آسیانیوز ایران؛ سرویس افغانستان:
بعد از سال‌ها، بالاخره راز یک نام فاش شد. ذبیح‌الله مجاهد، سخنگوی حکومت طالبان که تا امروز با همین نام در جهان شناخته می‌شد، در گفت‌وگویی با بی‌بی‌سی، از نام واقعی خود پرده برداشت: طاهرشاه صدیقی. او در این مصاحبه، اعتراف کرده است که «ذبیح‌الله مجاهد» نام مستعاری بوده که در دوران شورش علیه دولت پیشین افغانستان و نیروهای خارجی، از آن استفاده می‌کرده است. حالا اما، بعد از به قدرت رسیدن طالبان، او ترجیح داده که هویت واقعی خود را با مردم در میان بگذارد. این فاش‌سازی، شاید برای بسیاری از افغان‌ها و حتی تحلیلگران بین‌المللی، چندان غافلگیرکننده نباشد. ذبیح‌الله مجاهد، سال‌ها به عنوان چهره‌ای کلیدی در نظام تبلیغاتی و رسانه‌ای طالبان شناخته شده و انتشار بیانیه‌ها و اطلاعیه‌های رسمی این گروه، همواره با نام او گره خورده است.
اما این نخستین باری نیست که یک مقام بلندپایه طالبان، نام مستعار خود را کنار می‌گذارد. بسیاری از رهبران و فرماندهان این گروه، از جمله ملا هیبت‌الله آخوندزاده، نیز با نام‌های جنگی و رمزی شناخته می‌شدند و بعد از تسلط بر کابل، برخی از آنها هویت واقعی خود را فاش کردند. آنچه این مصاحبه را ویژه می‌کند، زمان و مخاطب آن است. ذبیح‌الله مجاهد، که معمولاً مصاحبه‌های محدودی با رسانه‌های بین‌المللی دارد، این بار با شبکه بی‌بی‌سی گفت‌وگو کرده است؛ رسانه‌ای که در افغانستان همچنان مخاطبان زیادی دارد.
او در این گفت‌وگو، جزئیات بیشتری درباره پیشینه خود ارائه نداده است، اما همین یک جمله کافی بود تا در فضای مجازی و میان افغان‌های مقیم داخل و خارج از کشور، موجی از واکنش‌ها به راه بیفتد. برخی این اقدام را نشانه‌ای از تغییر رویکرد طالبان به سمت شفافیت دانسته‌اند و برخی دیگر، آن را یک حرکت تبلیغاتی ارزیابی کرده‌اند. از سوی دیگر، این فاش‌سازی می‌تواند پیامدهای امنیتی نیز داشته باشد. نام مستعار، همواره یکی از ابزارهای حفاظت از هویت رهبران گروه‌های شورشی بوده و افشای آن، ممکن است در آینده، فاصله میان زندگی خصوصی و عمومی سخنگوی طالبان را کمرنگ کند.
کارکرد نام‌های مستعار در میان گروه‌های شورشی و سیاسی
استفاده از نام‌های مستعار و رمزی، یکی از قدیمی‌ترین تاکتیک‌های امنیتی در میان گروه‌های شورشی، نظامی و حتی سیاسی محسوب می‌شود. در مورد طالبان، این رویه نه فقط برای حفاظت از هویت فرماندهان و اعضای کلیدی، بلکه برای ایجاد یک هویت نمادین و فراگیر نیز کاربرد داشته است. نام «ذبیح‌الله» که در فرهنگ اسلامی به معنای «قربانی خدا» است، و «مجاهد» که به مبارز در راه دین اطلاق می‌شود، هر دو بار مفهومی و ایدئولوژیک سنگینی دارند. انتخاب چنین نامی، به خوبی نشان می‌دهد که چگونه طالبان از ادبیات دینی و جهادی برای ساخت برند رسانه‌ای خود استفاده کرده است. افشای نام واقعی (طاهرشاه صدیقی)، هرچند از سوی مجاهد داوطلبانه اعلام شده، اما در عمل، بخشی از هویت رمزآلود او را از بین می‌برد و او را به یک شخصیت عمومی با هویتی زمینی و قابل ردیابی تبدیل می‌کند.
ذبیح‌الله مجاهد؛ نقش و جایگاه او در ساختار رسانه‌ای طالبان
ذبیح‌الله مجاهد، از همان روزهای نخستین شورش طالبان علیه دولت برکنار شده افغانستان در سال ۲۰۰۱، به عنوان سخنگوی این گروه فعالیت کرده است. او مسئول انتشار بیانیه‌ها، اطلاعیه‌های رسمی و اعلام مواضع طالبان در قبال رویدادهای داخلی و بین‌المللی بوده است. با تسلط طالبان بر کابل در اوت ۲۰۲۱، جایگاه مجاهد بیش از پیش پررنگ شد و او به یکی از چهره‌های کلیدی در تعامل با رسانه‌های جهانی تبدیل شد. کنفرانس‌های خبری او در کابل، همواره از سوی خبرنگاران داخلی و خارجی دنبال می‌شد و اظهاراتش به عنوان موضع رسمی حکومت جدید تلقی می‌گردید. این افشاگری، هرچند به نظر می‌رسد که تأثیری بر جایگاه رسمی او ندارد، اما از حیث روانی و رسانه‌ای، می‌تواند تصویر او را از یک «چهره نمادین» به یک «فرد عادی» نزدیک‌تر کند و شاید در آینده، تأثیراتی بر نحوه تعامل رسانه‌ها با او داشته باشد.
دلایل و اهداف احتمالی فاش‌سازی نام واقعی توسط مجاهد
سوال اساسی که پس از انتشار این خبر ذهن بسیاری از تحلیلگران را به خود مشغول کرده، این است که چرا مجاهد بعد از چندین دهه، تصمیم به فاش‌سازی نام واقعی خود گرفته است؟ چند سناریو در این زمینه مطرح است. نخست، احتمالاً این حرکت با هدف شفاف‌سازی و کاهش فضای رمزآلود پیرامون رهبران طالبان صورت گرفته است تا حکومت خود را به عنوان یک ساختار رسمی و غیرشورشی به جهان معرفی کند. دوم، برخی معتقدند که این کار، یک اقدام تبلیغاتی برای نشان دادن «صداقت» و «صریح‌گویی» حکومت جدید است، به ویژه در آستانه یک سالگرد مهم یا مذاکرات جدید با مخالفان. سناریو سوم نیز به مسائل امنیتی بازمی‌گردد؛ با توجه به اینکه مجاهد سال‌ها با نام مستعار شناخته شده و احتمالاً هویت واقعی او برای دستگاه‌های امنیتی کشورهای مختلف شناخته شده بود، این افشاگری داوطلبانه، شاید فقط یک اقدام تشریفاتی برای کاستن از فشار بر خود بوده است.
واکنش‌های افکار عمومی و کاربران فضای مجازی به این افشاگری
در فضای مجازی افغانستان و حتی در میان ایرانیان مقیم خارج، افشای نام واقعی ذبیح‌الله مجاهد، با واکنش‌های متفاوتی همراه بوده است. گروهی از کاربران، این اقدام را مثبت ارزیابی کرده و آن را نشانه‌ای از حرکت طالبان به سمت عادی‌سازی و شفافیت دانسته‌اند. آنها معتقدند که پنهان‌کاری بیش از حد، اعتماد عمومی را کاهش می‌دهد و این فاش‌سازی، می‌تواند گامی در مسیر بازسازی اعتماد باشد.
در سوی مقابل، بسیاری از منتقدان طالبان، این اقدام را یک نمایش تبلیغاتی و ظاهرسازی توصیف کرده‌اند و معتقدند که فاش‌سازی یک نام، نمی‌تواند تأثیری بر عملکرد سرکوبگرانه و غیردموکراتیک این گروه داشته باشد. همچنین، برخی از کاربران با طنز به این خبر واکنش نشان داده و پرسیده‌اند که «آیا نام اصلی ملا هیبت‌الله هم به زودی فاش می‌شود؟» این واکنش‌ها، نشان می‌دهد که خبر هرچند ساده، اما به یک سوژه داغ در شبکه‌های اجتماعی تبدیل شده است.
پیامدهای سیاسی و رسانه‌ای این اقدام برای حکومت طالبان
از منظر سیاسی و رسانه‌ای، فاش‌سازی نام واقعی سخنگوی طالبان، می‌تواند یک تصمیم دو لبه باشد. از یک سو، این اقدام می‌تواند به عنوان نمادی از تغییر رویکرد طالبان از «نظام پنهان و شورشی» به «حکومت رسمی و قابل تعامل» تفسیر شود و شاید مسیر را برای گفت‌وگوهای دیپلماتیک تر با برخی کشورها هموار کند. از سوی دیگر، برخی تحلیلگران معتقدند که این حرکت، نمی‌تواند چهره واقعی طالبان را تغییر دهد و صرفاً یک تاکتیک رسانه‌ای برای بهبود موقت افکار عمومی است.
همچنین، این افشاگری می‌تواند سوالات جدیدی درباره هویت واقعی دیگر مقامات ارشد طالبان ایجاد کند و شاید به تدریج، فضای شفاف‌سازی بیشتری در ساختار این گروه به وجود آورد. با این حال، آنچه مسلم است، این است که ذبیح‌الله مجاهد، با این گفت‌وگو، نام خود را برای همیشه در تاریخ ثبت کرد؛ چه با نام مستعار و چه با نام واقعی.