آسیانیوز ایران؛ سرویس اجتماعی:
این روزها با همزمانی اعتراضات واقعی کارگران کارخانه چوکا در گیلان و تجمع مالباختگان خودروهای سنگین در تهران، فضای مجازی هم داغ شده است. در میان این خبرها، ویدیوهایی در شبکههای اجتماعی دستبهدست میچرخد که ادعا میشود بازار علاءالدین و مجتمع چارسو در تهران دوباره به کانون اعتراضات تبدیل شدهاند. اما واقعیت چیست؟
بررسیها نشان میدهد که این ویدیوها هیچ ارتباطی به روزهای اخیر ندارند و قدمت آنها به تیرماه ۱۳۹۷ بازمیگردد. در آن زمان، کسبهی بازار موبایل تهران در واکنش به جهش ناگهانی نرخ ارز و افزایش قیمت گوشیهای تلفن همراه، دست به اعتراض زده بودند و همین تصاویر، حالا پس از ۹ سال، دوباره در فضای مجازی پخش میشوند. این اتفاق در حالی رخ میدهد که در روزهای گذشته، تجمعات واقعی و قابلتوجهی در نقاط مختلف کشور شکل گرفته است. کارگران کارخانه چوکا در گیلان، به دلیل پرداخت نشدن حقوق و معوقات چندین ماهه، مقابل این کارخانه تجمع کردهاند. همچنین مالباختگان چند شرکت واردکننده خودروهای سنگین، در تهران مقابل نهادهای دولتی دست به اعتراض زدهاند و خواستار پیگیری حقوق خود شدهاند.
اما در میان این خبرها، انتشار ویدیوهای قدیمی و نسبت دادن آن به اعتراضات جدید، میتواند اذهان عمومی را دچار سردرگمی کند. بسیاری از کاربران شبکههای اجتماعی، بدون بررسی تاریخ و صحت این فیلمها، آنها را به عنوان یک خبر تازه بازنشر میدهند و به ایجاد یک فضای کاذب در جامعه کمک میکنند. نکتهی جالب دیگر، پخش ویدیوهایی از تجمع مالباختگان خودروهای سنگین با عنوان «اعتراض رانندگان تاکسی تهران» است. این اشتباه نیز نشان میدهد که در فضای مجازی، چقدر اخبار و تصاویر بدون دقت و بدون ارجاع به منابع معتبر، بازنشر میشوند و باعث گمراهی مخاطبان میگردند.
با وجود این، نباید از اعتراضات واقعی روزهای اخیر چشم پوشید. کارگران کارخانه چوکا که ماههاست حقوق خود را دریافت نکردهاند، با برگزاری تجمعات مسالمتآمیز، خواستار رسیدگی به وضعیت خود هستند. همچنین مالباختگان خودروهای سنگین که سرمایهی خود را در شرکتهای واردکننده از دست دادهاند، به دنبال احقاق حق خود از طریق مراجع قانونی هستند. در برخی از این تجمعات، ویدیوهایی از برخورد نیروهای انتظامی با معترضان نیز منتشر شده که نشان از جدیت و حساسیت این موضوع دارد. با این حال، جداسازی اخبار واقعی از شایعات و ویدیوهای قدیمی، یک وظیفهی همگانی است تا از ایجاد تنش و سردرگمی در جامعه جلوگیری شود. در نهایت، کاربران فضای مجازی باید قبل از انتشار یا بازنشر هرگونه خبر و ویدیویی، از صحت و تازگی آن اطمینان حاصل کنند تا به دام اخبار جعلی و فریبنده نیفتند. در عین حال، نهادهای مسئول نیز با شفافسازی و اطلاعرسانی بهموقع، میتوانند به کاهش این شبهات کمک کنند.
بررسی تاریخی و ریشهیابی ویدیوهای قدیمی
ویدیوهای منتشرشده از مجتمع چارسو و بازار علاءالدین که در روزهای اخیر در شبکههای اجتماعی دستبهدست میچرخند، اولینبار در تیرماه ۱۳۹۷ ضبط شدهاند. در آن زمان، کسبهی بازار موبایل تهران در واکنش به افزایش شدید قیمت ارز و به تبع آن، افزایش قیمت گوشیهای تلفن همراه، دست به اعتراض زده بودند و این ویدیوها، تصاویر همان روزهاست. بازنشر این ویدیوها پس از ۹ سال، نشان از عدم دقت در انتقال اخبار و همچنین استفادهی ابزاری از تصاویر قدیمی برای القای فضای تنش در جامعه دارد.
با مراجعه به آرشیو خبری سال ۱۳۹۷، میتوان نشانههای متعددی را برای اثبات قدیمی بودن این ویدیوها پیدا کرد. برای مثال، نوع پوشش، مدل موبایلهایی که در دست افراد دیده میشود و حتی جو حاکم بر بازار در آن زمان، با شرایط کنونی تفاوتهای آشکاری دارد. همچنین، خبرها و گزارشهای آن دوران، به وضوح نشان میدهند که در تیرماه ۱۳۹۷، بازار موبایل تهران شاهد اعتراضات گستردهای بوده است که همین تصاویر، بازتاب همان رویدادهاست. این موضوع نشان میدهد که برخی از کانالهای خبری و صفحات اجتماعی، بدون انجام کوچکترین بررسی، اخبار قدیمی را با یک تغییر تاریخ، به عنوان رویدادهای تازه و جنجالی منتشر میکنند. این اقدام، علاوه بر اینکه به اعتماد عمومی آسیب میزند، میتواند واکنشهای غیرمنتظرهای را در جامعه ایجاد کند و فضای روانی را ملتهب نماید.
اعتراضات واقعی در گیلان و تهران؛ تفکیک اخبار درست از نادرست
در مقابل ویدیوهای قدیمی، اعتراضات واقعی و قابلتوجهی در روزهای اخیر در نقاط مختلف کشور رخ داده است. در استان گیلان، کارگران کارخانه چوکا که ماههاست حقوق معوقهی خود را دریافت نکردهاند، با برگزاری تجمعات مسالمتآمیز، خواستار پرداخت مطالبات خود شدهاند. این کارگران با وجود مشکلات معیشتی فراوان، همچنان صبوری پیشه کردهاند و از طریق مراجع قانونی، به دنبال احقاق حق خود هستند.
در تهران نیز، مالباختگان چند شرکت واردکننده خودروهای سنگین، مقابل نهادهای دولتی تجمع کردهاند. این افراد که سرمایهی خود را در این شرکتها از دست دادهاند، خواستار پیگیری جدی پروندهی خود و بازگرداندن اموالشان از سوی مسئولان هستند. این تجمعات، با استقبال رسانههای داخلی و خارجی مواجه شده است و نشان از مشکلات جدی اقتصادی در برخی حوزهها دارد. در یکی از این تجمعات، ویدیوهایی از برخورد نیروهای انتظامی با معترضان نیز منتشر شده است که این موضوع، حساسیت این اعتراضات را دوچندان کرده است. با این حال، باید توجه داشت که این ویدیوها، مربوط به تجمعات اخیر هستند و نباید با ویدیوهای قدیمی بازار موبایل اشتباه گرفته شوند.
نحوهی انتشار اشتباه اخبار؛ از مالباختگان تا رانندگان تاکسی
علاوه بر ویدیوهای بازار علاءالدین، مورد دیگری نیز در فضای مجازی مشاهده میشود که نشان از سردرگمی در انتقال اخبار دارد. برخی از ویدیوهای مربوط به تجمع مالباختگان خودروهای سنگین در تهران، با عنوان «اعتراض رانندگان تاکسی تهران» بازنشر شدهاند. این اشتباه، یک خطای ساده نیست، بلکه نشان میدهد که اخبار، بدون هیچ نظارتی و بدون استناد به منابع معتبر، بازنشر میشوند.
در این مورد، شاید وجه اشتراک این دو رویداد (مالباختگان و رانندگان تاکسی) در این باشد که هر دو قشر، با مشکلات اقتصادی دستوپنجه نرم میکنند. اما این تشابه، مجوزی برای یکی دانستن این دو رویداد نیست. مالباختگان خودروهای سنگین، یک گروه خاص با مشکل ویژهای هستند و رانندگان تاکسی نیز قشر دیگری با دغدغههای متفاوت. این قبیل اشتباهات، نشان از عدم دقت در فرآیند تولید و انتشار خبر دارد. این مسئله، نشان میدهد که نه تنها کاربران عادی، بلکه برخی از رسانهها و کانالهای خبری نیز با دقت لازم، اخبار را رصد نمیکنند و سادهترین خطاها، در بازنشر اخبار رخ میدهد. این موضوع، یک آسیب جدی برای فضای رسانهای کشور محسوب میشود که باید به سرعت برطرف گردد.
نقش رسانهها و مسئولیت اجتماعی در شفافسازی
با توجه به حجم بالای اخبار جعلی و ویدیوهای قدیمی در فضای مجازی، رسانههای معتبر و خبرگزاریهای رسمی، نقشی بسیار حیاتی در شفافسازی و اطلاعرسانی دقیق دارند. این رسانهها با ارائهی اخبار صحیح و مستند، میتوانند به جامعه کمک کنند تا از سردرگمی خارج شود و اعتماد خود را به منابع خبری بازیابد. در این میان، انجام تحقیق و بررسی دقیق، پیش از انتشار هرگونه خبر، یک وظیفهی اساسی برای هر رسانهای محسوب میشود.
رسانههای جمعی باید با آگاهیبخشی به مخاطبان، آنها را با روشهای تشخیص اخبار جعلی آشنا کنند و به آنها بیاموزند که چگونه میتوانند از صحت و تازگی یک خبر اطمینان حاصل کنند. همچنین، نهادهای نظارتی نیز باید با برخورد با کانالهایی که اخبار جعلی و ویدیوهای قدیمی را با هدف جنجالآفرینی منتشر میکنند، از انتشار اینگونه محتواها جلوگیری کنند. در نهایت، همکاری و تعامل میان رسانهها، نهادهای مسئول و کاربران فضای مجازی، میتواند به ایجاد یک محیط خبری سالم و شفاف کمک کند و از بروز تنشهای غیرضروری در جامعه جلوگیری نماید.
پیامدهای بازنشر اخبار جعلی بر فضای روانی جامعه
بازنشر اخبار جعلی و ویدیوهای قدیمی، پیامدهای منفی گستردهای بر فضای روانی جامعه دارد. این اقدام، میتواند باعث ایجاد ناامنی روانی، تشدید اختلافات و افزایش بیاعتمادی عمومی شود. وقتی مخاطبان، اخبار نادرست را باور کنند، ممکن است دست به اقدامات عجولانه و غیرمنطقی بزنند و به تشدید تنشها دامن بزنند. همچنین، این اخبار جعلی میتواند به عنوان ابزاری در دست جریانهای سیاسی و رسانهای مختلف قرار گیرد تا از آن برای رسیدن به اهداف خود استفاده کنند.
پخش ویدیوهای قدیمی با این ادعا که اعتراضات در حال گسترش است، میتواند به عنوان یک جنگ روانی برای تحت تأثیر قرار دادن افکار عمومی و ایجاد فضای بحران مورد استفاده قرار گیرد. علاوه بر این، بازنشر اخبار جعلی، اعتماد مردم را به رسانههای رسمی و منابع خبری معتبر کاهش میدهد و آنها را به سمت کانالهای غیررسمی سوق میدهد که گاهی بسیار مخربتر هستند. بنابراین، پرهیز از انتشار اخبار غیرمستند و بررسی دقیق هر خبر قبل از بازنشر، یک مسئولیت اجتماعی است که همه باید به آن پایبند باشند.