آسیانیوز ایران؛ سرویس اقتصادی:
جنگ اخیر، علاوه بر تلفات جانی و مالی، هزاران نفر را در سراسر کشور بیکار کرده است. کارخانهها و واحدهای تولیدی که در مناطق جنگی (تهران، اصفهان، خوزستان، هرمزگان و کرمانشاه) قرار داشتند، تعطیل شدند و کارگران آنها خانهنشین شدند. بر اساس آمارهای رسمی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، شمار افراد مشمول دریافت بیمه بیکاری پس از جنگ (خرداد ۱۴۰۵) نسبت به ماه قبل (اردیبهشت ۱۴۰۵) بیش از ۲۵۰ درصد افزایش یافته است. این جهش بیسابقه، دستگاههای اجرایی را غافلگیر کرده است. بیمه بیکاری یکی از حمایتهای قانونی کارگران در زمان بیکاری غیرارادی (مانند تعطیلی کارخانه به دلیل جنگ، آتشسوزی، ورشکستگی کارفرما و ...) است. کارگر مشمول میتواند تا ۱۲ ماه (و در برخی موارد خاص تا ۲۴ ماه) درصدی از حقوق خود (معمولاً ۵۰ تا ۷۰ درصد) را از سازمان تأمین اجتماعی دریافت کند.
اما برای دریافت این حمایت، کارگر باید یک فرآیند اداری پیچیده را طی کند: ثبت درخواست در سامانه تأمین اجتماعی، ارائه مدارک به کارفرما و تأیید آن توسط اداره کار. متأسفانه در شرایط پس از جنگ، این فرآیند به شدت کند و گاهی غیرقابل عبور شده است. یکی از کارگران بیکار شده در گفتوگو با خبرنگار ما گفت: «بعد از چند صباحی که پرونده خود را در سامانه ثبت کردم، هنوز پیامکی مبنی بر بررسی پرونده دریافت نکردهام. به سامانه مراجعه میکنم، فقط مینویسد «در حال بررسی». هفتههاست که بلاتکلیف هستیم.» نه تنها کارگران، بلکه خود ادارات تأمین اجتماعی استانهای جنگ زده نیز دچار اختلال هستند. ساختمان برخی از این ادارات در حملات موشکی آسیب دیده بود و کامپیوترها و سرورهای آنها هنوز به طور کامل راهاندازی نشده است. کمبود نیروی انسانی (بسیاری از کارمندان نیز به دلیل جنگ شهرهای خود را ترک کردهاند) نیز مزید بر علت شده است.
همچنین برخی کارفرمایان (صنایع بزرگ) که خود درگیر بازسازی کارخانهها هستند، مدارک لازم برای تأیید بیکاری کارگران را به موقع صادر نمیکنند. کارگران بین کارفرمای بیمسئولیت و اداره کار بیپاسخ سرگردان شدهاند. فعالان کارگری و نمایندگان مجلس خواستار تشکیل «ستاد ویژه بیمه بیکاری پس از جنگ» شدهاند. پیشنهاد آنها این است که فرآیند اداری بیمه بیکاری به صورت خودکار (اتوماتیک) و بدون نیاز به تأیید حضوری کارفرما انجام شود، زیرا در شرایط پس از جنگ، بسیاری از کارفرمایان در دسترس نیستند.
آمار و ارقام بیمه بیکاری پس از جنگ
بر اساس گزارش وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، تعداد افراد بیکار شده در اثر جنگ (از اسفند ۱۴۰۴ تا خرداد ۱۴۰۵) حدود ۲۵۰,۰۰۰ نفر تخمین زده میشود. بیشترین آمار مربوط به استانهای تهران (پایتخت)، اصفهان (مرکز صنایع دفاعی) و خوزستان (مرکز صنایع نفت و پتروشیمی) است. از این تعداد، حدود ۱۸۰,۰۰۰ نفر مشمول دریافت بیمه بیکاری هستند (مابقی یا مشمول حمایتهای دیگر مانند «بازآموزی و کاریابی» میشوند یا خودخواسته بیکار شدهاند). از زمان بازگشایی سامانه ثبت درخواست بیمه بیکاری (۲۵ خرداد ۱۴۰۵)، بیش از ۱۲۰,۰۰۰ نفر درخواست خود را ثبت کردهاند. اما تا امروز (۱۲ تیر ۱۴۰۵)، کمتر از ۳۰,۰۰۰ نفر موفق به دریافت اولین قسط بیمه بیکاری شدهاند. یعنی حدود ۹۰,۰۰۰ نفر (۷۵ درصد متقاضیان) هنوز در صف بررسی قرار دارند. این آمار نشان میدهد که سیستم موجود توانایی پردازش حجم بالای درخواستها را ندارد. دلیل اصلی، «شوک فوری و انبوه درخواستها» است. در شرایط عادی، ماهانه حدود ۳,۰۰۰ تا ۵,۰۰۰ درخواست جدید بیمه بیکاری ثبت میشد. اما اکنون در عرض دو هفته، بیش از ۱۲۰,۰۰۰ درخواست ثبت شده است که معادل ۲۴ ماه (دو سال) درخواست در شرایط عادی است.
مشکلات زیرساختی سامانههای الکترونیکی
سامانه ثبت درخواست بیمه بیکاری (متعلق به سازمان تأمین اجتماعی) در روزهای نخست بازگشایی، بارها از دسترس خارج شد. دلیل این اختلال، «طراحی نرمافزاری نامناسب برای حجم بالای ترافیک» بود. این سامانه برای حداکثر ۱۰,۰۰۰ درخواست همزمان طراحی شده بود، اما اکنون با ۱۰ برابر آن (۱۰۰,۰۰۰ درخواست همزمان) مواجه است. همچنین سرورهای این سامانه در مرکز داده تهران قرار دارند که در جریان حملات موشکی دچار آسیب فیزیکی شده بود. علاوه بر اختلال سامانه، «خطاهای انسانی در ثبت درخواست» نیز مشکلساز شده است. بسیاری از کارگران که برای اولین بار از این سامانه استفاده میکنند، اطلاعات نادرست (مثل کد ملی اشتباه، شماره بیمه قدیمی، تاریخ اتمام قرارداد اشتباه و ...) وارد میکنند. این خطاها باعث میشود درخواست آنها به طور خودکار توسط سیستم رد شود و کارگر مجبور به مراجعه حضوری به اداره کار شود. مراجعه حضوری نیز به دلیل صفهای طولانی (بیش از ۳ ساعت انتظار) و خطر ابتلا به بیماری در شرایط پس از جنگ (آلودگی هوا، آلودگی آب و ...) دشوار است.
فعالان صنفی پیشنهاد میکنند که سازمان تأمین اجتماعی یک «پلتفرم کمک آنلاین» (چت بات یا اپراتور مجازی) در داخل سامانه تعبیه کند تا کارگران بتوانند مشکلات خود را به سرعت رفع کنند. همچنین بهتر است خطاهای رایج (مثلاً کد ملی ۱۰ رقمی باید بدون خط تیره وارد شود) به صورت خودکار به کاربر اخطار داده شود.
غیبت کارفرمایان و نقش آنها در تأیید بیکاری
برای دریافت بیمه بیکاری، کارگر نیاز به «تأییدیه بیکاری غیرارادی» از سوی کارفرما دارد. کارفرما باید فرم مخصوصی را پر کند و تأیید کند که کارگر به دلیل تعطیلی کارخانه (به خاطر جنگ) بیکار شده است، نه به دلیل اخراج یا استعفای خودخواسته. اما پس از جنگ، بسیاری از کارفرمایان به دلیل مشکلات زیر در دسترس نیستند:
- خسارت دیدن واحد تولیدی: کارخانهها و شرکتها (به ویژه در استان اصفهان و تهران) در حملات موشکی به شدت آسیب دیدهاند. مدیران عامل درگیر بازسازی و ارزیابی خسارت هستند و به امور اداری (از جمله تأیید بیکاری کارگران) نمیرسند.
- فرار کارفرمایان: برخی از کارفرمایان (به ویژه در صنایع کوچک و متوسط) پس از جنگ، کشور را ترک کردهاند یا به شهرهای دیگر مهاجرت نمودهاند. ارتباط با آنها ممکن نیست.
- از بین رفتن مدارک: دفاتر و کامپیوترهای برخی شرکتها در آتشسوزی ناشی از حملات موشکی نابود شده است. کارفرمایان حتی مدارک هویتی کارگران را هم ندارند تا فرم را پر کنند.
در چنین شرایطی، قوانین فعلی بیمه بیکاری (که نیاز به تأیید کارفرما را اجباری میکند) غیرمنطقی و ظالمانه است. کارشناسان پیشنهاد میکنند که در شرایط اضطراری پس از جنگ، تأیید کارفرما با «تأیید اسناد جایگزین» (مانند فیش حقوقی، قرارداد کار، یا شهادت دو همکار دیگر) جایگزین شود.
محور چهارر: تفاوت بیمه بیکاری با سایر حمایتها
بیمه بیکاری یکی از شاخههای بیمه اجتماعی است و با «یارانه معیشتی» یا «کمک هزینه اضطراری» تفاوت دارد. بیمه بیکاری بر اساس سابقه پرداخت حق بیمه کارگر محاسبه میشود (هر چه سابقه بیشتر، مدت دریافت حمایت بیشتر). به طور معمول، کارگران رسمی و قراردادی (با قرارداد دائم) مشمول بیمه بیکاری هستند. کارگران فصلی، موقت، پیمانی و کارگران مشاغل آزاد (خوداشتغال) معمولاً مشمول نمیشوند (مگر اینکه در طرحهای خاص ثبتنام کرده باشند).
در شرایط پس از جنگ، دولت علاوه بر بیمه بیکاری، دو حمایت دیگر نیز تصویب کرده است:
کمک هزینه معیشت اضطراری: مبلغی یکجا (حدود ۵ میلیون تومان) به تمام خانوادههای آسیب دیده از جنگ (بدون نیاز به سابقه بیمه) پرداخت میشود.
بازآموزی و کاریابی: کارگران بیکار شده میتوانند در دورههای رایگان آموزش مهارت (مثل تعمیرات موبایل، حسابداری، کامپیوتر) شرکت کنند و سپس توسط سازمان کاریابی به کارفرمایان جدید معرفی شوند.
اما برخی از کارگران به اشتباه تصور میکنند که بیمه بیکاری شامل همه افراد میشود، در حالی که اینطور نیست. این عدم آگاهی باعث سردرگمی و انتظار بیهوده میشود. وزارت کار باید یک کمپین آگاهیبخشی در رسانه ملی و شبکههای اجتماعی راهاندازی کند تا کارگران بدانند چه حمایتهایی به آنها تعلق میگیرد و چه مدارکی نیاز دارند.
محور پنجم: چشمانداز آینده و پیشنهادهای اصلاحی
با توجه به روند کند فعلی، تخمین زده میشود که پردازش تمام درخواستهای بیمه بیکاری (حدود ۱۲۰,۰۰۰ درخواست) حداقل ۶ ماه طول بکشد. در این مدت، بسیاری از کارگران بدون هیچ درآمدی خواهند ماند و ممکن است به دلیل فشار اقتصادی، مجبور به ترک خانههای خود (مهاجرت) یا روی آوردن به مشاغل کاذب (دست فروشی، حمل بار غیرمجاز و ...) شوند.
پیشنهادهای اصلاحی فوری:
۱) تشکیل ستاد ویژه بیمه بیکاری پس از جنگ با عضویت وزارت کار، سازمان تأمین اجتماعی، اتاق بازرگانی و نمایندگان کارگری. این ستاد هر هفته تشکیل جلسه دهد و گزارش پیشرفت کار را به مردم اطلاع دهد.
۲) افزایش بودجه و نیروی انسانی ادارات تأمین اجتماعی در استانهای جنگ زده (تهران، اصفهان، خوزستان). استخدام موقت (۶ ماهه) کارشناسان بیمه به صورت قراردادی.
۳) امکان ثبت درخواست حضوری در دفاتر پستی و دفاتر پیشخوان دولت (به جای مراجعه به ادارات شلوغ تأمین اجتماعی). کارگر میتواند مدارک خود را به نزدیکترین دفتر پیشخوان ببرد و آنها اسناد را اسکن و برای سامانه تأمین اجتماعی ارسال کنند.
۴) پرداخت علیالحساب بیمه بیکاری (۵۰ درصد مبلغ) بدون نیاز به تأیید کارفرما برای ۲ ماه اول. باقیمانده مبلغ پس از تکمیل مدارک و تأیید کارفرما تسویه شود.
اگر این اصلاحات انجام نشود، اعتراضات کارگری در ماههای آینده افزایش خواهد یافت و ممکن است به ناآرامیهای اجتماعی منجر شود. دولت باید هر چه سریعتر اقدام کند.
ده کلمه کلیدی با دیدگاه سئویی (فقط با ویرگول فارسی):
یوآرال کلیدواژه (۴ کلمه به انگلیسی):
توضیحات صفحه (Page Description) با دیدگاه سئویی: