجام شود. همچنین مانورهای آمادگی در مدارس و ادارات این شهرها باید به صورت منظم و جدی برگزار شود. آموزش همگانی، موثرترین راه کاهش تلفات در زلزله است.

2. درس دوم

   قطع برق دماوند (صرف نظر از علت آن) زنگ خطری برای مقاوم‌سازی زیرساخت‌های حیاتی (برق، آب، گاز، مخابرات) در مناطق لرزه‌خیز است. سرمایه‌گذاری برای مقاوم‌سازی پست‌های برق، استفاده از تجهیزات ضد لرزه و طراحی شبکه‌های موازی (Backup) یک ضرورت ملی است. اگر یک زلزله متوسط (۵ تا ۶ ریشتر) در نزدیکی تهران رخ دهد و شبکه برق از کار بیفتد، عملاً شهر با بحران فلج‌کننده‌ای روبرو خواهد شد که مرگ و میر ناشی از آن ممکن است حتی بیشتر از تلفات مستقیم زلزله باشد. امروز یک تمرین کوچک (با زلزله ۲.۹ ریشتری) داشتیم؛ نباید از این درس مهم غافل شد.