همه چیز درباره ​زلزله ۳.۱ ریشتری در نزدیکی مشهد

آسیانیوز ایران؛ سرویس اجتماعی:

بامداد امروز (سه‌شنبه ۵ خرداد ۱۴۰۵)، زمین لرزه‌ای نسبتاً خفیف اما با عمق کم، شهر مشهد و حومه آن را لرزاند. بر اساس گزارش مرکز لرزه‌نگاری کشوری، این زلزله به بزرگی ۳.۱ ریشتر در عمق ۸ کیلومتری زمین به وقوع پیوسته است. کانون این زمین لرزه در «۱۶ کیلومتری شهر مشهد» قرار داشته و نزدیک‌ترین مناطق شهری به آن، مشهد، چناران و ملک آباد هستند. عمق کم این زلزله (تنها ۸ کیلومتر) باعث شده است که لرزش آن در مناطق وسیع‌تری از جمله برخی محله‌های شمالی و مرکزی مشهد احساس شود.

 با این حال، بزرگی ۳.۱ ریشتر (که جزو زلزله‌های «خفیف تا متوسط» محسوب می‌شود) معمولاً خسارت جدی در پی ندارد. خوشبختانه تا لحظه تنظیم این گزارش، هیچ گزارشی از خسارت جانی یا مالی (تخریب ساختمان، مصدومیت، یا فوتی) منتشر نشده است. تیم‌های ارزیابی هلال احمر و مدیریت بحران استان خراسان رضوی در حالت آماده باش قرار دارند. در گزارش پیش رو، جزئیات کامل این زمین لرزه، آخرین وضعیت مناطق زلزله‌زده و توصیه‌های ایمنی را برای شما مخاطبان عزیز تشریح خواهیم کرد.

جزئیات لرزه‌شناختی زلزله مشهد

زمین لرزه بامداد امروز در استان خراسان رضوی با مشخصات فنی زیر ثبت شده است: بزرگی ۳.۱ در مقیاس امواج درونی (ریشتر)؛ عمق کانونی ۸ کیلومتر (که یک زلزله «کم عمق» محسوب می‌شود)؛ طول جغرافیایی ۵۹.۵۳ و عرض جغرافیایی ۳۶.۳۴؛ زمان وقوع ۰۳:۲۱ بامداد به وقت محلی. زلزله‌های با عمق کمتر از ۳۰ کیلومتر «کم عمق» نامیده می‌شوند و انرژی لرزه‌ای با فاصله کمتری به سطح زمین می‌رسد. به همین دلیل، شدت لرزش در سطح بیشتر از زلزله‌های با عمق زیاد (مثلاً ۵۰ یا ۶۰ کیلومتر) است. عمق ۸ کیلومتری یعنی کانون زلزله درست در زیر پوسته قاره‌ای (و نه در اعماق گوشته) قرار دارد. به همین دلیل، ساکنان مشهد و روستاهای اطراف لرزش شدیدتری را نسبت به زلزله‌های ۳ ریشتری با عمق ۳۰ کیلومتر احساس کرده‌اند. بزرگی ۳.۱ ریشتر یک زلزله «خفیف تا متوسط» محسوب می‌شود. این امواج به طور معمول باعث لرزش اشیا، حرکت مبلمان سبک، و ترک خوردن دیوارهای غیرسازه‌ای (به ویژه در ساختمان‌های قدیمی) می‌شوند. با این حال، بعید است که زلزله با این بزرگی باعث تخریب گسترده ساختمان‌های بتنی استاندارد شود.

کانون زلزله «۱۶ کیلومتری مشهد» اعلام شده است. این فاصله نسبتاً کم (۱۶ کیلومتر) در کنار عمق ۸ کیلومتری، دلیل اصلی احساس لرزش در سطح وسیعی از شهر است. مشهد به عنوان دومین کلانشهر ایران (پس از تهران) دارای جمعیتی بالغ بر ۳ میلیون نفر است و تراکم ساختمانی بالایی دارد. بنابراین، هرگونه زلزله (حتی با بزرگی متوسط) در نزدیکی آن، نگرانی‌های جدی ایجاد می‌کند.

سابقه لرزه‌خیزی خراسان رضوی

استان خراسان رضوی (به ویژه منطقه مشهد) یکی از مناطق لرزه‌خیز ایران است. این استان در زون «کپه داغ» (Kopeh Dagh) قرار دارد که یک کمربند کوهستانی فعال از نظر زمین‌شناسی محسوب می‌شود. مهم‌ترین زلزله‌های تاریخی این منطقه عبارتند از: زلزله ۷.۴ ریشتری «باجگیران» (در فروردین ۱۳۷۶) که منجر به کشته شدن حدود ۲۴۰۰ نفر و تخریب روستاهای مرزی شد؛ زلزله ۶.۱ ریشتری «قائن» (در اردیبهشت ۱۳۷۷) که ۱۰۰ کشته و ۲۰۰۰ مجروح بر جای گذاشت؛ زلزله ۵.۵ ریشتری «کاشمر» در سال ۱۳۹۰؛ و زلزله ۵.۱ ریشتری «نیشابور» در سال ۱۳۹۶. میانگین وقوع زلزله‌های بالای ۴ ریشتر در خراسان رضوی حدود ۳ تا ۵ بار در سال است. این آمار نشان می‌دهد که فشارهای تکتونیکی در این منطقه بسیار بالاست. علت اصلی لرزه‌خیزی خراسان رضوی، «فشار ناشی از برخورد صفحه عربی به صفحه اوراسیا» است که از غرب به شرق ایران کشیده شده و باعث ایجاد گسل‌های متعدد (مانند گسل «مشهد»، گسل «چناران»، گسل «قوچان»، و گسل «باغچه») شده است. هر از گاهی، این تنش با وقوع زلزله آزاد می‌شود. زلزله ۳.۱ ریشتری امروز احتمالاً ناشی از آزاد شدن تنش در یکی از شاخه‌های فرعی گسل «مشهد» بوده است. لرزه‌نگاران در حال بررسی داده‌های ثانویه هستند تا مشخص شود که آیا این زلزله اصلی بوده یا پیش‌لرزه زلزله بزرگ‌تری خواهد بود.

واکنش نهادهای مسئول و توصیه‌های ایمنی

پس از وقوع زلزله، «ستاد مدیریت بحران استانداری خراسان رضوی» فعال شده است. استاندار خراسان رضوی در تماس تلفنی با فرماندار مشهد و بخشداران مناطق زلزله‌زده، خواستار گزارش دقیق از وضعیت روستاها (به ویژه روستاهای نزدیک به کانون زلزله) شده است. «سامانه ۱۲۵ هلال احمر» (جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی ایران) در حالت آماده باش کامل قرار دارد. نیروهای امدادی (نجاتگران، امدادگران، تیم‌های واکنش سریع) تجهیزات خود را آماده کرده‌اند تا در صورت مشاهده هرگونه حادثه، سریعاً وارد عمل شوند. «اورژانس ۱۱۵» و «پلیس راهور» نیز در حالت آماده باش هستند. اورژانس، آمبولانس‌های خود را به بیمارستان‌های مشهد (بیمارستان امام رضا، قائم، و شهید هاشمی‌نژاد) اعزام کرده است.

به شهروندان توصیه می‌شود:

• از نزدیک شدن به ساختمان‌های فرسوده، دارای ترک خوردگی، دیوارهای خشتی و گلی، و سازه‌های ناپایدار خودداری کنید. تا ۲۴ ساعت پس از زلزله اصلی، احتمال وقوع پس لرزه وجود دارد. پسلرزه‌ها ممکن است با بزرگی ۲ تا ۳ ریشتر باشند و می‌توانند ساختمان‌هایی که در زلزله اصلی تضعیف شده‌اند را فرو بریزند.
• گاز، برق و آب منزل خود را (در صورت مشاهده نشتی یا ترکیدگی) قطع کنید. نشتی گاز یکی از خطرناک‌ترین عواقب پس از زلزله است (خطر انفجار). برای قطع گاز، شیر اصلی (مشترک) را ببندید. برای قطع برق، فیوز اصلی را پایین بیاورید.
• از شایعات در شبکه‌های اجتماعی خودداری کنید. فقط به اطلاعیه‌های رسمی (استانداری خراسان رضوی، فرمانداری مشهد، مدیریت بحران استان، هلال احمر) توجه کنید. خبرهای مربوط به «زلزله بزرگ‌تر در راه است» یا «سقوط ساختمان در ...» را اگر منبع رسمی تأیید نکرد، باور نکنید.

وضعیت فنی ساختمان‌ها و زیرساخت‌ها در مشهد

مشهد به عنوان دومین کلانشهر ایران، دارای بافت قدیمی و فرسوده در برخی مناطق (مانند مناطق اطراف حرم مطهر رضوی، محله سراب، و محله نوغان) است. ساختمان‌های خشتی و گلی (با قدمت بیش از ۵۰ سال) در برابر زلزله (حتی زلزله ۳.۱ ریشتری) بسیار آسیب‌پذیر هستند. خوشبختانه، مرکز زلزله امروز در ۱۶ کیلومتری مشهد بود و نه در محدوده بافت فرسوده. بنابراین، بعید است که خسارت جدی رخ داده باشد. با این حال، تیم‌های ارزیابی بنیاد مسکن در حال بررسی ساختمان‌های روستاهای نزدیک به کانون زلزله هستند (چون روستاها معمولاً ساختمان‌های خشتی و گلی بیشتری دارند). خوشبختانه، تاکنون گزارشی از تخریب کامل هیچ واحدی مخابره نشده است.

زیرساخت‌های حیاتی (فرودگاه بین‌المللی شهید هاشمی‌نژاد مشهد، راه‌آهن، نیروگاه‌ها، و پالایشگاه گاز) نیز تحت بررسی قرار گرفته‌اند. گزارشی از قطعی برق، گاز، یا آب در مشهد اعلام نشده است. اما به عنوان احتیاط، شرکت گاز استان خراسان رضوی از ساکنان خواسته است که شیر اصلی گاز منزل خود را (در صورت مشاهده نشتی یا بوی گاز) ببندند و مراتب را به سامانه ۱۹۴ (شرکت ملی گاز) اطلاع دهند. جاده‌های مواصلاتی منطقه (جاده مشهد-چناران، مشهد-قوچان) باز است و هیچ انسدادی (به دلیل رانش زمین یا ریزش سنگ) گزارش نشده است.

چشم‌انداز لرزه‌خیزی منطقه و آمادگی برای آینده

استان خراسان رضوی به دلیل موقعیت جغرافیایی خود بر روی گسل‌های فعال (کپه داغ)، همواره در معرض زلزله‌های متوسط تا بزرگ قرار دارد. بنابراین، بهترین راهکار «آمادگی همیشگی» است، نه «واکنش لحظه‌ای». مردم مشهد و خراسان رضوی باید خود را برای زلزله‌های احتمالی بزرگ‌تر (بالای ۵.۵ ریشتر) آماده کنند. برخی توصیه‌های بلندمدت:

1. مقاوم‌سازی ساختمان‌ها

   بنیاد مسکن انقلاب اسلامی باید با جدیت بیشتری به مقاوم‌سازی ساختمان‌های خشتی و گلی در روستاها (به ویژه روستاهای اطراف مشهد) بپردازد. استفاده از آجر و سیمان و همچنین اتصالات مناسب (اسکلت بتنی یا فلزی) می‌تواند خسارت زلزله را به شدت کاهش دهد. طرح مقاوم‌سازی مسکن روستایی که سال‌هاست در حال اجراست، باید سرعت بیشتری بگیرد.

2. آموزش عمومی

   مدارس، ادارات و مساجد استان خراسان رضوی باید مانورهای زلزله را به صورت منظم (دست کم سالی یک بار) برگزار کنند. آموزش پناهگیری صحیح («زیر میز، چمباتمه، گرفتن پایه میز») و تخلیه ایمن ساختمان، می‌تواند جان هزاران نفر را نجات دهد.

3. کیسه اضطراری

   هر خانواده (به ویژه در مناطق زلزله‌خیز) باید یک «کیسه اضطراری» شامل آب آشامیدنی (۲ لیتر به ازای هر نفر)، غذای کنسروی، چراغ قوه، رادیوی باتری خور، مدارک شناسایی، داروهای ضروری، پتو، و یک جفت کفش و لباس گرم (در مناطق کوهستانی) در مکانی قابل دسترس (نزدیک درب خروجی) نگهداری کند.

4. آمادگی روانی

   والدین باید با کودکان خود (بدون ایجاد ترس و وحشت) درباره زلزله صحبت کنند و به آن‌ها بیاموزند که در زمان زلزله چه کار کنند.

5. نقشه گسل‌ها

   سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور باید نقشه گسل‌های فعال استان خراسان رضوی را به روز کرده و در اختیار شهرداری‌ها و بنیاد مسکن قرار دهد تا از ساخت و ساز بر روی گسل‌ها (که حریم ۵۰ تا ۱۰۰ متری دارد) جلوگیری شود. متأسفانه در گذشته، برخی ساخت و سازها بر روی گسل‌های فعال (مانند گسل «مشهد») انجام شده که خطر بسیار بالایی دارد. با همکاری مردم و مسئولان، می‌توان خطرات ناشی از زمین لرزه را به حداقل رساند. زلزله خبر نمی‌کند، اما می‌توان برای آن آماده بود.