آسیانیوز ایران؛ سرویس سلامت و زیبایی:
از مادربزرگ‌ها شنیده‌ایم و در محافل دوستانه بارها و بارها تکرار شده است: «پنیر نخور، خنگ می‌شوی!» این باور که پنیر آدم را کندذهن می‌کند، قرن‌هاست که در فرهنگ‌های مختلف، از جمله ایران، ریشه دوانده است. اما آیا واقعاً پنیر، این خوراکی خوش‌طعم و پرطرفدار، می‌تواند دشمن هوش و ذکاوت ما باشد؟ پاسخ علم جدید به این سؤال، یک «نه» قاطع است. پژوهش‌های گسترده و معتبر علمی در سال‌های اخیر، نه‌تنها این باور قدیمی را رد کرده‌اند، بلکه نشان داده‌اند که پنیر، در صورت مصرف متعادل، می‌تواند یکی از بهترین دوستان مغز ما باشد. مطالعه‌ای طولانی‌مدت که به مدت ۲۵ سال روی ۲۷ هزار نفر انجام شده، به وضوح نشان داده است که مصرف منظم و متعادل پنیر، با کاهش چشمگیر خطر ابتلا به زوال عقل و آلزایمر همراه است. همچنین، این مطالعه تأیید کرده که پنیر می‌تواند عملکرد شناختی مغز، از جمله حافظه و تمرکز را بهبود بخشد.
اما ریشه این باور غلط از کجا آمده است؟
برخی معتقدند که این باور، ناشی از «نظریهٔ تعادل اخلاط» در طب سنتی بوده است؛ که فسفر را مادهٔ اصلی هوش می‌دانست و گمان می‌کرد کلسیم موجود در پنیر، فسفر را از مغز می‌دزدد! اما بدن انسان، مکانیسم‌های پیچیده و دقیقی برای تنظیم سطح کلسیم و فسفر خون دارد و هرگز اجازه نمی‌دهد که مصرف کلسیم، به کاهش فسفر مغز منجر شود. همچنین، در کتب مرجع طب سنتی مانند «مخزن الا ادویه»، پنیر تازه و کم‌نمک نه‌تنها عامل کاهش هوش معرفی نشده، بلکه به عنوان ماده‌ای «خون‌ساز» و کمک‌کننده به گوارش نیز توصیه شده است.
علاوه بر این، مطالعه‌ای در سال ۲۰۲۳ روی سالمندان انگلیسی نشان داد که کسانی که به طور منظم لبنیات تخمیری مانند پنیر مصرف می‌کنند، در آزمون‌های شناختی، نمرات بسیار بهتری نسبت به دیگران کسب کرده‌اند. با این حال، نکتهٔ کلیدی در اینجا، تعادل و کیفیت است. پنیر تازه و کم‌نمک، در چارچوب یک رژیم غذایی سالم مفید است، اما زیاده‌روی در مصرف پنیرهای پرچرب و پرنمک، به دلیل تأثیر بر فشار خون و سیستم قلبی-عروقی، می‌تواند به طور غیرمستقیم به سلامت مغز آسیب بزند.
ریشه‌شناسی باور «پنیر، خنگ‌کننده است»
باور به «خنگ‌کننده بودن پنیر»، قدمتی طولانی در فرهنگ عمومی ایران و بسیاری از کشورهای دیگر دارد. ریشه این باور را باید در نظریه‌های قدیمی پزشکی مانند «نظریهٔ اخلاط» جست‌وجو کرد که فسفر را مادهٔ اصلی هوش و ذکاوت می‌دانست. بر اساس این نگاه قدیمی، مصرف کلسیم (که در پنیر فراوان است)، می‌تواند تعادل کلسیم و فسفر را بر هم زده و با «کشیدن» فسفر از مغز، باعث کندذهنی شود. این باور، در طول قرن‌ها و به صورت سینه‌به‌سینه، در میان مردم منتقل شده و به یک باور عمومی تبدیل شده است.
نتایج پژوهش‌های علمی نوین در مورد پنیر و سلامت مغز
مطالعات علمی جدید، این باور قدیمی را به چالش کشیده و آن را به طور کامل رد کرده‌اند. مطالعهٔ ۲۵ ساله روی ۲۷ هزار نفر، یکی از مهم‌ترین این پژوهش‌هاست که نشان داده مصرف متعادل پنیر، نه‌تنها باعث کندذهنی نمی‌شود، بلکه با کاهش خطر زوال عقل و بهبود عملکرد شناختی همراه است. این مطالعه تأیید کرده است که مواد مغذی موجود در پنیر، به ویژه پروتئین، کلسیم و ویتامین‌های گروه B، نقش مهمی در سلامت و عملکرد مغز دارند.
تأثیر مکانیسم‌های بدن بر تنظیم کلسیم و فسفر
برخلاف باورهای قدیمی، بدن انسان مکانیسم‌های بسیار دقیقی برای تنظیم سطح کلسیم و فسفر خون دارد. این مکانیسم‌ها، با کمک هورمون‌هایی مانند هورمون پاراتیروئید و کلسی‌تونین، سطح این دو ماده معدنی را در خون در یک تعادل پایدار نگه می‌دارند. بنابراین، مصرف کلسیم پنیر، هرگز نمی‌تواند باعث «کشیده‌شدن فسفر از مغز» شود، زیرا تنظیم این مواد، فراتر از یک مادهٔ غذایی ساده است و توسط سیستم هورمونی بدن کنترل می‌شود.
نگاه طب سنتی به پنیر و تأثیر آن بر هوش
با وجود اینکه باور «خنگ‌کننده بودن پنیر» در میان مردم رایج است، در کتب مرجع طب سنتی مانند «مخزن الا ادویه» این موضوع به هیچ وجه تأیید نشده است. در این کتاب‌ها، پنیر تازه و کم‌نمک، یک مادهٔ غذایی مفید، «خون‌ساز» و کمک‌کننده به گوارش معرفی شده است. طبق آموزه‌های طب سنتی، مصرف پنیر ایده‌آل به صورت تازه، کم‌نمک و کم‌چرب و همراه با موادی مانند گردو، آویشن و عسل، می‌تواند خواص آن را بهبود بخشد و هیچ گونه تأثیر منفی بر هوش و ذکاوت ندارد.
توصیه‌های تغذیه‌ای برای مصرف صحیح پنیر
با توجه به یافته‌های علمی، می‌توان گفت که مصرف پنیر در یک رژیم غذایی سالم و متعادل، بی‌خطر و حتی مفید است. با این حال، برای بهره‌مندی از خواص پنیر و جلوگیری از عوارض احتمالی، بهتر است نکات زیر را رعایت کنید: پنیر تازه و کم‌نمک را به جای پنیرهای پرچرب و پرنمک انتخاب کنید. مصرف پنیر را در حد متعادل (چند بار در هفته) نگه دارید و از زیاده‌روی پرهیز کنید. بهتر است پنیر را در وعده صبحانه میل کنید و از مصرف آن به عنوان یک وعدهٔ غذایی سنگین در شب خودداری کنید. اگر به لاکتوز حساسیت دارید، از پنیرهای کم‌لاکتوز یا بدون لاکتوز استفاده کنید و توجه داشته باشید که هرگونه سنگینی و خواب‌آلودگی پس از مصرف، ممکن است ناشی از حساسیت به لاکتوز باشد، نه کندذهنی ناشی از پنیر.