بهگزارش سرویس فرهنگی و هنری آسیانیوز ایران؛ گاهی دو واژه غریب در گوشه یک سند قدیمی، بیشتر از چند جلد کتاب درباره تاریخ یک سرزمین حرف میزنند. «تخاقوی ئیل» و «تنگوز ئیل» از همین واژهها هستند؛ ترکیبهایی که شاید در نگاه اول نام دو روستا، دو ایل یا حتی غلط چاپی بهنظر برسند، اما زمانی آنقدر رسمی بودند که در عنوان و متن قوانین بودجه ایران نوشته میشدند.
اگر بخواهیم بیمقدمه راز را فاش کنیم، تخاقوی ئیل یعنی سال مرغ یا خروس و تنگوز ئیل یعنی سال خوک. این دو نام به تقویم دوازده حیوانی تعلق دارند؛ همان چرخهای که سالها را با نام موش، گاو، پلنگ، خرگوش، اژدها، مار، اسب، گوسفند، میمون، مرغ، سگ و خوک مشخص میکرد. شگفتی ماجرا این است که این نامها فقط در فالنامهها و تقویمهای عامهپسند نبودند؛ در اسناد مالی دولت و مصوبات مجلس شورای ملی نیز بهکار میرفتند.
برای من، جذابیت این دو اصطلاح فقط در عجیببودنشان نیست. آنها پنجرهای کوچک به ایرانی باز میکنند که هویت اداری و فرهنگیاش از چندین لایه ساخته شده بود: عدد سال هجری شمسی، واژههای ترکی برای نام سال، زبان فارسی برای متن قانون و ساختاری که میخواست مالیات و دخلوخرج کشور را با حرکت خورشید هماهنگ کند.
املای درست تخاقوی ئیل و تنگوز ئیل چیست؟
در متن قوانین و بسیاری از منابع فارسی، صورت رایج این دو نام «تخاقوی ئیل» و «تنگوز ئیل» است. در آوانویسی لاتین نیز صورتهایی مانند toxaqoy yıl و toŋuz yıl دیده میشود. بهسبب جابهجایی میان خطها، لهجهها و شیوههای قدیمی کتابت، صورتهایی مانند تخافوی، تنقوز و تونگوز هم در برخی نسخهها و منابع دیده شدهاند.
- تخاقوی ئیل: سال مرغ یا خروس؛ دهمین سال در چرخه دوازده حیوانی.
- تنگوز ئیل: سال خوک؛ دوازدهمین و آخرین سال چرخه.
- ئیل: در این ترکیب بهمعنای «سال» است و نباید با «ایل» بهمعنای طایفه یا اتحادیه عشایری اشتباه شود.
در ترکی آذربایجانی امروز نیز واژه il بهمعنای سال زنده است. بنابراین «تنگوز ئیل» را میتوان خیلی ساده «سال تنگوز» یا همان سال خوک ترجمه کرد.
وقتی قانون بودجه ایران به نام مرغ و خوک نوشته میشد!
برای اطمینان از اینکه با افسانهای اینترنتی روبهرو نیستیم، کافی است به آرشیو قوانین ایران سر بزنیم. عنوان یکی از مصوبات مجلس شورای ملی در سال ۱۳۰۰ چنین است:
«قانون بودجه نهماهه تخاقوی ئیل ۱۳۰۰ مجلس شورای ملی»
در متن همان قانون نیز از «مخارج نهماهه سنه تخاقوی ئیل ۱۳۰۰» سخن گفته شده است. یک سال بعد، عنوان بودجههای ۱۳۰۱ با «ایت ئیل» یا سال سگ نوشته شد و در ۱۳۰۲ نوبت به «تنگوز ئیل» رسید. حتی قانون بودجه وزارت جنگ در آن سال با عبارت «بودجه اعتبار سنه تنگوز ئیل ۱۳۰۲» آغاز میشود و برای مخارج آن وزارتخانه ۹ میلیون و ۴۰۰ هزار تومان اعتبار در نظر میگیرد.
این اسناد از آخرین سالهای قاجار و دوره گذار به دولت متمرکز جدید باقی ماندهاند؛ دورانی که مسئله بودجه، مالیات، خزانه و نظم اداری به یکی از مهمترین دغدغههای کشور تبدیل شده بود. چند سال بعد نیز آرتور میلسپو برای ساماندادن مالیه عمومی به ایران آمد؛ ماجرایی که در یادداشت دکتر آرتور میلسپو و اصلاح مالیه ایران دربارهاش نوشتهایم.
تقویم دوازده حیوانی چگونه به ایران رسید؟
پاسخ کوتاه این است: از راه پهنه بزرگ اوراسیا. پاسخ دقیقتر اما کمی پیچیدهتر است. پژوهشگران درباره خاستگاه نخستین چرخه دوازده حیوانی اتفاقنظر کامل ندارند و آن را با سنتهای چین، اویغورها، اقوام ترک، مغولان و فرهنگهای آسیای مرکزی پیوند میدهند. به همین دلیل، نسبتدادن ساده و انحصاری آن به فقط یک ملت، تصویر کاملی بهدست نمیدهد.
آنچه درباره ایران روشنتر است، ورود و گسترش صورت ترکی-مغولی این گاهشماری در سدههای میانه، بهویژه پس از عصر مغول است. دانشنامه ایرانیکا توضیح میدهد که در فرمانهای مربوط به امور مالی، تاریخ قمری گاه با سال خورشیدیِ چرخه دوازده حیوانی همراه میشد. این ترکیب به دیوانیان اجازه میداد هم تاریخ رسمی قمری را داشته باشند و هم سال مالی و فصلی را دقیقتر تشخیص دهند.
| ردیف |
نام تاریخی سال |
معادل فارسی |
| ۱ |
سیچقان ئیل |
موش |
| ۲ |
اود ئیل |
گاو |
| ۳ |
بارس ئیل |
پلنگ |
| ۴ |
توشقان ئیل |
خرگوش |
| ۵ |
لوی ئیل |
اژدها یا نهنگ |
| ۶ |
ئیلان ئیل |
مار |
| ۷ |
یونت ئیل |
اسب |
| ۸ |
قوی ئیل |
گوسفند |
| ۹ |
پیچی ئیل |
میمون |
| ۱۰ |
تخاقوی ئیل |
مرغ یا خروس |
| ۱۱ |
ایت ئیل |
سگ |
| ۱۲ |
تنگوز ئیل |
خوک |
در تقویم دوازده حیوانی، تخاقوی نماد مرغ یا خروس و تنگوز نماد خوک بود.
چرا نام حیوانات برای بودجه و مالیات کاربرد داشت؟
استفاده از این نامها فقط سلیقه ادبی یا علاقه درباریان به حیوانات نبود. پشت آن یک نیاز واقعی اداری قرار داشت. سال قمری حدود یازده روز از سال خورشیدی کوتاهتر است و برای کشاورزی، اخذ مالیات، پرداخت حقوق و تنظیم حسابهای سالانه دردسر ایجاد میکند. سال خورشیدی اما با فصلها جابهجا نمیشود.
- ثبات فصلی: درآمدهای کشاورزی و موعد مالیات با فصل برداشت پیوند داشت و تقویم خورشیدی برای آن مناسبتر بود.
- تشخیص سریع سال: نام هر حیوان یک نشانه حافظهپذیر برای سالهای یک چرخه دوازدهتایی فراهم میکرد.
- دقت بیشتر اسناد: ترکیب تاریخ قمری، عدد سال خورشیدی و نام حیوان، احتمال اشتباه در تشخیص تاریخ را کاهش میداد.
البته چرخه حیوانی بهتنهایی نمیتوانست یک تاریخ را برای همیشه مشخص کند، زیرا هر دوازده سال تکرار میشد. به همین دلیل در اسناد، نام حیوان کنار عدد سال و گاه تاریخ قمری میآمد. «تخاقوی ئیل ۱۳۰۰» دقیق بود؛ اما نوشتن «تخاقوی ئیل» بدون عدد، میتوانست به هر سال مرغ در یکی از دورههای دوازدهساله اشاره کند.
سال ۱۳۰۴؛ پایان رسمی نامهای حیوانی در تقویم دولت
در ۱۱ فروردین ۱۳۰۴، مجلس شورای ملی «قانون تبدیل بروج به ماههای فارسی» را تصویب کرد. بر پایه آن، آغاز سال روز اول بهار، سال «شمسی حقیقی» و نام ماهها از فروردین تا اسفند تعیین شد. این قانون یکی از اصلاحات ماندگار اداری ایران نوین بود و صورت رسمی تقویمی را ساخت که هنوز در ایران بهکار میرود.
با تثبیت این ساختار، نامهای حیوانی از متن رسمی دولت کنار رفتند؛ ولی از حافظه مردم و تقویمهای عمومی پاک نشدند. نوروز هم پیش از این اصلاحات وجود داشت و ریشههایش بسیار کهنتر بود. در گزارش «نوروز» چگونه آغاز شد؟ میتوان بخشی از این پیشینه را خواند.
خروس و خوک از تقویم مردم نرفتند
نام حیوان سال هنوز هر نوروز در شبکههای اجتماعی و تقویمها دستبهدست میشود. سال ۱۴۰۵ در این چرخه «یونت ئیل» یا سال اسب است؛ موضوعی که در مطلب سال ۱۴۰۵، سال چه حیوانی است؟! نیز بررسی شده است. بر اساس ادامه همان ترتیب، تخاقوی ئیل بعدی با سال ۱۴۰۸ و تنگوز ئیل بعدی با سال ۱۴۱۰ همزمان خواهد شد.
تقویم دوازده حیوانی؛ خرافه یا میراث فرهنگی؟
اینجا باید مرزی روشن کشید. چرخه دوازده حیوانی یک میراث تاریخی و فرهنگی مهم است؛ اما ادعاهایی مانند اینکه متولدان هر حیوان شخصیت یکسانی دارند یا سرنوشت اقتصاد و سیاست با نام حیوان سال تعیین میشود، پشتوانه علمی معتبری ندارد. جذابیت فرهنگی را میتوان دوست داشت، بدون آنکه هر پیشگویی نوروزی را حقیقت تلقی کرد.
شبکههای اجتماعی معمولاً بخش دوم را پررنگتر میکنند: «سال اسب، سال جهش است»، «سال خوک، سال فراوانی است» یا «سال خروس، سال درگیری خواهد بود». این عبارتها ممکن است سرگرمکننده باشند، اما تاریخ واقعی تخاقوی ئیل و تنگوز ئیل بسیار جالبتر از فالهای آماده است؛ زیرا نشان میدهد دولت ایران زمانی چگونه مسئله زمان، مالیات و نظم اداری را حل میکرد.
دو واژه کوچک و یک ایران چندلایه
«تخاقوی ئیل» و «تنگوز ئیل» یادآور این حقیقتاند که فرهنگ ایران هرگز در یک خط مستقیم و تکرنگ شکل نگرفته است. در یک عنوان کوتاهِ قانون بودجه، میتوان همزمان رد زبان فارسی، واژههای ترکی، مبدأ هجری، محاسبه خورشیدی و سنتی مشترک در سراسر اوراسیا را دید. این ترکیب نه از ایرانیبودن سند کم میکند و نه آن را به مالکیت انحصاری یک قوم درمیآورد؛ برعکس، وسعت تاریخی ایران را نشان میدهد.
تاریخ وقتی صادقانه خوانده شود، با شعارهای تنگ قومگرایانه یا روایتهای یکدست حکومتی کنار نمیآید. ایران همانقدر که سرزمین فردوسی و خیام است، خانه واژهها، آیینها و تجربههایی است که از آذربایجان، خراسان، آسیای مرکزی، قفقاز، بینالنهرین و راههای دور آمدهاند و در این خاک معنایی تازه پیدا کردهاند.
شاید به همین دلیل، دیدن عبارت «بودجه تخاقوی ئیل ۱۳۰۰» فقط لبخند به لب نمیآورد؛ آدم را وادار میکند دوباره به سند نگاه کند و بپرسد چند کلمه آشنا و ناآشنای دیگر در آرشیوهای ما خوابیدهاند که میتوانند روایت رسمی و سادهشده تاریخ را تکان بدهند.
پرسشهای متداول درباره تخاقوی ئیل و تنگوز ئیل
تخاقوی ئیل یعنی چه؟
تخاقوی ئیل در تقویم دوازده حیوانی بهمعنای سال مرغ یا خروس است و جایگاه دهم چرخه را دارد.
تنگوز ئیل یعنی چه؟
تنگوز ئیل بهمعنای سال خوک است و دوازدهمین و آخرین سال چرخه دوازده حیوانی بهشمار میرود.
آیا این نامها واقعاً در قوانین ایران آمدهاند؟
بله. «تخاقوی ئیل» در قوانین بودجه سال ۱۳۰۰ و «تنگوز ئیل» در قوانین بودجه سال ۱۳۰۲، از جمله بودجه وزارت جنگ، بهصراحت ثبت شدهاند.
سال ۱۴۰۵ در تقویم حیوانی چه سالی است؟
سال ۱۴۰۵ در چرخه رایج دوازده حیوانی، یونت ئیل یا سال اسب محسوب میشود.
تخاقوی ئیل و تنگوز ئیل بعدی چه سالی هستند؟
با ادامه چرخه دوازدهساله، سال ۱۴۰۸ تخاقوی ئیل یا سال مرغ و سال ۱۴۱۰ تنگوز ئیل یا سال خوک خواهد بود.
منابع اصلی: متن قوانین بودجه سالهای ۱۳۰۰ تا ۱۳۰۲ در آرشیو قوانین ایران، مدخل فرمان در دانشنامه ایرانیکا و قانون تبدیل بروج به ماههای فارسی مصوب ۱۱ فروردین ۱۳۰۴.
شما پیش از خواندن این یادداشت، معنای تخاقوی ئیل و تنگوز ئیل را میدانستید؟ دیدگاه و خاطره خود از نامهای حیوانی سال را در بخش نظرات در پایین این یادداشت برای آسیانیوز ایران بنویسید.