آسیانیوز ایران؛ سرویس اقتصادی:
این روزها اگر سری به برخی فروشگاههای سطح شهر یا سایتهای خرید آنلاین بزنید، با کالایی عجیب روبهرو میشوید که قرار نبود در قفسههای فروش ایران باشد: برنج آمریکایی. محصولی كه با بستهبندیهای صنعتی و دانههای بلند و سفید، نظر هر خریداری را جلب میکند. ماجرا از جایی جنجالی شد که معاون وزیر جهاد کشاورزی در واکنش به گزارش گمرک درباره واردات ۱۶ میلیون دلاری برنج از آمریکا، اعلام کرد این محمولهها مربوط به تیرماه است و قبل از ممنوعیت خریداری شدهاند؛ همچنین تأکید کرد پس از اعلام ممنوعیت در آبان، «حتی یک کیلوگرم برنج از آمریکا خریداری نشده است».
اما آنچه در بازار میگذرد، چیز دیگری را نشان میدهد. تصاویر متعددی از فروش برنج با برچسب «محصول آمریکا» در فضای مجازی منتشر شده و سایتهای فروش آنلاین نیز آگهیهای پرشماری برای این محصول ثبت کردهاند. برنجی که هر کیلوی آن تا ۱۵۰ هزار تومان هم قیمتگذاری شده است. یک فروشنده این محصول در توضیحات آگهی خود نوشته: «برنج سفید دانهبلند آمریکایی، محصولی صادراتی با استانداردهای بالا، مناسب برای رستورانها و مصرف روزمره». سؤالی که پیش میآید این است که اگر واردات ممنوع است، این محمولهها با چه مجوزی به بازار راه یافتهاند؟
البته باید به این نکته هم توجه کرد که فرآیند واردات یک کالا از ثبت سفارش تا ترخیص و ورود به بازار، گاهی ماهها طول میکشد. بنابراین ممکن است بخشی از برنجهای موجود در بازار، همان محمولههای پیش از ممنوعیت باشد که حالا به مرحله توزیع رسیدهاند. با این حال، حجم گسترده آگهیها و حضور فعال این محصول در سایتهای فروش اینترنتی، این گمان را تقویت میکند که یا واردات همچنان ادامه دارد، یا انبارهای عظیمی از این کالا در کشور موجود است که به مرور روانه بازار میشود.
این تناقض در حالی رخ داده که به گفته رئیس انجمن واردکنندگان برنج، واردات برنج در بهار امسال به دلیل تأخیر در پرداخت مطالبات ارزی، بیش از ۵۰ درصد کاهش یافته و توان مالی واردکنندگان به شدت تحلیل رفته است. در چنین شرایطی، حضور گسترده برنج آمریکایی در بازار، جای سؤال بیشتری دارد. آنچه مسلم است، این است که یا مسئولان از جزئیات دقیق محمولههای وارداتی بیاطلاعاند، یا حلقههای میانی بازار از مسیرهای دیگری این کالا را تأمین میکنند. در هر صورت، این تناقض نیاز به شفافسازی جدی از سوی نهادهای نظارتی دارد تا اعتماد مردم به بازار و وعدههای مسئولان، خدشهدار نشود.
واکاوی اظهارات مسئولان و تناقض با شواهد میدانی
معاون وزیر جهاد در گفتوگویی صریح اعلام کرده که خرید برنج آمریکایی مربوط به سوم تیرماه است و پس از بخشنامه ممنوعیت (۵ آبان)، هیچ خرید جدیدی انجام نشده است. این اظهارات در حالی مطرح شده که تصاویر متعددی از برنج آمریکایی در بازار ایران منتشر شده و سایتهای فروش آنلاین نیز آگهیهای فعالی برای این محصول دارند. یک سایت فروش اینترنتی، برنج آمریکایی را با وزن ۲۰ و ۵۰ کیلوگرم و با توضیحات «محصول صادراتی آمریکایی با استانداردهای بالا» به فروش میرساند. این شکاف میان اظهارات رسمی و واقعیت بازار، میتواند ناشی از یکی از این موارد باشد: یا محمولههای بزرگ خریداری شده در تیرماه اکنون به مرحله توزیع رسیدهاند، یا حلقههایی از زنجیره تأمین به طور غیررسمی واردات را ادامه میدهند. شفافسازی این موضوع برای حفظ اعتماد عمومی ضروری است.
فرآیند طولانی واردات و زمانبندی محمولهها
یکی از نکات کلیدی در این ماجرا، فاصله زمانی بین ثبت سفارش تا ورود کالا به بازار است. به گفته مسئولان، پروسه واردات برنج از آمریکا (شامل ثبت سفارش، بارگیری، حمل دریایی و ترخیص) حدود ۵ ماه به طول میانجامد. بنابراین، محمولهای که در تیرماه خریداری شده، عملاً در آذر یا دیماه به بازار میرسد. این توضیح میتواند بخشی از تناقض موجود را حل کند؛ یعنی برنج آمریکایی که امروز در بازار دیده میشود، ممکن است همان محمولههای خریداری شده پیش از ممنوعیت باشد. با این حال، این سؤال باقی میماند که اگر واردات جدیدی صورت نگرفته، چرا حجم عرضه این محصول در بازار همچنان گسترده است و آیا انبارهای عظیمی از این کالا در کشور موجود است که به مرور روانه بازار میشود؟
تأثیر معوقات ارزی بر واردات برنج و شرایط فعلی بازار
رئیس انجمن واردکنندگان برنج ایران از معوق ماندن حدود یک میلیارد دلار از مطالبات واردکنندگان این صنعت خبر داده و تأکید کرده که این موضوع باعث کاهش ۵۰ درصدی واردات برنج در بهار امسال شده است. به عبارت دیگر، واردکنندگان با کاهش توان مالی و اعتبار بینالمللی مواجه شدهاند و فروشندگان خارجی حاضر به ارسال محموله بدون دریافت نقدی نیستند. در چنین شرایطی، حضور گسترده برنج آمریکایی در بازار، نه تنها یک تناقض آماری، بلکه یک سؤال اقتصادی جدی است: با وجود کاهش کلی واردات، چگونه برنج آمریکایی که گرانترین و دورترین گزینه محسوب میشود، به وفور در بازار یافت میشود؟ این موضوع میتواند نشاندهنده وجود مسیرهای تأمین غیررسمی یا ذخایر قبلی باشد که به مرور تخلیه میشوند.
نقش قیمتگذاری و رقابت در بازار برنج
بر اساس نرخنامه شهرداری تهران، قیمت برنج وارداتی پاکستانی حدود ۶۶ هزار تومان و هندی حدود ۵۹ هزار و ۸۰۰ تومان تعیین شده است، در حالی که برنج آمریکایی با قیمت حدود ۱۵۰ هزار تومان در برخی آگهیها عرضه میشود. این اختلاف قیمت قابل توجه نشان میدهد که برنج آمریکایی یک کالای لوکستر با مخاطبان خاص است و به عنوان یک گزینه کیفی بالا در سبد مصرفی برخی خانوارها قرار میگیرد. در شرایطی که برنج ایرانی نیز با قیمتهای بالای ۲۰۰ هزار تومان به فروش میرسد، برنج آمریکایی با قیمت میانی، میتواند برای برخی مشتریان جذاب باشد. وجود چنین کالایی در بازار، نشان از تنوع سلیقه مصرفکنندگان و نیز وجود تقاضا برای محصولات وارداتی با کیفیت خاص دارد، حتی اگر با ممنوعیتهای قانونی همراه باشد.
ضرورت شفافسازی نهادهای نظارتی
جمعبندی این گزارش نشان میدهد که نهادهای نظارتی و مسئول باید هرچه سریعتر درباره نحوه ورود برنج آمریکایی به بازار شفافسازی کنند. آیا این محمولهها همان ذخایر قبلی است که در حال توزیع است؟ یا حلقههایی از زنجیره تأمین به نوعی ممنوعیت را دور زدهاند؟ در هر صورت، سکوت یا پاسخهای مبهم میتواند به بیاعتمادی عمومی دامن بزند. با توجه به اینکه برنج پس از گندم دومین کالای راهبردی کشور محسوب میشود و هرگونه اختلال در تأمین آن مستقیماً سفره مردم را تحت تأثیر قرار میدهد، شفافسازی در این زمینه یک ضرورت اجتنابناپذیر است. گزارشهای رسمی گمرک و وزارت جهاد کشاورزی میتواند تا حد زیادی ابهامات موجود را برطرف کند.