آسیانیوز ایران؛ سرویس سیاسی:
نام درست‌تر و رایج‌تر این قرص در فارسی «کپتاگون» است؛ هرچند «کاپتاگون» هم در بعضی رسانه‌ها نوشته می‌شود. نام لاتین آن Captagon و صورت عربی‌اش «الکبتاغون» است. اما پشت این نام، امروز دیگر فقط یک ماده محرک غیرقانونی قرار ندارد؛ کپتاگون به بخشی از اقتصاد جنگ، فساد حکومتی و شبکه‌های مسلح خاورمیانه تبدیل شده است.
اسناد بین‌المللی، تحریم‌های رسمی و تحقیقات میدانی، بیش از همه رد حکومت بشار اسد، لشکر چهارم ارتش سوریه و شبکه‌های مرتبط با حزب‌الله لبنان را در تجارت میلیارددلاری این قرص نشان می‌دهند. هم‌زمان، روایت مشهور «قرص جهادی‌ها» چنان اغراق شده که گاهی جای سند را گرفته است. واقعیت، هم تلخ‌تر است و هم پیچیده‌تر: کپتاگون نه داروی جادویی داعش است و نه کالایی محدود به یک فرقه؛ یک محصول صنعتیِ اقتصاد تبهکارانه است که حکومت، شبه‌نظامی، قاچاقچی و بازار مصرف را به هم متصل می‌کند.
کپتاگون چیست؛ داروی قدیمی یا آمفتامین تقلبی؟
کپتاگون در اصل نام تجاری دارویی حاوی «فنتیلین» یا fenetylline بود که در دهه ۱۹۶۰ میلادی برای برخی اختلالات توجه و خواب تجویز می‌شد. پس از قرارگرفتن فنتیلین زیر کنترل بین‌المللی در سال ۱۹۸۶ میلادی، برابر با ۱۳۶۵ خورشیدی، تولید پزشکی آن پایان یافت.
قرص‌هایی که امروز در بازار غیرقانونی با نشان مشهور «دو هلال» فروخته می‌شوند، معمولاً همان داروی قدیمی نیستند. بررسی‌های آزمایشگاهی نشان می‌دهند کپتاگون امروزی عمدتاً آمفتامین است که اغلب با کافئین و ترکیبات متغیر دیگر مخلوط می‌شود. بنابراین خریدار نه از مقدار ماده فعال خبر دارد و نه از ناخالصی‌ها؛ نام ثابت است، اما محتوا می‌تواند از یک محموله تا محموله دیگر تغییر کند.
از کارخانه جنگ تا بازار ده‌میلیارددلاری
سوریه در سال‌های حکومت بشار اسد به کانون اصلی تولید صنعتی کپتاگون بدل شد. پس از سقوط حکومت اسد در ۸ دسامبر ۲۰۲۴، برابر با ۱۸ آذر ۱۴۰۳، انبارها، خطوط تولید و میلیون‌ها قرص در پایگاه‌ها و تأسیسات مرتبط با ساختار پیشین حکومت کشف شد. خبرگزاری رویترز ارزش بازار جهانی کپتاگون را حدود ۱۰ میلیارد دلار برآورد کرده و درآمد سالانه بازیگران همسو با حکومت اسد را دست‌کم ۲٫۴ میلیارد دلار دانسته است.
وزارت خزانه‌داری آمریکا نیز در ۲۸ مارس ۲۰۲۳، برابر با ۸ فروردین ۱۴۰۲، اعضایی از خانواده اسد، افراد مرتبط با لشکر چهارم و چهره‌های نزدیک به حزب‌الله را به نقش‌آفرینی در این تجارت متهم و تحریم کرد. در بسته تحریمی دیگری در ۱۶ اکتبر ۲۰۲۴، برابر با ۲۵ مهر ۱۴۰۳، واشنگتن مدعی شد شبکه‌هایی در لبنان و سوریه از تولید و انتقال کپتاگون برای سودرسانی به حکومت اسد و متحدانش استفاده کرده‌اند.
این موارد «اتهامات رسمی و مبنای تحریم آمریکا» هستند، نه حکم یک دادگاه مستقل؛ حزب‌الله و جمهوری اسلامی ایران دخالت در قاچاق مواد مخدر را رد کرده‌اند. بااین‌حال، انباشت شواهد درباره نقش ساختار حکومتی سوریه و شبکه‌های مرزی لبنان، دیگر اجازه نمی‌دهد کل ماجرا به چند قاچاقچی خرده‌پا تقلیل داده شود.
ویدیوی کوتاه «آسیانیوز ایران»؛ کپتاگون، از اقتصاد جنگ سوریه تا شبکه‌های همسو با ایران
چه چیزی مستند است و چه چیزی هنوز ادعاست؟
| بازیگر یا موضوع |
آنچه پشتوانه مستند دارد |
آنچه باید با احتیاط گفته شود |
| حکومت اسد و لشکر چهارم |
کشف تأسیسات، تحریم افراد مرتبط و گزارش‌های متعدد از تسهیل تولید و قاچاق |
عدد دقیق درآمد هر مقام یا یگان در همه سال‌ها روشن نیست |
| حزب‌الله لبنان |
گزارش از آزمایشگاه‌ها در بقاع و پرونده و تحریم افراد مرتبط با شبکه‌های حزب‌الله |
سهم مالی دقیق سازمان و زنجیره فرماندهی هر محموله علنی نشده است؛ حزب‌الله اتهام را رد می‌کند |
| داعش و دیگر جهادگرایان |
مصرف محرک‌ها میان بعضی جنگجویان و غیرنظامیان ممکن و در مواردی گزارش شده است |
مدرک معتبری وجود ندارد که کپتاگون «داروی رسمی داعش» یا علت عملیات تروریستی اروپا بوده باشد |
| شبکه‌های همسو با ایران |
اتهام رسمی درباره برخی عناصر و مسیرها در سوریه، عراق و یمن و فعالیت در مناطق زیر نفوذ نیروهای نزدیک به ایران |
نسبت‌دادن همه محموله‌ها به تهران یا سپاه بدون سند پرونده‌محور درست نیست |
| تولید و مصرف در ایران |
هشدار یک مقام پیشین پلیس درباره آغاز موج محدود مصرف و کشف چند قرص همراه مسافر |
فعلاً سند عمومی معتبری از تولید صنعتی گسترده کپتاگون در داخل ایران وجود ندارد |
حزب‌الله و شبکه‌های اسلام‌گرا؛ دین در ویترین، مواد مخدر در انبار
گزارش مشترک اتحادیه اروپا و نهادهای همکار که ۱۴ آوریل ۲۰۲۶، برابر با ۲۵ فروردین ۱۴۰۵، منتشر شد، می‌گوید بیشتر آزمایشگاه‌های شناسایی‌شده لبنان در دره بقاع و نوار مرزی سوریه قرار داشته‌اند؛ مناطقی که از پایگاه‌های نفوذ حزب‌الله به شمار می‌روند. این گزارش همچنین از ارتباط لشکر چهارم سوریه با گروه‌های نزدیک به حزب‌الله و استفاده از بنادر و مناطق تحت نفوذ آنان سخن می‌گوید.
ارتش لبنان در ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۵، برابر با ۲۶ شهریور ۱۴۰۴، از کشف حدود ۶۴ میلیون قرص در یک تأسیسات بزرگ در منطقه بودایِ بعلبک خبر داد. این کشف، پس از سقوط اسد، نشان داد که با فروپاشی مرکز قدیمی، شبکه و بازار از بین نمی‌روند؛ ممکن است پراکنده‌تر، کوچک‌تر و پنهان‌تر شوند.
اینجاست که انتقاد باید بی‌پرده باشد: هیچ پرچم مذهبی، شعار «مقاومت» یا روایت مقدس‌نمایی نمی‌تواند تولید و قاچاق ماده‌ای اعتیادآور را توجیه کند. گروهی که به نام دین، مردم را به پاکی و اطاعت فرامی‌خواند اما از زنجیره‌ای سود می‌برد که مقصدش وابستگی، روان‌پریشی، خشونت و فروپاشی خانواده‌هاست، تنها مرتکب جرم اقتصادی نشده؛ به همان اخلاقی خیانت کرده است که مدعی دفاع از آن است.
نام این رفتار هرچه باشد، «مقاومت» نیست. تبدیل جوان عرب، ایرانی یا اروپایی به بازار مصرف و تبدیل مرزهای جنگ‌زده به مسیر قاچاق، همان منطق مافیاست؛ حتی اگر قاچاقچی عمامه، یونیفرم یا پرچم مذهبی داشته باشد. تروریسم فقط انفجار و گلوله نیست؛ تأمین مالی ماشین خشونت با فروش سم نیز ادامه همان چرخه است.
آیا کپتاگون واقعاً «قرص جهادی‌ها»ست؟
روایت رسانه‌ای مشهوری می‌گوید اعضای داعش و دیگر گروه‌های جهادی پیش از حمله کپتاگون می‌خورند تا نترس و بی‌رحم شوند. اما گزارش رسمی مرکز فرانسوی پایش مواد مخدر و اعتیاد، این تصویر را درباره حملات اروپا «افسانه‌سازی» دانست و تأکید کرد برای نمونه، درباره عاملان حملات نوامبر ۲۰۱۵ پاریس شواهد سم‌شناختیِ تأییدکننده‌ای در دست نبود.
این به معنی نبود مصرف در میدان جنگ نیست. آمفتامین می‌تواند بیداری، انرژی و اعتمادبه‌نفس کاذب را افزایش دهد و در نتیجه برای راننده شب‌کار، کارگر، دانشجو، مهمانی‌رو یا جنگجو جذاب شود. گزارش‌های جدید هم نشان می‌دهند مصرف کپتاگون از مرز گروه‌های جهادی فراتر می‌رود. مشکل روایت «قرص جهادی‌ها» آن است که همه‌چیز را به هیولای جنگجو تقلیل می‌دهد و شبکه اصلی پول، تولید، بندر، حفاظت حکومتی و بازار مصرف را از چشم پنهان می‌کند.
ادعاهایی نیز درباره پیداشدن کپتاگون نزد نیروهای حماس پس از حمله ۷ اکتبر ۲۰۲۳، برابر با ۱۵ مهر ۱۴۰۲، منتشر شد؛ اما سند سم‌شناختی مستقل و عمومی که مصرف سازمان‌یافته آن را ثابت کند ارائه نشده است. تکرار یک ادعای جنگی در رسانه یا اینستاگرام، آن را به واقعیت پزشکی و قضایی تبدیل نمی‌کند.
رد ایران کجاست؛ واقعیت، اتهام و خلأ اطلاعات
در مورد ایران باید سه موضوع جدا را با هم قاطی نکرد: «تولید داخل ایران»، «مصرف در ایران» و «فعالیت گروه‌های همسو با جمهوری اسلامی در خارج از ایران».
نخست، گزارش راهبردی سال ۲۰۲۶ اتحادیه اروپا که وضعیت سال‌های ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۴ را بررسی کرده، ایران را در فهرست کشورهای دارای تولید یا ترانزیت گزارش‌شده کپتاگون قرار نمی‌دهد. در همان سند، نام ایران در بحث مت‌آمفتامین مطرح می‌شود؛ اما مت‌آمفتامین و کپتاگون یک پرونده واحد نیستند. یکی‌گرفتن این دو، خطایی است که ممکن است به ادعای نادرست «کارخانه‌های کپتاگون ایران» منتهی شود.
دوم، محمدمسعود زاهدیان، رئیس پیشین پلیس مبارزه با مواد مخدر، در مصاحبه‌ای که مرداد ۱۴۰۲ منتشر شد، از آغاز یک «موج» مصرف کپتاگون در ایران سخن گفت؛ بااین‌حال همان مقام توضیح داد کشفیات چشمگیر نبوده و موارد موجود به چند قرص همراه مسافران محدود می‌شده است. پس هشدار درباره ورود و مصرف محدود جدی است، اما با ادعای واردات انبوه یا مصرف فراگیر فاصله دارد. این موضوع در کنار تغییر الگوی مصرف مواد در ایران، نیازمند انتشار آمار آزمایشگاهی و گمرکی شفاف است.
سوم، پیوند ایران بیشتر در بیرون مرزها مطرح می‌شود. وزارت خزانه‌داری آمریکا مدعی شده یک شبکه، آزمایشگاه‌هایی در محدوده سیده زینب دمشق و زیر چتر نفوذ سپاه و حزب‌الله اداره می‌کرد. مقام‌های اردنی و غربی نیز بارها شبه‌نظامیان نزدیک به ایران در جنوب سوریه را متهم کرده‌اند. ایران و حزب‌الله این اتهام‌ها را رد می‌کنند و برای داوری منصفانه باید هر محموله، متهم و مسیر را جداگانه سنجید.
پس از سقوط بشار اسد و گشوده‌شدن پرونده‌های ساختار پیشین سوریه، گزارش‌های سال ۲۰۲۶ از تلاش بعضی عناصر شبه‌نظامی همسو با ایران در عراق و یمن برای گرفتن سهمی از مسیرها و درآمدها خبر می‌دهند؛ اما همین گزارش‌ها بر خلأ اطلاعات نیز تأکید دارند. در روزنامه‌نگاری مسئولانه، «همسو با ایران» مترادف «دستورگرفته از تهران» نیست مگر آنکه سند فرماندهی یا مالی منتشر شود.
اقتصاد مواد مخدر چگونه به گروه‌های مسلح سود می‌رساند؟
کپتاگون برای گروه مسلح جذاب است، چون تولید پنهانی آن نسبت به حجم و ارزش محموله، فضای زیادی نمی‌خواهد؛ بازار ثروتمند کشورهای خلیج فارس تقاضای بالا دارد؛ و شبکه‌های جنگی از قبل مسیر، سلاح، محافظ، گذرگاه و امکان رشوه‌دادن را در اختیار دارند. سود فقط از فروش نهایی نمی‌آید. اخاذی از تولیدکننده، «مالیات» عبور، حفاظت از انبار، جعل اسناد، اجاره بندر و پول‌شویی نیز هرکدام یک منبع درآمدند.
بر پایه گزارش جهانی مواد مخدر ۲۰۲۶ سازمان ملل، خاور نزدیک و خاورمیانه در فاصله ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۴ حدود ۷۷ درصد کشفیات جهانی کپتاگون را به خود اختصاص داده‌اند. در عراق نیز کشفیات از ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۳ بیش از ۳۳ برابر شد. این ارقام ثابت نمی‌کنند همه قرص‌ها به یک گروه تعلق داشته‌اند؛ اما مقیاس بازاری را نشان می‌دهند که می‌تواند بودجه سلاح، حقوق نیرو، تبلیغات و فساد سیاسی را تأمین کند.
پس از اسد؛ امپراتوری شکست یا فقط جابه‌جا شد؟
سقوط اسد ضربه‌ای جدی به قلب صنعتی شبکه بود، اما پایان تجارت نبود. گزارش ۲۰۲۶ از کشف پنج آزمایشگاه در سوریه در دسامبر ۲۰۲۴ و هشت مورد دیگر در سال ۲۰۲۵ خبر می‌دهد. هم‌زمان، نشانه‌هایی از تولید یا بسته‌بندی در لبنان، عراق، ترکیه، مصر، سودان، کویت و حتی اروپا دیده شده است. به بیان ساده، سر مار زخمی شد اما بازار و مسیرهایش زنده ماندند.
مقابله واقعی با این تجارت فقط با آتش‌زدن قرص‌ها ممکن نیست. باید حساب‌های بانکی، شرکت‌های پوششی، بنادر، حامیان نظامی و مقام‌هایی که امنیت قاچاق را می‌فروشند هدف قرار گیرند. همچنین دولت‌ها باید داده‌های کشفیات و آزمایشگاه‌ها را عمومی کنند؛ زیرا تاریکی اطلاعات، بهترین متحد مافیا و بهترین خوراک شایعه است.
کپتاگون با بدن و روان چه می‌کند؟
ترکیب متغیر قرص‌های غیرقانونی، خطر را دوچندان می‌کند. وابستگی، افزایش ضربان قلب و فشار خون، تشنج، تنگ‌شدن عروق، بی‌خوابی شدید، اضطراب، پرخاشگری و روان‌پریشی از پیامدهای گزارش‌شده مصرف آمفتامین و قرص‌های کپتاگون است. قطع مصرف نیز می‌تواند با خستگی شدید، افت خلق و افسردگی همراه شود. تصویر «قرصی که انسان را شکست‌ناپذیر می‌کند» تبلیغی مرگبار است؛ چیزی که می‌ماند بدنی فرسوده و ذهنی آسیب‌دیده است.
جمع‌بندی؛ تندی بدون تهمت
پرونده کپتاگون یک آزمون اخلاقی و رسانه‌ای است. باید با قاطعیت گفت هر گروه اسلام‌گرا، شبه‌نظامی یا حکومتی که از این بازار سود می‌برد، نه مدافع دین که شریک مافیای اعتیاد و خشونت است. شعار مذهبی نمی‌تواند پول آلوده را تطهیر کند و قربانیان را به حاشیه براند.
در همان حال، مبارزه با این تجارت نباید مجوز اتهام‌زنی بی‌سند باشد. اسناد موجود درباره ساختار اسد و حلقه‌های مرتبط با حزب‌الله جدی و انباشته‌اند؛ ادعا درباره شبکه‌های همسو با ایران قابل تحقیق است؛ اما تولید صنعتی گسترده در داخل ایران و روایت مصرف سازمان‌یافته توسط همه جهادگرایان هنوز اثبات نشده است. گزارش دقیق، وقتی تند و اثرگذار می‌شود که به جای فریاد کلی، نام، سند، تاریخ، عدد و مرز دانسته‌ها را روشن کند.
پرسش‌های متداول درباره کپتاگون
کپتاگون درست است یا کاپتاگون؟
هر دو صورت در فارسی دیده می‌شود، اما «کپتاگون» به تلفظ نام تجاری انگلیسی Captagon نزدیک‌تر و در گزارش‌های فارسی رایج‌تر است.
آیا کپتاگون امروز همان داروی فنتیلین قدیمی است؟
خیر. قرص‌های غیرقانونی امروزی معمولاً فنتیلین اصلی نیستند و بیشتر حاوی آمفتامین، کافئین و ترکیبات متغیرند.
آیا داعش و همه گروه‌های جهادی کپتاگون مصرف می‌کنند؟
خیر؛ چنین حکم کلی پشتوانه علمی ندارد. مصرف محرک در برخی میدان‌های جنگ گزارش شده، اما روایت «داروی رسمی داعش» و نسبت‌دادن حملات تروریستی به کپتاگون در بسیاری موارد اثبات نشده است.
آیا کپتاگون در ایران تولید یا مصرف می‌شود؟
یک مقام پیشین پلیس در سال ۱۴۰۲ درباره شروع مصرف محدود هشدار داده بود، اما آمار عمومی از مصرف فراگیر یا تولید صنعتی گسترده در داخل ایران وجود ندارد. مهم‌ترین ادعاهای مرتبط با ایران، به فعالیت گروه‌های همسو با تهران در سوریه، عراق و یمن مربوط است و باید پرونده‌به‌پرونده بررسی شود.
منابع اصلی این گزارش: گزارش‌های ۲۰۲۳ و ۲۰۲۶ آژانس مواد مخدر اتحادیه اروپا، گزارش جهانی مواد مخدر ۲۰۲۶ دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل، بیانیه‌های وزارت خزانه‌داری آمریکا، گزارش‌های رویترز، اطلاعیه ارتش لبنان، گزارش مرکز فرانسوی پایش مواد مخدر و اعتیاد و مصاحبه روزنامه اعتماد با محمدمسعود زاهدیان.
به نظر شما، دولت‌های منطقه چگونه می‌توانند شریان مالی شبکه‌های کپتاگون را قطع کنند؟ دیدگاه خود را در بخش نظرات در پایین این گزارش بنویسید.