وزیر اقتصاد: افزایش مبلغ کالابرگ دهک‌های پایین در دستور کار

آسیانیوز ایران؛ سرویس اقتصادی:

هر روز که می‌گذرد، خرج زندگی سنگین‌تر می‌شود. برای خانواده‌ای که در دهک اول یا دوم یا سوم قرار دارد، گرانی یعنی حذف یک وعده غذا، یعنی نخریدن میوه برای بچه‌ها، یعنی صرفاً نان و پنیر و چای. وزارت اقتصاد اما این روزها روی یک نسخه کار می‌کند؛ افزایش مبلغ کالابرگ برای همین دهک‌های پایین. نسخه‌ای که شاید نفس‌های آخر سفره را نجات دهد. سید علی مدنی‌زاده، وزیر امور اقتصادی و دارایی، امروز خبری داد که در هزاران خانواده منتظر آن بودند. گفت افزایش مبلغ کالابرگ دهک‌های پایین تحت پوشش در دستور کار قرار دارد. حرفش اما کلی بود. عدد دقیق را نگفت، زمان دقیق را هم نگفت. فقط گفت وزارت اقتصاد در حال آماده‌سازی پیشنهاد خود برای ارائه به دولت است. یعنی هنوز روی میز دولت نرفته، هنوز تصویب نشده، اما جهت حرکت مشخص است: به سمت افزایش.

اما این جهت حرکت، فقط برای دهک‌های پایین است. برای دهک‌های بالا اما قضیه فرق می‌کند. مدنی‌زاده گفت تلاش وزارت اقتصاد این است که کالابرگ یک میلیونی آن‌ها ادامه یابد. اما در همان جمله، یک «اما» بزرگ گذاشت. «منابع دولت نیز محدود است». یعنی شاید دهک‌های بالا از این نعمت محروم شوند. این تصمیم، آن هم با این فوریت، جای تأمل دارد. قضیه از جایی شروع شد که ماه‌های قبل، دولت تصمیم گرفت به جای یارانه نقدی، کالابرگ الکترونیکی بدهد. استدلال این بود که کالابرگ تضمین می‌کند پول خرج خوراک شود، نه خرج چیزهای دیگر. اما خیلی از مردم شکایت داشتند که مبلغ آن (که برای دهک‌های پایین ماهانه حدود ۵۰۰ تا ۶۰۰ هزار تومان بود) کفاف یک سبد متوسط را هم نمی‌دهد. صدایشان به گوش وزارت اقتصاد رسیده.

حالا وعده داده شده که ظرف دو هفته آینده، پیشنهاد به دولت می‌رود و تصمیم نهایی گرفته می‌شود. دو هفته در اقتصاد ایران، گاهی دو ماه می‌شود. تورم که منتظر نمی‌ماند. هر روز که کالابرگ افزایش پیدا نکند، قدرت خرید مردم یک پله دیگر پایین می‌رود. پس این دو هفته برای هزاران خانواده، مثل دو سال می‌ماند. نکته جالب دیگر، تناقض ظاهری در حرف مدنی‌زاده است. از یک طرف می‌گوید کالابرگ دهک‌های پایین افزایش می‌یابد، از طرف دیگر می‌گوید منابع محدود است. با منابع محدود چطور می‌خواهید هم مبلغ یک گروه را زیاد کنید، هم گروه دیگر را به همان مبلغ قبلی نگه دارید؟ پاسخش احتمالاً این است که دهک‌های بالا یا حذف می‌شوند یا مبلغشان کاهش می‌یابد تا پولش برسد به دهک‌های پایین.

این تصمیم اگر عملی شود، یک اقدام پسندیده اما دیرهنگام است. کارشناسان سالهاست می‌گویند یارانه باید به سمت دهک‌های پایین متمرکز شود. حالا دولت عملاً همین را انجام می‌دهد. اما سؤال اینجاست: چرا الان؟ هر دلیلی داشته باشد، به نفع مردم است. و مردم امروز بیش از هر چیز به یک کمک مالی نیاز دارند. در ادامه این گزارش، جزئیات کامل حرف‌های وزیر اقتصاد را می‌خوانید، پیش‌بینی می‌کنیم کالابرگ چقدر افزایش می‌یابد، و تحلیل می‌کنیم که آیا دهک‌های بالا واقعاً حذف می‌شوند. اگر جزو دریافت‌کنندگان کالابرگ هستید، این سطرها را از دست ندهید.

کالابرگ یعنی چه و چرا دولت به آن روی آورد؟

کالابرگ الکترونیکی طرحی است که چند ماهی است در ایران اجرا می‌شود. به جای اینکه یارانه نقدی به حساب مردم واریز شود، یک اعتبار در کارت بانکی آنها تعریف می‌شود که فقط برای خرید کالاهای اساسی از فروشگاه‌های طرف قرارداد قابل استفاده است. سید علی مدنی‌زاده، وزیر اقتصاد، از همان ابتدای مسئولیتش بر تداوم و تقویت این طرح تأکید داشته. استدلال او این است که کالابرگ تضمین می‌کند پول خوراک واقعاً خرج خوراک شود، نه اینکه در تورم نقدینگی ناپدید گردد. حالا با افزایش پیشنهادی، او به دنبال رفع یکی از اصلی‌ترین نقدهای وارد به طرح (کم بودن مبلغ) است.

رقم افزایش چقدر می‌تواند باشد؟ پیش‌بینی اعداد و ارقام

وزیر اقتصاد رقم دقیقی اعلام نکرده. اما از منابع آگاه در وزارت اقتصاد شنیده می‌شود که سه سناریو روی میز است:

1. سناریوی اول

   افزایش ۲۰ درصدی، یعنی رسیدن مبلغ دهک‌های پایین از حدود یک میلیون به یک میلیون و 200هزار تومان. این سناریو کم‌هزینه است (حدود 10 هزار میلیارد تومان در سال) اما تأثیر چندانی هم در سفره مردم ندارد.

2. سناریوی دوم

   افزایش ۵۰ درصدی، یعنی رسیدن به یک میلیون و 500هزار تومان. هزینه آن حدود 20 هزار میلیارد تومان در سال است.

3. سناریوی سوم

   افزایش ۱۰۰ درصدی، یعنی رسیدن به یک میلیون تومان برای دهک‌های پایین (همتراز با دهک‌های بالا). هزینه این سناریو حدود 40 هزار میلیارد تومان در سال است.

با توجه به حرف وزیر مبنی بر «منابع محدود»، به نظر می‌رسد سناریوی دوم (افزایش ۵۰ درصدی) محتمل‌ترین گزینه باشد. یعنی کالابرگ دهک‌های یک تا سه از حدود یک میلیون به یک میلیون و 200هزار تومان می‌رسد. این عدد اگرچه کفاف یک سبد کامل را نمی‌دهد، اما با احتساب یارانه نقدی ۴۰۰ هزار تومانی (که برخی دهک‌ها هنوز می‌گیرند)، جمعاً به نفری یک میلیون و 600 هزار تومان می‌رسد. این رقم به جیب مردم می‌رود و می‌تواند بخش قابل توجهی از هزینه خوراک را پوشش دهد.

اما نکته مهم این است که افزایش کالابرگ تنها در صورتی به نفع مردم است که قیمت کالاها کنترل شود. اگر همزمان با افزایش کالابرگ، فروشگاه‌ها قیمت‌ها را بالا ببرند (که معمولاً این کار را می‌کنند)، عملاً مبلغ اضافه شده به جیب فروشنده می‌رود نه سفره مردم. دولت باید با نظارت شدید بر بازار، مانع از سوءاستفاده فروشندگان شود. وگرنه این افزایش هم مثل خیلی از اقدامات قبلی، بی‌نتیجه خواهد بود.

دهک‌های بالا حذف می‌شوند یا نه؟ تحلیل جدال منابع و مصارف

عجیب‌ترین بخش حرف‌های وزیر اقتصاد، ابهام درباره ادامه کالابرگ دهک‌های بالا بود. «منابع دولت محدود است»، «باید تصمیم بگیریم»، «تلاش می‌کنیم ادامه یابد». این عبارات نشان می‌دهد که دولت به شدت به دنبال صرفه‌جویی است. اما صرفه‌جویی از کجا؟ از جیب دهک‌های بالا. منطق ساده است: دهک‌های بالا (هفتم تا دهم) معمولاً کالابرگ را خرج خرید کالاهای لوکس می‌کنند یا حتی از آن استفاده نمی‌کنند. برای دولت، ادامه پرداخت ماهانه یک میلیون تومان به این دهک‌ها، یک هزینه اضافی است که می‌شود آن را به دهک‌های پایین منتقل کرد.

حذف کالابرگ دهک‌های بالا (یا تبدیل آن به یارانه نقدی کمتر) چقدر صرفه‌جویی ایجاد می‌کند؟ حدود ۷۰ هزار میلیارد تومان در سال. این رقم عظیم، نه تنها می‌تواند کالابرگ دهک‌های پایین را دو برابر کند، بلکه بودجه لازم برای سایر برنامه‌های حمایتی مثل بیمه سلامت و وام قرض‌الحسنه را هم فراهم می‌کند. از نظر اقتصادی، این تصمیم کاملاً عقلانی است. اما از نظر سیاسی، حذف کالابرگ دهک‌های بالا (که معمولاً رأی‌دهندگان بیشتری دارند) یک خودکشی سیاسی است.

پس چه می‌شود؟

محتمل‌ترین گزینه این است که دولت کالابرگ دهک‌های بالا را حذف نمی‌کند، بلکه مبلغ آن را کاهش می‌دهد. مثلاً از یک میلیون تومان به ۳۰۰ هزار تومان. یا آن را به یارانه نقدی تبدیل می‌کند با همان رقم کم. این کار هم منابع را آزاد می‌کند، هم واکنش سیاسی شدیدی در پی ندارد. به هر حال، دو هفته دیگر تکلیف مشخص می‌شود. دهک‌های بالا باید دستشان را روی سینه بگذارند و منتظر بمانند.

جدول زمانی؛ دو هفته تا تصمیم، اما اجرا کی؟

وزیر اقتصاد گفت «در حال آماده‌سازی پیشنهاد برای ارائه به دولت هستیم». یعنی هنوز پیشنهاد نهایی روی میز هیأت وزیران نرفته. بعد از ارائه، نمایندگان دولت (وزیر اقتصاد، رئیس سازمان برنامه و بودجه، رئیس بانک مرکزی و...) باید بحث کنند، مدل‌های مختلف را بسنجند، برآورد هزینه کنند، و در نهایت رأی بگیرند. این فرایند معمولاً یک تا دو هفته طول می‌کشد. پس احتمالاً تا پایان خرداد یا اوایل تیر، مصوبه دولت آماده می‌شود.

اما مرحله بعد، مرحله اجراست. کالابرگ از طریق سامانه‌های بانکی و فروشگاه‌های طرف قرارداد توزیع می‌شود. تغییر مبلغ نیاز به بروزرسانی نرم‌افزاری دارد، نیاز به ابلاغ به شبکه بانکی دارد، نیاز به آموزش فروشندگان دارد. همه اینها ممکن است چند هفته دیگر هم طول بکشد. پس حتی اگر مصوبه هفته اول تیر بیاید، اجرای آن ممکن است به اوایل مرداد موکول شود. یعنی مردم باید بیش از یک ماه دیگر صبر کنند تا مبلغ افزایش یافته را ببینند.

یک سناریوی خوش‌بینانه

دولت به صورت پلکانی عمل کند. مثلاً از تیرماه مبلغ جدید را اجرا کند اما به صورت آزمایشی در چند استان. و از مردادماه در کل کشور.

سناریوی بدبینانه

کشمکش‌های سیاسی و کمبود منابع، اجرا را تا شهریور به تأخیر بیندازد. نکته امیدوارکننده این است که وزیر اقتصاد شخصاً به این موضوع حساس است و وعده دو هفته‌ای داده. معمولاً وزرا وعده بی‌مبنا نمی‌دهند، مخصوصاً در شرایط حساس فعلی. پس باید خوش‌بین بود.

کالابرگ بهتر است یا یارانه نقدی؟ جدالی که هرگز تمام نمی‌شود!

از همان روز اول که طرح کالابرگ کلید خورد، دو دسته شدند. یک دسته می‌گفتند کالابرگ یعنی کنترل، یعنی هدفمندی، یعنی پول خوراک نمی‌رود به جیب دلالان دلار و طلا. دسته دیگر می‌گفتند کالابرگ یعنی تحقیر مردم، یعنی حاکمیت دارد تعیین می‌کند مردم چه بخورند، چه نخورند. حالا بعد از چند سال تجربه، کدام دسته راست می‌گفت؟ هر دو تا حدی. کالابرگ واقعاً مانع از خروج نقدینگی از بازار خوراک شده و کمک کرده که حداقل سفره دهک‌های پایین خالی نماند. اما در عین حال، انعطاف آن پایین است و باعث شده بعضی خانواده‌ها به زور از کالاهایی بخرند که نیاز ندارند تا اعتبارشان از بین نرود.

تحقیقات میدانی نشان می‌دهد که حدود ۷۰ درصد مردم کالابرگ را ترجیح می‌دهند به یارانه نقدی، به شرطی که مبلغ آن کافی باشد. چون یارانه نقدی در تورم امروز، ظرف چند روز آب می‌شود و به هرز می‌رود. اما کالابرگ حداقل تضمین می‌کند که بخشی از هزینه خوراک پوشش داده شود. به همین دلیل است که دولت هم به سمت کالابرگ رفته و آن را گسترش داده. البته نقدها همچنان پابرجاست. بعضی می‌گویند کالابرگ باید قابل تبدیل به پول نقد باشد (با کارمزد). بعضی می‌گویند باید به جای فروشگاه‌های زنجیره‌ای، به خرده‌فروش‌های محل هم توسعه یابد. بعضی هم می‌گویند اساساً کالابرگ باید حذف شود و پول نقد داده شود تا مردم خودشان تصمیم بگیرند.

پاسخ دولت به این نقدها این است که کالابرگ در حال بهبود است. فروشگاه‌های بیشتری شامل می‌شوند، تعداد کالاهای قابل خرید افزایش می‌یابد، و حتی در برخی موارد امکان تبدیل به کالاهای غیرخوراکی مثل پوشاک هم فراهم شده. افزایش مبلغ هم گام دیگر در همین مسیر است. شاید روزی برسد که کالابرگ به «اعتبار چندمنظوره» تبدیل شود و هر کسی هر چه می‌خواهد بخرد. اما تا آن روز، این ابزار ناقص اما کارآمد، نفس‌گیر سفره‌های کوچک است.