آسیانیوز ایران؛ سرویس علم و تکنولوژی:
جهان در آستانه یک تحول بزرگ انرژی قرار دارد، اما این بار گلوگاه اصلی، نه کمبود نفت یا گاز، که کمبود یک قطعه کمتر دیدهشده به نام «ترانسفورماتور» است. در حالی که کشورها میلیاردها دلار برای ساخت نیروگاههای خورشیدی، بادی، هستهای و مراکز داده هوش مصنوعی سرمایهگذاری میکنند، کمبود ترانسفورماتور، بسیاری از این پروژهها را متوقف کرده است. بر اساس گزارش آژانس بینالمللی انرژی، جهان وارد «عصر برق» شده است؛ عصری که رشد مصرف برق به واسطه توسعه خودروهای برقی، هوش مصنوعی، پمپهای حرارتی و مراکز داده، بسیار سریعتر از توسعه زیرساختهای انتقال برق پیش میرود. این نهاد هشدار داده که سرمایهگذاری در شبکههای انتقال از سرمایهگذاری در تولید برق عقب مانده و شبکه برق را به یکی از مهمترین گلوگاههای امنیت انرژی تبدیل کرده است.
در ذهن بسیاری از مردم، بحران برق یعنی کمبود نیروگاه، اما در نگاه مهندسان شبکه، نیروگاهی که امکان اتصال به شبکه را نداشته باشد، عملاً وجود خارجی ندارد. بیش از ۲۵۰۰ گیگاوات پروژه نیروگاهی، ذخیرهسازی و بارهای بزرگ مانند مراکز داده، در صف اتصال به شبکه قرار دارند و علت این تأخیر، کمبود ظرفیت شبکه، تجهیزات انتقال و ترانسفورماتورهای قدرت است. ترانسفورماتورهای قدرت، قلب شبکه برق هستند. بدون آنها، نه نیروگاه میتواند برق را به شبکه تزریق کند و نه برق با ولتاژ مناسب به مصرفکننده میرسد. اما امروز این تجهیز به یکی از کمیابترین کالاهای صنعت برق جهان تبدیل شده است. زمان تحویل کابلهای فشارقوی و ترانسفورماتورهای بزرگ نسبت به سال ۲۰۲۱ تقریباً دو برابر شده و سفارش برخی ترانسفورماتورها به چهار سال زمان نیاز دارد.
قیمت ترانسفورماتورهای قدرت نسبت به سال ۲۰۱۹ حدود ۷۵ درصد افزایش یافته است. این اعداد تنها یک شاخص اقتصادی نیستند؛ آنها نشان میدهند که جهان با بحرانی ساختاری در زنجیره تأمین تجهیزات شبکه برق مواجه شده است. افزایش تقاضا برای ترانسفورماتورها، عمدتاً ناشی از توسعه انرژیهای تجدیدپذیر، خودروهای برقی و انفجار سرمایهگذاری در مراکز داده هوش مصنوعی است. بحران کمبود ترانسفورماتور دیگر یک مسئله فنی نیست؛ به یک مسئله ژئوپلیتیکی و صنعتی تبدیل شده است. در آمریکا، شرکتهای بزرگ برق مجبور شدهاند ظرفیت تولید کارخانهها را چند سال زودتر پیشخرید کنند، ترانسفورماتورهای قدیمی را بازسازی کنند یا برای تأمین تجهیزات به تولیدکنندگان خارج از کشور روی آورند. غولهای صنعتی مانند هیتاچی انرژی و زیمنس انرژی، میلیاردها دلار برای افزایش ظرفیت تولید سرمایهگذاری کردهاند، اما خود آنها نیز معتقدند این سرمایهگذاریها در کوتاهمدت پاسخگوی رشد تقاضا نخواهد بود.
این بحران، اگرچه در نگاه نخست به ایران ارتباط مستقیمی ندارد، اما واقعیت دقیقاً برعکس است. ایران با یکی از فرسودهترین شبکههای برق در منطقه روبرو است و طول شبکه انتقال و فوقتوزیع برق ایران به دهها هزار کیلومتر میرسد. اوج بار شبکه برق ایران در تابستان از ۸۵ هزار مگاوات عبور کرده و فشار مضاعفی بر تجهیزات انتقال وارد میکند. اگر شما هم از علاقهمندان به تحولات انرژی و آینده صنعت برق هستید، این گزارش را تا انتها دنبال کنید. ما در ادامه به تحلیل کامل این بحران جهانی، تأثیر آن بر ایران و فرصتهای صادراتی پیشروی صنعت برق کشور پرداختهایم.
تحلیل ساختاری بحران کمبود ترانسفورماتور در جهان
بحران کمبود ترانسفورماتور، نتیجه یک ناهماهنگی ساختاری در سرمایهگذاری جهانی انرژی است. در حالی که کشورها میلیاردها دلار برای تولید برق از منابع تجدیدپذیر هزینه میکنند، سرمایهگذاری در شبکههای انتقال و توزیع به شدت عقب مانده است. این ناهماهنگی، ریشه در سیاستگذاریهای کوتاهمدت دارد که بر تولید برق متمرکز بوده و زیرساختهای انتقال را نادیده گرفته است. آژانس بینالمللی انرژی هشدار داده که برای پاسخگویی به تقاضای برق تا پایان این دهه، سرمایهگذاری سالانه در شبکههای انتقال باید از حدود ۴۰۰ میلیارد دلار فعلی، نزدیک به ۵۰ درصد افزایش یابد. این در حالی است که توسعه خطوط انتقال و تجهیزات شبکه بین ۵ تا ۱۵ سال طول میکشد، در حالی که ساخت یک نیروگاه خورشیدی یا مرکز داده ممکن است تنها یک تا سه سال زمان ببرد.
تأثیر هوش مصنوعی و مراکز داده بر تقاضای ترانسفورماتور
انفجار سرمایهگذاری در مراکز داده هوش مصنوعی، فشار بیسابقهای بر بازار تجهیزات برق وارد کرده است. بر اساس گزارش رویترز، شرکتهای برق در آمریکا برای خرید ترانسفورماتورها ناچارند سالها در صف تولید بمانند و برخی سفارشها به بیش از ۱۶۰ هفته زمان تحویل رسیده است. پیشبینی میشود تنها مصرف برق مراکز داده آمریکا تا سال ۲۰۳۰ به حدود ۱۱۰ گیگاوات برسد؛ رقمی معادل ظرفیت نصبشده برق بسیاری از کشورهای بزرگ. چنین رشدی، تقاضا برای ترانسفورماتورها، پستهای برق و تجهیزات فشارقوی را به سطحی رسانده که تولیدکنندگان جهانی دیگر توان پاسخگویی سریع به آن را ندارند. این موضوع، نشان از یک تغییر پارادایم در مصرف انرژی دارد که نیازمند بازنگری اساسی در سیاستهای انرژی و سرمایهگذاری در زیرساختهای شبکه است.
وضعیت شبکه برق ایران در بحران جهانی
ایران با یکی از فرسودهترین شبکههای برق در منطقه روبرو است. بر اساس آمار رسمی وزارت نیرو، طول شبکه انتقال و فوقتوزیع برق ایران به دهها هزار کیلومتر میرسد و بخش قابلتوجهی از تجهیزات اصلی آن، از جمله ترانسفورماتورها، عمر بالایی دارند. اوج بار شبکه برق ایران در تابستان از ۸۵ هزار مگاوات عبور کرده که نسبت به یکدهه قبل رشد قابلتوجهی داشته و فشار مضاعفی بر تجهیزات انتقال وارد میکند. در چنین شرایطی، هرگونه تأخیر در تأمین ترانسفورماتورهای قدرت یا تجهیزات فشارقوی، مستقیماً بر قابلیت توسعه شبکه اثر میگذارد. کارشناسان برق تأکید میکنند که دوران بحران نیروگاه گذشته و دوران بحران شبکه آغاز شده است؛ تغییری که سیاستگذاران ایرانی نیز باید آن را جدی بگیرند.
فرصتهای صادراتی ایران در بحران جهانی
برخلاف بسیاری از کشورهای منطقه، ایران از سابقه قابلقبولی در طراحی و ساخت ترانسفورماتور برخوردار است. چند شرکت تولیدکننده طی دهههای گذشته بخش مهمی از نیاز داخلی را تأمین کردهاند و حتی در دورههایی به کشورهای منطقه صادرات داشتهاند. بحران جهانی کمبود ترانسفورماتور، میتواند برای صنعت برق ایران، در صورت ارتقای کیفیت و استانداردها، به یک فرصت صادراتی بزرگ تبدیل شود. با این حال، این فرصت به سرمایهگذاری، نوسازی خطوط تولید، دسترسی به مواد اولیه، استانداردهای بینالمللی و حضور در زنجیره تأمین جهانی بستگی دارد. بازار جهانی امروز به تجهیزاتی با استانداردهای بینالمللی، راندمان بالا و قابلیت اطمینان بلندمدت نیاز دارد.
چشم انداز آینده و راهکارهای پیشنهادی برای ایران
با توجه به تحولات جهانی و بحران کمبود ترانسفورماتور، ایران باید سه اقدام اساسی را در اولویت قرار دهد:
- نخست، تدوین و اجرای برنامه ملی نوسازی شبکه برق؛ تمرکز صرف بر افزایش ظرفیت نیروگاهی کافی نیست و توسعه شبکه انتقال، پستهای فشارقوی و ترانسفورماتورها باید به اندازه نیروگاهها اهمیت پیدا کند.
- دوم، حمایت هدفمند از تولیدکنندگان داخلی تجهیزات راهبردی؛ جهان امروز با کمبود ترانسفورماتور روبرو است و این بحران میتواند برای صنعت برق ایران، در صورت ارتقای کیفیت و استانداردها، به یک فرصت صادراتی تبدیل شود.
- سوم، سرمایهگذاری در فناوریهای شبکه هوشمند؛ شبکه برق آینده فقط به تجهیزات بیشتر نیاز ندارد بلکه به تجهیزات هوشمندتر نیاز دارد. دیجیتالیسازی شبکه، پایش برخط، مدیریت بار و استفاده از هوش مصنوعی در بهرهبرداری، به بخشی از امنیت انرژی کشورها تبدیل شده است.
در نهایت، وقت آن رسیده که در کنار شمارش بشکههای نفت و مترمکعبهای گاز، تعداد ترانسفورماتورهای راهبردی نیز به یکی از شاخصهای اصلی امنیت انرژی کشور تبدیل شود. در جهان جدید، برق بدون شبکه معنا ندارد و شبکه بدون ترانسفورماتور، تنها مجموعهای از سیمهای بیجان است.