آسیانیوز ایران؛ سرویس سیاسی:
تنگه هرمز، این آبراهِ باریک اما حیاتی، بار دیگر به کانون توجه قدرت‌های جهانی تبدیل شده است. این بار، روسیه با صدایی بلند و صریح، از لزومِ آزاد بودنِ کشتیرانی در این تنگه سخن گفته و بر حقِ ترددِ بدونِ محدودیت برای تمامی کشورها تأکید کرده است. گئورگی بوریسنکو، معاون وزیر امور خارجه روسیه، با اعلام این موضع، پیام روشنی به جامعهٔ بین‌المللی و به ویژه کشورهای حاشیهٔ خلیج فارس مخابره کرده است: مسکو، عبور و مرورِ تجاری از این شریانِ حیاتی را برای همه، یک حقِ مسلم می‌داند و هرگونه محدودیت در این مسیر را برنمی‌تابد. این اظهارات، در حالی مطرح می‌شود که در ماه‌های اخیر، تنش‌های نظامی و سیاسی در منطقه، بارها امنیتِ کشتیرانی در خلیج فارس و تنگه هرمز را تحت الشعاع قرار داده است. حملات به نفت‌کش‌ها و توقیف شناورها، نگرانی‌های جدی را در میان کشورهای وابسته به این مسیرِ انرژی‌بر، ایجاد کرده است.
روسیه به عنوان یکی از اعضای دائمِ شورای امنیت، معمولاً در مورد مسائل مرتبط با تنگه هرمز، موضعی محتاطانه و عملگرایانه اتخاذ کرده است. اما این بار، بوریسنکو با صراحت بیشتری از «آزادیِ کشتیرانی» در تمامیِ آبراه‌هایِ بین‌المللی، از جمله تنگه هرمز، دفاع کرده است. این موضع، می‌تواند نشانه‌ای از نگرانیِ مسکو از اختلال در زنجیرهٔ تأمینِ انرژیِ جهانی و تأثیرِ آن بر اقتصادِ روسیه، یا حتی تلاشی برای ایفای نقشِ میانجی در بحران‌های منطقه‌ای باشد. هرچه که باشد، این اظهارات، در شرایطِ کنونی، از اهمیتِ ویژه‌ای برخوردار است.
تنگه هرمز، به عنوان یکی از مهم‌ترین و حساسترین آبراه‌های جهان، سالانه میلیاردها بشکه نفت و حجم عظیمی از کالاهایِ تجاری را از خود عبور می‌دهد. هرگونه تهدید علیه امنیتِ این آبراه، می‌تواند قیمتِ نفت را در بازارهایِ جهانی به شدت افزایش دهد و اقتصادِ بسیاری از کشورها را تحت تأثیر قرار دهد. واکنشِ ایران به این اظهاراتِ روسیه، می‌تواند بسیار تعیین‌کننده باشد. تهران که کنترلِ تنگه هرمز را در اختیار دارد و در گذشته نیز تهدید به بستن آن در صورتِ تشدیدِ تحریم‌ها کرده است، ممکن است این موضعِ مسکو را به عنوان یک هشدار و یا حتی یک فشارِ دیپلماتیک تلقی کند.
اهمیت راهبردی تنگه هرمز در تجارت جهانی
تنگه هرمز، با عرضِ حدود ۳۳ کیلومتر در باریک‌ترین نقطه، یکی از حیاتی‌ترین شریان‌های انرژی در جهان محسوب می‌شود. حدود یک‌پنجم از نفتِ مصرفیِ جهان و بیش از یک‌چهارم از محموله‌هایِ گاز طبیعیِ مایع (LNG) که به صورتِ دریایی حمل می‌شوند، از این تنگه عبور می‌کنند. این حجمِ عظیم از ترانزیتِ انرژی، تنگه هرمز را به یک نقطهٔ کورِ راهبردی برای امنیتِ انرژیِ کشورهای صنعتی و در حال توسعه تبدیل کرده است. هرگونه اختلال در این مسیر، می‌تواند قیمتِ نفت را به طورِ ناگهانی و چشمگیری افزایش دهد و اقتصادِ جهانی را با شوکِ شدیدی مواجه کند.
اهداف و انگیزه‌های روسیه از این موضع‌گیری
روسیه، که خود یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان و صادرکنندگانِ نفت و گاز جهان است، منافعِ راهبردیِ عمیقی در ثباتِ بازارِ انرژی دارد. در عین حال، مسکو به دنبالِ گسترشِ نفوذِ خود در منطقهٔ خلیج فارس و ایفای نقشِ یک میانجیِ قدرتمند در بحران‌هایِ منطقه‌ای است. با طرحِ موضوعِ «آزادیِ کشتیرانی»، روسیه می‌تواند خود را به عنوان یک بازیگرِ مسئول و نگرانِ منافعِ جمعیِ بین‌المللی معرفی کند و در عین حال، به تلویح به ایران (که بر بخش‌هایی از این آبراه سلطه دارد) هشدار دهد که محدودیت‌هایِ بیش از حد، با منافعِ بلندمدتِ خودِ ایران نیز در تضاد خواهد بود.
پیامدهای احتمالی این موضع‌گیری برای ایران
از دیدگاهِ ایران، تنگه هرمز یک ابزارِ راهبردیِ کلیدی برای اعمالِ فشار بر دشمنان و نیز به عنوانِ یک اهرمِ مذاکراتیِ قدرتمند در برابرِ تحریم‌ها محسوب می‌شود. با این حال، موضع‌گیریِ صریحِ روسیه در حمایت از «آزادیِ کشتیرانی» می‌تواند فضایِ مانورِ ایران را در این زمینه محدود کند. اگر ایران تصمیم به اعمالِ محدودیت‌هایِ جدی در تنگه هرمز بگیرد، نه تنها با واکنشِ نظامیِ آمریکا و متحدانِ منطقه‌ای‌اش مواجه خواهد شد، بلکه ممکن است حمایتِ سیاسیِ روسیه و چین را نیز از دست بدهد. این موضوع، می‌تواند ایران را در موقعیتیِ انزوایِ دیپلماتیکِ بیشتری قرار دهد.
واکنش احتمالی کشورهای منطقه و آمریکا
کشورهای شورای همکاری خلیج فارس، به ویژه عربستان سعودی و امارات متحده عربی که صادراتِ نفتیِ آنها به شدت به عبور از تنگه هرمز وابسته است، از این موضعِ روسیه استقبال خواهند کرد. آنها همواره بر حقِّ عبورِ آزادِ کشتیرانی از این آبراه تأکید داشته‌اند و هرگونه اقدامی علیه آزادیِ دریانوردی را تهدیدی برای امنیتِ ملیِ خود تلقی می‌کنند. آمریکا نیز به عنوانِ ضامنِ اصلیِ امنیتِ کشتیرانی در خلیج فارس، از این اظهاراتِ روسیه استقبال می‌کند، هرچند که واشنگتن به خوبی می‌داند که مسکو با این موضع‌گیری، در واقع به دنبالِ کاهشِ نفوذِ آمریکا در منطقه و پر کردنِ خلأِ احتمالی است.
آیندهٔ امنیت کشتیرانی در تنگه هرمز
با توجه به این موضعِ جدیدِ روسیه و همچنین تداومِ تنش‌هایِ ایران و آمریکا، به نظر می‌رسد که معادلاتِ امنیتیِ خلیج فارس در حال ورود به یک مرحلهٔ جدید و پیچیده‌تر است. روسیه با این اقدام، عملاً به عنوانِ یک ضامنِ جدیدِ امنیتِ کشتیرانی در منطقه مطرح می‌شود و این می‌تواند به کاهشِ نقشِ انحصاریِ آمریکا در این حوزه بیانجامد. اما در عین حال، این موضوع می‌تواند به منبعِ تنش‌هایِ جدیدی بینِ ایران و روسیه نیز تبدیل شود. به نظر می‌رسد که آیندهٔ امنیتِ کشتیرانی در این آبراهِ حیاتی، بیش از هر زمان دیگری، به تعاملِ پیچیدهٔ قدرت‌هایِ بزرگ و بازیگرانِ منطقه‌ای وابسته شده است.