آسیانیوز ایران؛ سرویس علم و تکنولوژی:
شاید برایتان باورکردنی نباشد، اما زمین این روزها گرم تر از همیشه شده است. سازمان هواشناسی با انتشار داده هایی تکان دهنده، از وقوع یک ال نینوی بسیار قوي در ماه اوت (مرداد-شهریور) سال جاری خبر داده که قرار است رکورد ناهنجاری های گرمایی از سال ۱۹۷۹ تاکنون را بشکند. این یعنی تابستان امسال، نه فقط در ایران، بلکه در بسیاری از نقاط جهان، گرم ترین تابستان تاریخ ثبت خواهد شد. شاخص نوسان جنوبی که یکی از معیارهای سنجش قدرت ال نینو است، در کمترین مقدار ثبت شده برای دوره ژوئیه قرار دارد و این یعنی یک هماهنگی کامل با رخداد نینوی قوی.
احد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی، در گفت وگویی با ایسنا، دلیل این نابهنجاری را شاخص های دورپیوندی می داند که باعث شده مناطق حاره ای تا عرض های میانی، در گرم ترین وضعیت از عصر پساصنعتی تاکنون قرار بگیرند. او می گوید که دریاها به شدت گرم شده اند و میانگین دمای آنها از ۶۰ درجه جنوبی تا ۶۰ درجه شمالی، به حدود ۲۱ درجه سلسیوس رسیده است. این یعنی اقیانوس ها، که معمولاً نقش تنظیم کننده دمای زمین را دارند، حالا خود به منبع تولید گرما تبدیل شده اند.
اما گرمای هوا، تنها بخشی از ماجراست. کاهش بی سابقه حجم یخ های قطبی که به کمینه تاریخی خود رسیده، یکی دیگر از زنگ های خطر اقلیمی است که سازمان هواشناسی به صدا در آورده است. این دو پدیده (گرم شدن دریاها و ذوب یخ ها) با هم، شرایطی را ایجاد کرده اند که شاید تاکنون در تاریخ بشر بی نظیر باشد. با این حال، سازمان هواشناسی برای ایران، خبرهای خوشی هم دارد.
بر اساس پیش بینی ها، بارش ها از نیمه شهریور تا نیمه بهمن، در محدوده نرمال تا فراتر از نرمال قرار خواهد گرفت. یعنی بعد از یک تابستان داغ و خشک، پاییزی پرباران در انتظار کشور است. اما این بارش ها، ممکن است چندان هم بی ضرر نباشند. به دلیل سهم کمتر برف از کل بارش ها و افزایش حجم روان آب ها، خطر سیلاب در پاییز بسیار جدی است. سازمان هواشناسی هشدار داده که دستگاه های اجرایی باید هرچه سریع تر، لایروبی مسیل ها و بازبینی برنامه های عملیاتی سدها را در دستور کار قرار دهند.
ال نینوی فوق قوی و شاخص های آن؛ چرا این پدیده بی سابقه است؟
ال نینو، یکی از پیچیده ترین پدیده های اقلیمی در اقیانوس آرام است که هر چند سال یک بار رخ می دهد و تأثیرات گسترده ای بر آب و هوای سراسر جهان می گذارد. آنچه که این دوره از ال نینو را فوق العاده و بی سابقه می کند، ترکیب شدید شاخص های مختلف آن است. شاخص نوسان جنوبی که تفاوت فشار هوا در دو سوی اقیانوس آرام را اندازه گیری می کند، در ماه ژوئیه به کمترین مقدار ثبت شده در کل دوره آماری رسیده است. این یعنی فشار هوا در بخش غربی اقیانوس آرام به شدت کاهش یافته و این موضوع، نشان از قدرت بسیار بالای این پدیده دارد.
از سوی دیگر، دمای سطح آب دریا در منطقه مرکزی و شرقی اقیانوس آرام، به طور میانگین بیش از ۲ درجه سلسیوس بالاتر از نرمال پیش بینی شده است که این خود، رکوردی جدید محسوب می شود. ترکیب این دو شاخص، به دانشمندان هواشناسی این اطمینان را می دهد که ال نینوی سال ۲۰۲۶، نه فقط یک پدیده قوی، بلکه یک ابرپدیده اقلیمی خواهد بود که می تواند الگوهای جوی را در تمام طول سال تحت تأثیر قرار دهد.
گرمایش بی سابقه دریاها و ذوب یخ های قطبی؛ بحرانی فراتر از یک فصل
یکی از نگران کننده ترین بخش های گزارش سازمان هواشناسی، افزایش بی سابقه دمای دریاها و کاهش حجم یخ های قطبی است. به گفته احد وظیفه، میانگین دمای دریاها از عرض ۶۰ درجه جنوبی تا ۶۰ درجه شمالی، به حدود ۲۱ درجه سلسیوس رسیده که این مقدار، نسبت به میانگین بلندمدت، بیش از یک درجه افزایش نشان می دهد. این گرمایش، نه تنها به معنای افزایش تبخیر و در نتیجه تغییر الگوی بارش هاست، بلکه می تواند به افزایش سطح آب دریاها و تهدید مناطق ساحلی منجر شود.
از سوی دیگر، حجم یخ های قطبی به کمینه تاریخی خود رسیده است که این موضوع، زنگ خطری جدی برای تعادل اقلیمی زمین محسوب می شود. یخ های قطبی، نقش آینه ای برای بازتابش نور خورشید دارند و با کاهش آنها، زمین انرژی بیشتری را جذب می کند و این یک چرخه معیوب گرمایشی را ایجاد می کند. به عبارت دیگر، این دو پدیده، اثرات یکدیگر را تقویت می کنند و می توانند منجر به تغییرات غیرقابل برگشتی در اقلیم کره زمین شوند.
پیش بینی بارش های پاییزی؛ فرصت یا تهدید برای ایران؟
بر اساس اعلام سازمان هواشناسی، بارش ها از نیمه شهریور تا نیمه بهمن در کشور، در شرایط نرمال تا فراتر از نرمال قرار خواهد داشت. این یک خبر امیدوارکننده برای کشاورزان و مسئولان بخش آب کشور است، به ویژه پس از چند سال خشکسالی متوالی. به گفته کارشناسان، در سال های حاکمیت ال نینو، معمولاً فصل سرد سال در ایران با بارندگی خوبی همراه است و این بار نیز از این قاعده مستثنی نخواهد بود. اوج این بارش ها، از نیمه مهر تا نیمه آذر پیش بینی شده است و بیشترین افزایش بارش، متوجه مناطق جنوبی، غربی و زاگرس خواهد بود.
با این حال، این بارش ها می توانند یک تهدید جدی نیز به همراه داشته باشند. به دلیل اینکه سهم برف از کل بارش ها کمتر از نرمال پیش بینی شده، بخش زیادی از بارش ها به صورت باران خواهد بود و این یعنی حجم روان آب ها و دبی رودخانه ها به شدت افزایش می یابد. در چنین شرایطی، خطر سیلاب های ناگهانی و گسترده، به ویژه در مناطق کوهپایه ای و غربی، بسیار بالا خواهد بود و دستگاه های مدیریت بحران باید آمادگی کامل داشته باشند.
تحلیل دمایی تا اواخر زمستان و تأثیر آن بر کشاورزی و سلامت عمومی
علاوه بر بارش، پیش بینی دما نیز یکی از محورهای کلیدی این گزارش است. بر اساس داده های هواشناسی، در ابتدای پاییز (مهرماه)، اکثر مناطق کشور بین ۱ تا ۲ درجه گرم تر از نرمال خواهند بود و در شرق کرمان و شمال سیستان و بلوچستان، این افزایش دما به ۳ درجه نیز می رسد. این ناهنجاری گرمایی، می تواند تنش حرارتی شدیدی را برای محصولات کشاورزی، به ویژه در مناطق گرمسیر ایجاد کند و زمان بندی کشت پاییزه را تحت تأثیر قرار دهد.
از سوی دیگر، افزایش دما در ابتدای پاییز، می تواند به افزایش آلرژن های فصلی و تشدید بیماری های تنفسی در میان کودکان و سالمندان منجر شود. سازمان هواشناسی به کشاورزان توصیه کرده است که مدیریت تنش حرارتی و زمان کشت را به دقت مد نظر داشته باشند و برای دام های خود در شرق کشور، تأمین آب و سایه را فراهم کنند. همچنین، به شهروندان ساکن در مناطق گرمسیر توصیه شده است که در ساعات اوج گرما، از قرار گرفتن در فضای باز خودداری کنند و کیفیت آب آشامیدنی را پس از بارش های شدید، کنترل نمایند.
توصیه های راهبردی برای مدیریت بحران و کاهش خسارت های احتمالی
با توجه به پیش بینی بارش های شدید پاییزی و افزایش روان آب ها، سازمان هواشناسی یک بسته کامل از توصیه های راهبردی را برای دستگاه های اجرایی و کشاورزان ارائه داده است.
- اولین و مهم ترین اقدام، لایروبی مسیل ها، رودخانه ها و کانال های دفع آب شهری است تا ظرفیت عبور جریان سیلاب افزایش یابد.
- دومین اقدام، بازبینی برنامه های عملیاتی سدها و رهاسازی آب با مدیریت دقیق است تا از سرریز شدن سدها و ایجاد سیلاب های پایین دست جلوگیری شود.
- سومین توصیه، پایش مستمر سامانه های هشدار سیل و تقویت شبکه های پایش آنلاین است تا بتوان در مواقع بحرانی، هشدارهای به موقع به مردم و مسئولان محلی صادر کرد.
همچنین، سازمان هواشناسی بر مدیریت یکپارچه روان آب و هدایت آن به سمت سفره های آب زیرزمینی (تغذیه آبخوان ها) تأکید کرده است تا علاوه بر کنترل سیلاب، از این فرصت برای جبران کمبود آب های زیرزمینی استفاده شود. در نهایت، به کشاورزان توصیه شده است که با توجه به افزایش رطوبت، نسبت به پیشگیری از بیماری های قارچی در مزارع و باغات اقدام کنند و زمان کشت غلات پاییزه را بر اساس اولین بارش مؤثر تنظیم نمایند.