آیا یوتیوب رفع فیلتر می‌شود؟

آسیانیوز ایران؛ سرویس علم و تکنولوژی:

بار دیگر بحث رفع فیلتر یوتیوب در ایران داغ شده است. مصطفی پوردهقان، نماینده مجلس، از قول وزیر ارتباطات برای بازگرداندن فضا به شرایط عادی و رفع فیلتر یوتیوب خبر داده است. به گفته این نماینده، وزیر ارتباطات در جلسه کمیسیون قول داده است که فضا را به شرایط عادی برگرداند. پس از رفع فیلتر واتساپ، رفع فیلتر یوتیوب نیز در دستور کار بوده است. این اظهارات در حالی مطرح می‌شود که فیلتر یوتیوب در ایران سال‌هاست که اعمال شده و دسترسی به این پلتفرم اشتراک ویدیو تنها از طریق ابزارهای فیلترشکن امکان‌پذیر است. در ماه‌های اخیر، گام‌هایی برای آزادسازی برخی پلتفرم‌های خارجی برداشته شده است. رفع فیلتر نصفه و نیمه واتساپ (به عنوان یکی از بزرگ‌ترین پیام‌رسان‌های جهان) یکی از این گام‌ها بود که با واکنش‌های متفاوتی مواجه شد.

حالا به نظر می‌رسد که یوتیوب می‌تواند دومین پلتفرم بزرگی باشد که بعد از واتساپ، فیلتر آن برداشته می‌شود. یوتیوب با میلیاردها کاربر در سراسر جهان، یکی از محبوب‌ترین پلتفرم‌های اشتراک ویدیوست. با این حال، هنوز هیچ اطلاعیه رسمی از سوی وزارت ارتباطات یا شورای عالی فضای مجازی درباره رفع فیلتر یوتیوب منتشر نشده است. اظهارات پوردهقان نیز به عنوان یک نماینده مجلس، لزوماً به معنای تصمیم قطعی دولت نیست. فعالان حوزه فضای مجازی و کسب‌وکارهای آنلاین از این خبر استقبال کرده‌اند. رفع فیلتر یوتیوب می‌تواند دسترسی تولیدکنندگان محتوا، فعالان آموزشی و کسب‌وکارها به یک بازار بزرگ بین‌المللی را فراهم کند. با این حال، برخی جریان‌های سیاسی و فرهنگی مخالف رفع فیلتر یوتیوب هستند و معتقدند که این پلتفرم حاوی محتوای مغایر با ارزش‌های فرهنگی و دینی کشور است. باید دید آیا دولت در نهایت می‌تواند این مخالفت‌ها را مدیریت کند.

جزئیات اظهارات پوردهقان و قول وزیر ارتباطات

مصطفی پوردهقان، نماینده اردکان در مجلس دوازدهم، در گفت‌وگویی از قول وزیر ارتباطات برای بازگرداندن فضای اینترنت به شرایط عادی خبر داده است. به گفته وی، وزیر ارتباطات در جلسه کمیسیون قول داده است که پس از رفع فیلتر واتساپ، رفع فیلتر یوتیوب نیز در دستور کار قرار گیرد. این اظهارات برای اولین بار نیست که از سوی یک مقام مسئول درباره رفع فیلتر یوتیوب مطرح می‌شود، اما به دلیل جایگاه پوردهقان (عضو کمیسیون تخصصی) و نقل قول مستقیم از وزیر، از اهمیت بالایی برخوردار است. با این حال، اظهارات پوردهقان فاقد جزئیات دقیق است. او نگفته است که وزیر دقیقاً چه زمانی این قول را داده، آیا این قول عملی شده است یا خیر، و اگر عملی نشده، دلیل آن چیست. همچنین مشخص نیست که منظور از «شرایط عادی» دقیقاً چیست. آیا شرایط عادی به معنای قبل از دی ماه ۱۴۰۴ (پیش از تشدید محدودیت‌ها) است یا به معنای آزادی کامل اینترنت (همانند کشورهای غربی)؟ این ابهامات باعث می‌شود که نتوان به طور قطعی گفت که یوتیوب به زودی رفع فیلتر می‌شود یا خیر.

وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات تاکنون هیچ واکنش رسمی به اظهارات پوردهقان نشان نداده است. همچنین شورای عالی فضای مجازی (که نهاد اصلی تصمیم‌گیر در مورد فیلترینگ است) نیز بیانیه‌ای صادر نکرده است. این سکوت را می‌توان به دو شکل تفسیر کرد: اول اینکه هنوز تصمیم قطعی گرفته نشده و وزارت ارتباطات منتظر تصویب نهایی در شورای عالی فضای مجازی است. دوم اینکه اظهارات پوردهقان دقیق نبوده و وزیر چنین قولی نداده است. به هر حال، تا اطلاع رسمی، نمی‌توان به قریب‌الوقوع بودن رفع فیلتر یوتیوب اطمینان کرد.

سابقه فیلتر یوتیوب در ایران و تلاش‌های پیشین برای رفع فیلتر

یوتیوب از سال ۱۳۸۸ (۲۰۰۹ میلادی) و پس از اعتراضات انتخاباتی آن سال، در ایران فیلتر شد. دلیل اصلی فیلتر، انتشار ویدیوهای مربوط به اعتراضات و محتوای «مغایر با امنیت ملی و ارزش‌های جمهوری اسلامی» اعلام شد. از آن زمان تاکنون، دسترسی به یوتیوب تنها از طریق ابزارهای فیلترشکن (وی‌پی‌ان، پراکسی و...) امکان‌پذیر است. با این حال، یوتیوب همواره یکی از پربازدیدترین وب‌سایت‌ها در رتبه‌بندی الکسا در ایران بوده است که نشان‌دهنده تقاضای بالای کاربران ایرانی برای دسترسی به آن است. در سال‌های اخیر، چندین بار بحث رفع فیلتر یوتیوب مطرح شده است. در دولت حسن روحانی، برخی مقامات از جمله محمدجواد آذری جهرمی (وزیر ارتباطات وقت) از لزوم بازنگری در سیاست فیلترینگ و جایگزینی آن با «فیلترینگ هوشمند» و «اینترلجنت فیلترینگ» سخن گفتند. با این حال، مخالفت شورای عالی فضای مجازی و جریان‌های امنیتی و فرهنگی، مانع از اجرایی شدن این طرح‌ها شد. در دولت سید ابراهیم رئیسی نیز سیاست فیلترینگ تشدید شد و حتی برخی پلتفرم‌های دیگر مانند اینستاگرام و واتساپ نیز با محدودیت‌های بیشتری مواجه شدند.

با روی کار آمدن دولت چهاردهم به ریاست مسعود پزشکیان، رویکرد نسبت به فضای مجازی تا حدودی تعدیل شده است. رفع فیلتر واتساپ (که در دی ماه ۱۴۰۴ انجام شد) یک گام مهم در این جهت بود. حالا به نظر می‌رسد دولت مصمم است که این روند را ادامه دهد و یوتیوب نیز می‌تواند هدف بعدی باشد. با این حال، مخالفت‌های جدی از سوی برخی نهادهای امنیتی، قضایی و فرهنگی وجود دارد. این نهادها معتقدند که یوتیوب (بر خلاف واتساپ که یک پیام‌رسان شخصی است) یک پلتفرم عمومی و با محتوای باز (open platform) است و رفع فیلتر آن می‌تواند تبعات فرهنگی و اجتماعی گسترده‌ای داشته باشد.

مزایای احتمالی رفع فیلتر یوتیوب

رفع فیلتر یوتیوب می‌تواند مزایای متعددی برای کاربران، تولیدکنندگان محتوا و کسب‌وکارهای ایرانی داشته باشد:

1. اولین و مهم‌ترین مزیت، دسترسی آسان و قانونی به یکی از بزرگترین کتابخانه‌های ویدیویی جهان است. یوتیوب منبع عظیمی از محتوای آموزشی، علمی، هنری، سرگرم‌کننده و خبری است که میلیون‌ها ساعت ویدیو را شامل می‌شود. دانشجویان، پژوهشگران، هنرمندان و عموم مردم می‌توانند بدون نیاز به فیلترشکن (که اغلب کند، ناامن و گاهی هم پولی است) از این منابع استفاده کنند.
2. دومین مزیت، فرصت برای تولیدکنندگان محتوا و کسب‌وکارهای ایرانی است. یوتیوب یک پلتفرم درآمدزا برای تولیدکنندگان محتوا (یوتیوبرها) است. با رفع فیلتر، یوتیوبرهای ایرانی می‌توانند به طور قانونی و بدون ترس از فیلتر شدن کانالشان (که در حال حاضر به دلیل استفاده از فیلترشکن در معرض خطر است) فعالیت کنند و از طریق تبلیغات یوتیوب درآمد کسب کنند. همچنین کسب‌وکارها می‌توانند از یوتیوب به عنوان یک ابزار بازاریابی و تبلیغاتی قدرتمند استفاده کنند و محصولات و خدمات خود را به مخاطبان گسترده‌تری معرفی کنند.
3. سومین مزیت، کاهش استفاده از فیلترشکن‌های غیرمجاز و افزایش امنیت سایبری است. در حال حاضر، میلیون‌ها ایرانی برای دسترسی به یوتیوب و سایر پلتفرم‌های فیلتر شده از فیلترشکن‌های رایگان و غیراستاندارد استفاده می‌کنند. بسیاری از این فیلترشکن‌ها بدافزار هستند و اطلاعات شخصی و بانکی کاربران را سرقت می‌کنند. با رفع فیلتر یوتیوب، نیاز به استفاده از این فیلترشکن‌های خطرناک کاهش می‌یابد و امنیت سایبری کاربران افزایش می‌یابد.

چالش‌ها و نگرانی‌های رفع فیلتر یوتیوب

با وجود مزایای متعدد، رفع فیلتر یوتیوب با چالش‌ها و نگرانی‌های جدی نیز روبروست:

1. اصلی‌ترین نگرانی، محتوای نامناسب (مستهجن، خشونت‌آمیز، ترویج مواد مخدر و...) است. یوتیوب علی‌رغم وجود قوانین و فیلترهای هوشمند داخلی، باز هم حاوی حجم عظیمی از محتوای غیراخلاقی و غیرقانونی (از نظر قوانین جمهوری اسلامی) است. اگر فیلتر یوتیوب به طور کامل برداشته شود (بدون جایگزینی با فیلترینگ هوشمند داخلی)، این محتوا در دسترس همه کاربران از جمله کودکان و نوجوانان قرار خواهد گرفت. این موضوع نگرانی جدی خانواده‌ها و مسئولان فرهنگی را برانگیخته است.
2. دومین نگرانی، ترویج محتوای سیاسی مخالف نظام است. یوتیوب به عنوان یک پلتفرم مستقر در آمریکا (مالک آن گوگل است)، همواره بستری برای انتشار محتوای مخالف نظام جمهوری اسلامی (از جمله ویدیوهای شبکه‌های معاند، مصاحبه با مخالفان و...) بوده است. با رفع فیلتر، دسترسی به این محتوا نیز آسان‌تر می‌شود. نهادهای امنیتی و اطلاعاتی نگرانند که این امر بتواند به تشدید نارضایتی‌های سیاسی و اجتماعی دامن بزند.
3. سومین نگرانی، وابستگی بیشتر به پلتفرم‌های خارجی و تضعیف پلتفرم‌های داخلی (مانند آپارات، و...) است. با آزاد شدن یوتیوب، بسیاری از کاربران و تولیدکنندگان محتوا از پلتفرم‌های داخلی به یوتیوب مهاجرت می‌کنند. این امر می‌تواند به کسب‌وکارهای داخلی آسیب بزند و باعث کاهش درآمد و اشتغال در این حوزه شود. دولت باید قبل از رفع فیلتر یوتیوب، تمهیداتی برای حمایت از پلتفرم‌های داخلی و ایجاد مزیت‌های رقابتی برای آن ها در نظر بگیرد. همچنین باید یک سیستم «فیلترینگ هوشمند» داخلی (شبیه آنچه در برخی کشورهای اروپایی برای محتوای مستهجن و خشونت‌آمیز وجود دارد) طراحی و اجرا شود تا دسترسی به محتوای غیرقانونی مسدود گردد.

جمع‌بندی و چشم‌انداز آینده

اظهارات نماینده مجلس نشان می‌دهد که موضوع رفع فیلتر یوتیوب به طور جدی در دستور کار دولت و مجلس قرار دارد. با این حال، تا تبدیل شدن این «قول» به «عمل»، راه طولانی و پرپیچ و خمی وجود دارد. وزارت ارتباطات باید ابتدا مجوزهای لازم را از شورای عالی فضای مجازی اخذ کند و همچنین با نهادهای امنیتی، قضایی و فرهنگی به توافق برسد. تجربه رفع فیلتر واتساپ نشان داد که این فرآیند ماه‌ها طول می‌کشد و با چالش‌ها و مخالفت‌های جدی همراه است. برای یوتیوب (که حساسیت‌های بیشتری دارد)، این فرآیند احتمالاً دشوارتر و زمان‌برتر خواهد بود.

اگر دولت موفق به رفع فیلتر یوتیوب شود، این یک تحول بزرگ و تاریخی در سیاست فضای مجازی ایران خواهد بود. این اقدام می‌تواند مقدمه‌ای برای رفع فیلتر سایر پلتفرم‌های پرکاربرد مانند اینستاگرام (و شاید توییتر) باشد. همچنین می‌تواند به بهبود روابط ایران با غرب و کاهش تحریم‌های اقتصادی کمک کند (هر چند تأثیر آن مستقیم نیست). با این حال، دولت باید چالش‌های فرهنگی و امنیتی را با دقت مدیریت کند و تمهیدات لازم (فیلترینگ هوشمند، حمایت از پلتفرم‌های داخلی، آموزش سواد رسانه‌ای به خانواده‌ها و مدارس) را فراهم سازد.

در نهایت، باید منتظر واکنش رسمی وزارت ارتباطات و شورای عالی فضای مجازی بود. تا آن زمان، اظهارات نمایندگان مجلس (حتی اگر از قول وزیر باشد) را نباید به منزله تصمیم قطعی تلقی کرد. به کاربران عادی توصیه می‌شود که هنوز به امید رفع فیلتر يوتیوب، حساب کاربری باز نکنند و یا سرمایه‌گذاری هنگفتی روی کانال یوتیوب خود نکنند. احتمال عدم موفقیت یا تأخیر طولانی (چند ماهه تا چند ساله) همچنان وجود دارد. صبر و پیگیری اخبار از منابع رسمی، بهترین راهکار برای علاقه‌مندان به این موضوع است.