آسیانیوز ایران؛ سرویس علم و تکنولوژی:
در تازه‌ترین اقدام واشنگتن برای اعمال فشار بر ایران، وزارت خزانه‌داری آمریکا با تعلیق نامحدود یک مجوز کلیدی، مسیر بخشی از تبادلات دانشگاهی میان دو کشور را به طور کامل مسدود کرد. این تصمیم، که در نیمه‌شب دوشنبه به وقت واشنگتن اعلام شد، زنگ خطری جدی برای هزاران دانشجوی ایرانی و همچنین نهادهای آموزشی کشور به صدا درآورده است. مجوز عمومی G (General License G) که از سال ۲۰۱۴ و در جریان مذاکرات هسته‌ای و پس از برجام به دانشگاه‌ها و موسسات آموزشی آمریکایی اجازه می‌داد تا با ایران همکاری‌های علمی، آموزشی و آزمونی داشته باشند، حالا «تا اطلاع ثانوی» و به‌صورت نامحدود تعلیق شده است.
این مجوز، یکی از استثناهای تحریمی بود که به برگزاری آزمون‌های بین‌المللی مانند تافل و جی‌آرای، پذیرش دانشجویان ایرانی در دانشگاه‌های آمریکا، اعطای بورسیه، آموزش آنلاین و حتی همکاری‌های پژوهشی میان دانشگاه‌های دو کشور، چارچوب قانونی می‌داد. با لغو این مجوز، همه این فعالیت‌ها در هاله‌ای از ابهام قرار گرفته‌اند. اگرچه تافل و جی‌آرای به طور مشخص در متن این مجوز نام برده نشده بودند، لغو آن ابهام فوری درباره نحوه فعالیت نهادهای برگزارکننده آزمون‌های آمریکایی در منطقه ایجاد کرده است.
در کنار مجوز G، مجوز عمومی F که به تبادلات و فعالیت‌های ورزشی با ایران مربوط می‌شد، و سه مجوز دیگر که به فعالیت‌های آموزشی در کشورهای ثالث، حواله‌های شخصی و خدمات کنفرانس‌ها مربوط می‌شدند، نیز به‌طور نامحدود تعلیق شده‌اند. تنها یک مهلت کوتاه تا هشتم سپتامبر (۱۷ شهریور) برای جمع‌آوری و خاتمه دادن به فعالیت‌های پیش‌تر مجاز، در نظر گرفته شده است و پس از آن، انجام هرگونه فعالیت مشمول این تصمیم، بدون دریافت مجوز ویژه از دفتر کنترل دارایی‌های خارجی آمریکا (اوفک)، نقض تحریم محسوب می‌شود.
این اقدام، در حالی صورت می‌گیرد که حتی پیش از این تصمیم نیز همکاری علمی ایران با دانشگاه‌ها و پژوهشگران خارجی زیر فشار تحریم‌ها و محدودیت‌های بین‌المللی با موانع جدی رو به رو بود و اینک با این اقدام، این موانع به شدت افزایش خواهد یافت. در ادامه، به بررسی ابعاد مختلف این تحریم جدید، تأثیر آن بر مسیر تحصیلی دانشجویان ایرانی و چشم‌انداز آینده روابط علمی ایران و آمریکا خواهیم پرداخت.
ابعاد حقوقی مجوز عمومی G و تأثیر لغو آن
مجوز عمومی G که در مارس ۲۰۱۴ و در دوران مذاکرات هسته‌ای صادر شد، یکی از استثناهای تحریمی مهم در چارچوب مقررات معاملات و تحریم‌های ایران بود. این مجوز به موسسات آموزشی آمریکایی اجازه می‌داد تا با دانشگاه‌های ایران در زمینه‌های مختلفی از جمله تبادل دانشجو، اعطای بورسیه، برگزاری آزمون‌های ورودی و حتی ارائه خدمات آموزشی آنلاین، همکاری کنند. لغو این مجوز، به معنای حذف کامل این چارچوب قانونی است و عملاً تمامی این فعالیت‌ها را در حالت تعلیق و ابهام قرار می‌دهد. این تصمیم، یک تغییر سیاست اساسی در رویکرد آمریکا به همکاری‌های علمی با ایران محسوب می‌شود.
تأثیر بر آزمون‌های بین‌المللی و مسیر اپلای و بورسیه
یکی از مهم‌ترین پیامدهای تعلیق مجوز G، ابهام در برگزاری آزمون‌های بین‌المللی مانند تافل و جی‌آرای در ایران و یا برای دانشجویان ایرانی است. اگرچه این آزمون‌ها به‌طور مستقیم در مجوز نام برده نشده‌اند، اما لغو آن، این امکان را به وجود آورده که نهادهای برگزارکننده، برای همکاری با دانشجویان ایرانی با محدودیت‌های قانونی مواجه شوند. همچنین، پذیرش دانشجویان ایرانی در دانشگاه‌های آمریکا، اعطای بورسیه، و حتی امکان شرکت در دوره‌های آنلاین، همگی با مانع جدی رو به رو خواهند شد.
زنگ خطر برای خدمات فناوری و اینترنت
تعلیق مجوز G، این نگرانی را نیز به وجود آورده که دومینوی تعلیق‌ها به معافیت‌های فناوری و اینترنتی (مانند مجوزهای D-1 و D-2) نیز برسد. این مجوزها، امکان ارائه خدمات ارتباطی شخصی مبتنی بر اینترنت، نرم‌افزارهای امنیتی، ابزارهای ضد سانسور و حتی برخی خدمات ابری را به کاربران ایرانی فراهم می‌کردند. در صورت تعلیق این مجوزها، حتی پیام‌رسان‌ها و ایمیل‌های شخصی نیز ممکن است در معرض خطر قرار گیرند و دسترسی ایرانیان به ابزارهای دیجیتال و فضای مجازی، با محدودیت‌های جدی مواجه شود.
تأثیر بر جامعه علمی و دانشگاهی ایران
پیش از این نیز همکاری علمی ایران با دانشگاه‌ها و پژوهشگران خارجی، زیر فشار تحریم‌ها و محدودیت‌های بین‌المللی با موانع جدی رو به رو بود. دسترسی پژوهشگران ایرانی به برخی منابع علمی و اطلاعات تخصصی، حضور در نشست‌های علمی بین‌المللی، انتقال منابع و تجهیزات پژوهشی، و حتی فرایند انتشار مقاله، همگی با دشواری همراه بود. لغو مجوز G، می‌تواند این مشکلات را به شدت تشدید کند و جامعه علمی ایران را با انزوای بیشتری مواجه سازد.
چشم‌انداز آینده و راهکارهای جایگزین
با توجه به این تحریم جدید، دانشجویان و پژوهشگران ایرانی باید به سرعت به دنبال راهکارهای جایگزین برای ادامه مسیر علمی خود باشند. برخی از این راهکارها شامل توجه به دانشگاه‌های غیرآمریکایی (مانند دانشگاه‌های اروپا، کانادا، استرالیا و یا کشورهای آسیایی)، استفاده از فرصت‌های بورسیه و همکاری‌های علمی در چارچوب برنامه‌های بین‌المللی (غیر از آمریکا)، و همچنین تقویت همکاری‌های علمی با کشورهای منطقه است. با این حال، این راهکارها نیز نیازمند برنامه‌ریزی دقیق، سرمایه‌گذاری و عزم جدی از سوی نهادهای علمی و دولتی ایرانیست.