آسیانیوز ایران؛ سرویس سیاسی:
نیویورک در شامگاه سه شنبه شاهد یکی از مهم ترین تماس های دیپلماتیک ایران و آمریکا در ماه های اخیر بود؛ دیداری که اگرچه در سطح روسای جمهور انجام نشد، اما حضور استیو ویتکاف، نماینده ویژه آمریکا، و جرد کوشنر، داماد و مشاور دونالد ترامپ، در آن نشان داد کانال های ارتباطی میان تهران و واشنگتن بار دیگر فعال شده اند. دونالد ترامپ نیز اصل این دیدار را تایید کرد و گفت مقام های آمریکایی با اعضایی از هیئت ایرانی در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل دیدار کرده اند. رئیس جمهور آمریکا مدت این گفت وگو را حدود سه ساعت اعلام کرد و از آن با عباراتی مثبت یاد کرد.
در همین حال، استیو ویتکاف پس از این دیدار در پاسخ به خبرنگاران گفت که احساس بسیار خوبی دارد و افزود که دیدار بسیار خوبی انجام شده و باید منتظر نتیجه آن ماند. این اظهارات در حالی مطرح شد که پیش از آن، گزارش هایی درباره برگزاری دیدار میان مقام های ایرانی و آمریکایی در نیویورک منتشر شده بود. در سوی دیگر، رسانه های ایرانی از دیدار عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، با ویتکاف خبر داده اند. براساس روایت رسانه های دولتی ایران، این دیدار با درخواست طرف آمریکایی انجام شده و موضوعاتی از جمله شرایط تهران برای بازگشایی تنگه هرمز در آن مطرح شده است.
با این حال، جزئیات دقیق گفت وگو همچنان روشن نیست. گزارش های منتشرشده از سوی رسانه های مختلف درباره ترکیب طرف ایرانی، محتوای مذاکرات و نقش میانجی ها تفاوت هایی دارد. برخی گزارش ها نیز از حضور جرد کوشنر در کنار ویتکاف خبر داده اند؛ موضوعی که ترامپ به شکل مستقیم درباره همه جزئیات آن توضیح نداده، اما گزارش های رسانه ای آن را تایید کرده اند. اهمیت این دیدار فقط به نفس ملاقات دو طرف محدود نمی شود. این تماس در شرایطی انجام شده که جنگ میان ایران و آمریکا وارد ماه های طولانی شده، تنگه هرمز همچنان یکی از مهم ترین محورهای بحران منطقه است و همزمان فشارهای نظامی و اقتصادی بر تهران ادامه دارد. در چنین شرایطی، هر کانال ارتباطی میان دو طرف می تواند برای مدیریت بحران اهمیت داشته باشد.
از سوی ایران نیز پیش از این دیدار، مقام های رسمی بر آمادگی برای استفاده از ظرفیت مجمع عمومی سازمان ملل برای پیگیری مسیر دیپلماتیک تاکید کرده بودند. یک مقام ارشد ایرانی به رویترز گفته بود هیئت ایران اختیار کامل برای احیای مذاکرات دارد و تهران مجمع عمومی را فرصتی مهم برای بازگشت آمریکا به مسیر دیپلماسی می داند. اکنون پرسش اصلی این است که آیا دیدار سه ساعته ویتکاف و کوشنر با هیئت ایرانی صرفا یک تماس برای انتقال پیام بوده یا می تواند سرآغاز مرحله تازه ای از مذاکرات باشد. پاسخ این پرسش به محتوای پیشنهادهای مطرح شده، موضع دو طرف درباره برنامه هسته ای، وضعیت تنگه هرمز و آینده جنگ و همچنین تصمیم های روزهای آینده واشنگتن و تهران بستگی دارد.
چرا دیدار ویتکاف و کوشنر اهمیت دارد؟
اهمیت نخست این دیدار در سطح نمایندگان آن است. آمریکا به جای برگزاری یک نشست رسمی میان دونالد ترامپ و مسعود پزشکیان، استیو ویتکاف و جرد کوشنر را وارد گفت وگو کرده است. ویتکاف پیش از این نیز نقش اصلی در تماس های دیپلماتیک دولت ترامپ داشته و حضور کوشنر در کنار او نشان می دهد کاخ سفید از ترکیبی سیاسی و غیررسمی برای انتقال پیام استفاده کرده است. گزارش های منتشرشده نیز از حضور هر دو نفر در دیدار با هیئت ایرانی خبر داده اند.
این سطح از گفت وگو را می توان میان دو وضعیت قرار داد: نه یک مذاکره رسمی در سطح سران است و نه صرفا یک تماس تشریفاتی. سه ساعت زمان برای یک ملاقات دیپلماتیک، نشان می دهد دو طرف فرصت قابل توجهی برای طرح دیدگاه ها و بررسی پیشنهادها داشته اند. با این حال، طولانی بودن جلسه به تنهایی به معنای دستیابی به توافق نیست. از سوی دیگر، انتخاب نیویورک برای چنین تماسی نیز اهمیت دارد. حضور همزمان هیئت های دو کشور در مجمع عمومی سازمان ملل، امکان استفاده از کانال های دیپلماتیک غیررسمی را فراهم کرده است. تهران پیش از این تاکید کرده بود که حضور در نیویورک فرصتی برای بازگشت به مسیر دیپلماسی است و هیئت ایرانی اختیار لازم برای رایزنی را دارد.
«فضای مثبت» به معنای توافق نیست
یکی از مهم ترین نکات در تحلیل این دیدار، تفکیک میان لحن مثبت مقام های آمریکایی و نتیجه واقعی مذاکرات است. ترامپ گفته دیدار بسیار خوب و سازنده بوده و ویتکاف نیز پس از جلسه از احساس مثبت خود سخن گفته است. چنین اظهاراتی نشان می دهد دست کم از نگاه طرف آمریکایی، گفت وگو با بن بست فوری مواجه نشده است. اما فضای مثبت با توافق سیاسی تفاوت دارد.
توافق زمانی شکل می گیرد که دو طرف درباره موضوعات اصلی به چارچوب مشترک برسند و سازوکار اجرای تعهدات نیز مشخص شود. در وضعیت فعلی، هیچ اعلام رسمی مبنی بر دستیابی ایران و آمریکا به توافق نهایی منتشر نشده است. حتی در روایت ترامپ نیز هنوز از ادامه گفت وگو سخن گفته شده است. رئیس جمهور آمریکا اعلام کرده مذاکرات ادامه دارد و احتمال برگزاری گفت وگوی دیگری در آینده نزدیک وجود دارد. این مسئله نشان می دهد دیدار نیویورک را باید بخشی از یک روند احتمالی دانست، نه نقطه پایان آن.
تنگه هرمز چگونه وارد معادله مذاکرات شده است؟
یکی از مهم ترین موضوعات مطرح شده در روایت رسانه های ایرانی، ارتباط میان مذاکرات و وضعیت تنگه هرمز است. براساس گزارش رسانه دولتی ایران، عباس عراقچی در دیدار با ویتکاف شروط تهران برای بازگشایی تنگه هرمز را مطرح کرده است. این شروط شامل رفع محاصره دریایی، آزادسازی فوری دارایی های مسدود شده ایران و پایان جنگ در جبهه های مورد اشاره تهران عنوان شده است. اهمیت تنگه هرمز از آنجا ناشی می شود که این آبراه یکی از مسیرهای اصلی انتقال انرژی در جهان است. در شرایط جنگی، وضعیت این تنگه تنها یک موضوع دوجانبه میان ایران و آمریکا نیست و مستقیما با امنیت انرژی، حمل و نقل دریایی و اقتصاد کشورهای منطقه ارتباط پیدا می کند.
رویترز نیز گزارش داده است که ایران امکان بازگشایی تنگه برای کشتیرانی کشورهای خلیج فارس را در صورت کاهش فشار نظامی و رفع محاصره مطرح کرده است. به همین دلیل، هرمز می تواند به یکی از ابزارهای اصلی چانه زنی در مذاکرات تبدیل شود. برای تهران، بازگشایی تنگه می تواند در چارچوب مجموعه ای از امتیازهای متقابل تعریف شود و برای آمریکا و کشورهای منطقه، بازگشت امنیت کشتیرانی اهمیت اقتصادی و امنیتی دارد. اینکه آیا این موضوع به یک توافق مشخص تبدیل خواهد شد، هنوز روشن نیست و به نحوه پاسخ واشنگتن به شروط تهران بستگی دارد.
تناقض میان پیام های ترامپ و کانال مذاکره چه معنایی دارد؟
همزمان با انتشار خبر دیدار ویتکاف و کوشنر با هیئت ایرانی، دونالد ترامپ همچنان مواضع سختی علیه تهران مطرح کرده است. او در سخنان خود از گزینه های بسیار شدید در صورت شکست توافق سخن گفته و بر جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته ای تاکید کرده است. رویترز نیز گزارش داده که ترامپ در سخنرانی خود در مجمع عمومی، در حالی که از امکان توافق در آینده صحبت کرده، بر فشار اقتصادی بر ایران تاکید داشته است.
این دوگانگی در ظاهر متناقض است، اما در دیپلماسی می تواند بخشی از راهبرد فشار و مذاکره همزمان باشد. یک طرف می تواند در میز مذاکره پیام آمادگی برای توافق بدهد و همزمان در فضای عمومی از ابزارهای فشار سخن بگوید. هدف چنین رویکردی می تواند حفظ اهرم فشار در جریان چانه زنی باشد؛ البته درباره انگیزه دقیق تصمیم گیرندگان نمی توان بدون شواهد بیشتر نتیجه گیری قطعی کرد. از سوی ایران نیز همین الگو دیده می شود. تهران از یک سو بر مواضع خود و شروط مشخص برای کاهش تنش تاکید دارد و از سوی دیگر اجازه داده کانال های دیپلماتیک در نیویورک فعال شوند. به این ترتیب، آنچه اکنون شکل گرفته بیشتر شبیه یک کانال آزمایشی برای سنجش امکان توافق است تا مذاکراتی که از ابتدا با دستور کار مشترک و چارچوب نهایی مشخص آغاز شده باشد.
گام بعدی چه خواهد بود؟
مهم ترین شاخص برای ارزیابی نتیجه دیدار نیویورک، نه اظهارات مثبت پس از جلسه، بلکه اقداماتی است که در روزهای آینده انجام خواهد شد. اگر دیدار ویتکاف و کوشنر با هیئت ایرانی به ادامه تماس ها، تبادل پیشنهادهای مکتوب یا تعیین چارچوب مذاکرات بعدی منجر شود، می توان گفت تماس نیویورک از سطح یک دیدار اکتشافی فراتر رفته است. در مقابل، اگر اختلاف ها درباره برنامه هسته ای، رفع تحریم ها، تنگه هرمز و مسائل امنیتی منطقه باقی بماند و تماس دیگری شکل نگیرد، دیدار سه ساعته نیز ممکن است صرفا به انتقال مواضع دو طرف محدود شده باشد. در حال حاضر، هیچ منبع رسمی از دستیابی به توافق نهایی خبر نداده است و همین مسئله ضرورت احتیاط در تحلیل نتایج دیدار را بیشتر می کند.
با این حال، نفس برگزاری چنین دیداری در شرایطی که تهران و واشنگتن درگیر یک بحران نظامی و سیاسی گسترده هستند، نشان می دهد کانال ارتباطی میان دو طرف کاملا بسته نیست. ترامپ از ادامه گفت وگو و احتمال رسیدن به توافق سخن گفته و ایران نیز پیش از این مجمع عمومی سازمان ملل را فرصتی برای دیپلماسی معرفی کرده بود. اکنون مهم ترین مسئله این است که آیا این تماس به یک روند مستمر و قابل سنجش تبدیل می شود یا در حد یک ارتباط مقطعی باقی خواهد ماند.