آسیانیوز ایران؛ سرویس اقتصادی:
وقتی بارانهای موسمی در هند کمرحمی میکنند، زنجیره غذایی جهان به لرزه میافتد. اینبار، هواشناسی هند خبر داده که بارشهای ماه اوت، کمتر از حد نرمال خواهد بود و همین پیشبینی ساده، کافی است تا دلایل بازار برنج جهانی را به تپش بیندازد. هند، بزرگترین صادرکننده برنج جهان، حالا نگران محصول خود است. برنج، سویا و نیشکر؛ سه محصول اساسی که هر کدامشان، زندگی میلیونها نفر را در سراسر جهان تحت تأثیر قرار میدهند. یک کاهش ساده در بارش، میتواند تولید را کاهش دهد و قیمتها را در بازارهای جهانی به پرواز درآورد.
این فقط یک خبر کشاورزی نیست. کاهش تولید برنج در هند، یعنی احتمال کاهش صادرات، افزایش قیمت جهانی و در نهایت، فشار روی سفرههای مردمی که در کشورهای واردکننده، از جمله ایران، به این محصول وابسته هستند. برای ایرانیان، برنج تنها یک کالای غذایی نیست؛ بخشی از فرهنگ، سفره و خاطرات روزمره است. هرچند تولید داخلی بخش زیادی از نیاز را تأمین میکند، اما همچنان بخش قابلتوجهی از برنج مصرفی کشور، از طریق واردات تأمین میشود. وقتی پای هند به میان میآید، یعنی پای قیمتها هم به میان آمده است.
سوال مهم این است که آیا هند برای جبران کاهش تولید داخلی، دست به محدودیت صادراتی خواهد زد؟ تجربه سالهای گذشته نشان داده که دهلی نو در مواقع بحرانی، برای کنترل قیمتها در داخل، صادرات را ممنوع یا مشروط کرده است. این تصمیم، میتواند کشورهای واردکننده را با چالش تأمین مواجه کند. سویا و نیشکر نیز از دیگر محصولاتی هستند که تحت تأثیر این کمبارشی قرار میگیرند. کاهش تولید سویا، میتواند بر قیمت خوراک دام و روغنهای گیاهی تأثیر بگذارد و نیشکر نیز صنعت شکر را با نوسان مواجه خواهد کرد.
پس این بحران، صرفاً یک بحران برنجی نیست. کارشناسان اقتصادی معتقدند که بازار جهانی مواد غذایی، در سالهای اخیر به هر شوک اقلیمی و سیاسی حساس شده است. جنگها، تغییرات اقلیمی و محدودیتهای صادراتی، همگی در کنار هم، یک بازار شکننده و پرتنش را ساختهاند. و حالا، ایران نیز باید خود را برای موج جدیدی از افزایش قیمتها آماده کند. اگر تولید برنج در هند کاهش یابد، یا بازار جهانی با کمبود مواجه شود، هزینه واردات افزایش مییابد و این یعنی فشار دوباره بر جیب مصرفکننده ایرانی. شاید بهتر باشد پیش از هر چیز، به فکر تقویت تولید داخلی و کاهش وابستگی باشیم.
واکاوی پیشبینی هواشناسی و تأثیر آن بر محصولات استراتژیک
بارشهای موسمی در هند، نه فقط یک پدیده اقلیمی، بلکه یک مؤلفه حیاتی در معادله امنیت غذایی جهان است. کاهش بارندگی در ماه اوت، زمانبندی بحرانی دارد؛ چرا که این ماه، یکی از حساسترین مراحل رشد برنج و سویا در این کشور محسوب میشود. به گفته هواشناسان، این کاهش بارش میتواند عملکرد محصول را تا ۱۰ تا ۱۵ درصد نسبت به سالهای عادی کاهش دهد. همچنین نیشکر که برای تولید شکر و بیواتانول حیاتی است، در صورت تنش آبی، با افت شدید کیفیت و کمیت مواجه خواهد شد. این سه محصول با هم، یک سوم ارزش صادرات کشاورزی هند را تشکیل میدهند و هرگونه اختلال در آنها، به معنای کاهش درآمد ارزی و افزایش فشار بر بازارهای داخلی و جهانی است.
تحلیل بازار جهانی برنج و وابستگی کشورها به هند
هند سالانه بیش از ۲۰ میلیون تن برنج صادر میکند که سهمی بالغ بر ۴۰ درصد از تجارت جهانی برنج را به خود اختصاص میدهد. کشورهایی مانند بنگلادش، اندونزی، فیلیپین، نیجریه و حتی ایران، به شدت به واردات برنج هندی وابسته هستند. در صورت کاهش تولید و اعمال محدودیت صادراتی توسط هند، کشورهای واردکننده ناچار به مراجعه به سایر تأمینکنندگان مانند تایلند، ویتنام و پاکستان خواهند شد که خود این موضوع، به دلیل افزایش تقاضا، باعث جهش قیمتها خواهد شد. تجربه سال ۲۰۲۳ که هند صادرات برنج غیرباسمتی را ممنوع کرد، نشان داد که بازار جهانی میتواند در کمتر از یک ماه، افزایش قیمتی بیش از ۳۰ درصد را تجربه کند؛ و اینبار نیز ممکن است داستانی مشابه تکرار شود.
پیامدهای مستقیم بر بازار برنج ایران
سالانه حدود ۱.۵ تا ۲ میلیون تن برنج در ایران مصرف میشود و با وجود تولید داخلی حدود ۲.۲ میلیون تن، همچنان سالانه نزدیک به ۵۰۰ تا ۷۰۰ هزار تن برنج وارداتی نیاز است. برنج هندی به دلیل قیمت مناسب و کیفیت قابل قبول، بخش قابلتوجهی از این واردات را تشکیل میدهد. با افزایش قیمت جهانی برنج و احتمال کاهش عرضه، هزینه واردات برای واردکنندگان ایرانی بالا میرود و همین امر به افزایش قیمت برنج در بازار داخلی منجر خواهد شد. با توجه به اینکه برنج یک کالای اساسی و دارای کشش قیمتی پایین است، این افزایش قیمت میتواند فشار بیشتری بر سبد غذایی خانوارها، به ویژه در دهکهای کمدرآمد، وارد کند. همچنین نوسانات ارزی نیز میتواند این تأثیر را تشدید نماید.
تأثیر بر بازارهای مرتبط؛ سویا، نیشکر و خوراک دام
سویا یکی از منابع اصلی تأمین پروتئین خوراک دام و طیور و همچنین روغن نباتی در ایران است. کاهش تولید سویا در هند، میتواند قیمت کنجاله سویا و روغن را در بازارهای جهانی افزایش دهد و ایران نیز به عنوان یکی از واردکنندگان عمده این محصولات، از این افزایش قیمت متأثر خواهد شد. همچنین کاهش تولید نیشکر، قیمت شکر را در بازارهای جهانی افزایش میدهد و با توجه به اینکه ایران نیز بخشی از شکر مصرفی خود را از طریق واردات تأمین میکند، این موج قیمتی به بازار داخلی نیز سرایت خواهد کرد. به عبارت دیگر، این بحران صرفاً یک بحران برنجی نیست، بلکه یک زنجیره غذایی کامل را تهدید میکند.
راهکارهای کاهش آسیبپذیری ایران در برابر شوکهای جهانی
برای کاهش وابستگی به بازارهای خارجی و جلوگیری از شوکهای قیمتی، ایران باید برنامههای بلندمدتی را در دستور کار قرار دهد. توسعه کشت برنج با ارقام مقاوم به خشکی و افزایش عملکرد در واحد سطح، یکی از راههای کاهش وابستگی به واردات است. همچنین تقویت ذخایر استراتژیک برنج و مدیریت بهینه توزیع، میتواند در زمانهای بحران، از نوسانات شدید قیمت جلوگیری کند. در حوزه سویا و نیشکر نیز، توسعه کشت داخلی و جایگزینی با محصولات مشابه، میتواند وابستگی به واردات را کاهش دهد. در کنار اینها، تنوعبخشی به مبادی وارداتی و استفاده از فرصتهای تجاری با کشورهای دیگر، از جمله راههایی است که میتواند امنیت غذایی ایران را در برابر بحرانهای اقلیمی و سیاسی منطقهای و جهانی تضمین کند.