سیاه، سفید، سبز و قرمز در پرچم بسیاری از کشورهای عربی تکرار می‌شوند، چون بخشی از یک زبان نمادین مشترک‌اند: رنگ‌های پان‌عربی یا Pan-Arab colours. این چهار رنگ در جنبش‌های ملی عربیِ سدهٔ بیستم، برای بیان پیوند تاریخی و آرزوی همبستگی به کار رفتند. با این حال، برای فهم معنای آن‌ها باید سه چیز را از هم جدا کرد: روایت دودمان‌های تاریخی، ادبیات و شعر عربی، و توضیحی که هر کشور برای پرچم خودش ارائه می‌کند.
پرسشی که در این مقالهٔ آسیانیوز ایران دنبال می‌کنیم، فقط علت شباهت ظاهری نیست؛ پرچم‌ها نشان می‌دهند چگونه یک مجموعه رنگ مشترک می‌تواند حامل پروژه‌های سیاسی متفاوت، از پادشاهی تا جمهوری و از استقلال ملی تا اتحاد منطقه‌ای، باشد.
سیاه، سفید، سبز و قرمز چه معنایی دارند؟
یکی از شناخته‌شده‌ترین تفسیرها، هر رنگ را به یک دودمان یا جنبش تاریخی پیوند می‌دهد. این برداشت در توضیح رسمی دولت اردن دربارهٔ پرچم آن كشور نیز آمده است:
| رنگ |
تفسیر تاریخیِ رایج |
| سیاه |
یادآور عباسیان |
| سفید |
یادآور امویان |
| سبز |
در این روایت، منسوب به فاطمیان |
| قرمز |
پیوند با هاشمیان و قیام عربی |
این جدول، یک روایت نمادین رایج را خلاصه می‌کند؛ از آن نمی‌توان نتیجه گرفت که تمام حکومت‌های تاریخی در همهٔ دوره‌ها پرچمی یگانه و ثابت داشته‌اند، یا هر کشور امروزی همین معنا را پذیرفته است. سبز، علاوه بر این روایت، تداعی‌های دینی و معنای آبادانی دارد؛ قرمز نیز بسته به کشور ممکن است به فداکاری، نبرد یا ریشهٔ یک خاندان اشاره کند.
نقش یک بیت شعر در سرگذشت چهار رنگ
روایت مشهور دیگر به صفی‌الدین حلّی، شاعر عرب، بازمی‌گردد. درگاهی رسمی از دولت کویت و گزارش خبرگزاری دولتی امارات دربارهٔ سخنان طراح پرچم آن کشور، به این بیت به‌عنوان الهام ادبی رنگ‌ها اشاره می‌کنند:
«بِیضٌ صَنائِعُنا سُودٌ وَقائِعُنا / خُضرٌ مَرابِعُنا حُمرٌ مَواضِینا»
معنای تقریبی آن چنین است: کردارمان سپید، میدان‌های نبردمان سیاه، چراگاه‌هایمان سبز و تیغه‌های شمشیرمان سرخ است. در این تصویر ادبی، رنگ‌ها با نیکوکاری، جنگ، سرزمین آباد و دلاوری پیوند می‌خورند. وجود این شعر، به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که همهٔ پرچم‌های مشابه مستقیماً از آن اقتباس شده‌اند؛ برای چنین ادعایی باید تاریخ طراحی هر پرچم را بررسی کرد.
عبدالله محمد المعینه، طراح پرچم امارات، در روایت منتشرشده توسط خبرگزاری امارات، سفید را با بخشندگی و صلح، سبز را با رشد و آبادانی، سیاه را با استواری و قرمز را با فداکاری پیوند می‌دهد. همین نمونه نشان می‌دهد تفسیر «سیاه یعنی عباسیان» را نباید به هر پرچم عربی تعمیم داد.
دو مسیر تاریخی؛ قیام عربی و انقلاب مصر
مسیر نخست، پرچم قیام عربی است. قیامی که شریف حسین در خرداد ۱۲۹۵، برابر با ژوئن ۱۹۱۶، علیه حکومت عثمانی آغاز کرد، به یکی از نقاط اصلی گسترش این چهار رنگ تبدیل شد. نمونهٔ تاریخی نگهداری‌شده در یادمان جنگ استرالیا (Australian War Memorial)، سه نوار افقی سیاه، سبز و سفید و مثلث قرمز کنار میله دارد. بنابراین حتی ترتیب نوارهای آن با پرچم امروزی فلسطین و اردن یکسان نیست.
دربارهٔ سهم دقیق اشخاص در طراحی نخستین این پرچم روایت‌های متفاوتی وجود دارد. یادمان جنگ استرالیا هم روایت طراحی به دست شریف حسین با کمک بریتانیایی‌ها و هم انتساب آن به مارک سایکس (Mark Sykes) را نقل می‌کند؛ پژوهش منتشرشده در دانشنامهٔ پال‌کوئست (PalQuest)، بر پیشینهٔ انتخاب رنگ‌ها در محافل ملی‌گرای عرب تأکید دارد. پس تعبیر سادهٔ «همهٔ این پرچم‌ها را یک خارجی طراحی کرده» نتیجه‌ای نیست که از این اسناد به دست آید.
مسیر دوم، پرچم آزادی عربی با نوارهای قرمز، سفید و سیاه است. این الگو از فضای انقلاب ۲۳ ژوئیهٔ ۱۹۵۲ مصر، برابر با ۱ مرداد ۱۳۳۱، نیرو گرفت. سازمان دولتی اطلاع‌رسانی مصر توضیح می‌دهد که پرچم سه‌رنگِ هیئت تحریر در جشن شش‌ماهگی انقلاب ظاهر شد؛ بنابراین تاریخ انقلاب را نباید الزاماً تاریخ رسمیت‌یافتن همهٔ جزئیات پرچم کنونی دانست.
پرچم‌های مصر، عراق، یمن و سودان، با تفاوت در نشان‌ها یا افزودن سبز، به این خانواده نزدیک‌اند. اتحاد مصر و سوریه در سال ۱۹۵۸ میلادی، که در اسفند ۱۳۳۶ شکل گرفت، نیز از دو ستارهٔ سبز برای نمایش دو کشور استفاده کرد. در این مسیر، پرچم به زبان انقلاب، جمهوری‌خواهی و آرزوی وحدت سیاسی تبدیل شد؛ کاربردی متفاوت از تأکید یک پادشاهی بر تبار خاندان حاکم.
پرچم‌های شبیه را چگونه از هم تشخیص دهیم؟
| پرچم |
ترتیب رنگ‌ها و نشانهٔ متمایز |
| فلسطین |
از بالا: سیاه، سفید، سبز؛ مثلث قرمز کنار میله، بدون ستاره |
| اردن |
از بالا: سیاه، سفید، سبز؛ مثلث قرمز با ستارهٔ سفید هفت‌پر |
| امارات متحدهٔ عربی |
از بالا: سبز، سفید، سیاه؛ نوار عمودی قرمز کنار میله |
| کویت |
از بالا: سبز، سفید، قرمز؛ ذوزنقهٔ سیاه کنار میله |
| مصر |
از بالا: قرمز، سفید، سیاه؛ نشان عقاب در میانه |
| سوریهٔ امروز |
از بالا: سبز، سفید، سیاه؛ سه ستارهٔ قرمز در نوار سفید |
در توضیح رسمی اردن، ستارهٔ هفت‌پر به هفت آیهٔ سورهٔ فاتحه اشاره دارد. پال‌کوئست نیز توضیح می‌دهد که سازمان آزادی‌بخش فلسطین در دسامبر ۱۹۶۴، برابر با آذر ۱۳۴۳، برای پرچم فلسطین مقررات مشخصی تدوین کرد. اشتراک رنگ‌ها به معنای یکسان‌بودن هویت ملی یا وضعیت سیاسی این دو نیست.
سوریه نمونهٔ روشنی از لزوم توجه به زمان است: پرچم سبز، سفید و سیاه با سه ستارهٔ قرمز، با پرچم قرمز، سفید و سیاهِ دارای دو ستارهٔ سبز که در دوران اسد دیده می‌شد، تفاوت دارد. گزارش تاریخی خبرگزاری رسمی سوریه، سانا (SANA)، ریشهٔ طرح سبز را در اسناد دورهٔ پیش از حکومت بعث دنبال می‌کند. استفاده از تصویر قدیمی بدون توضیح تاریخ، می‌تواند مقاله‌ای دربارهٔ پرچم‌های امروز را گمراه‌کننده کند.
چرا این شباهت در کشورهای استقلال‌یافتهٔ سدهٔ بیستم بیشتر دیده می‌شود؟
فروپاشی عثمانی، دورهٔ قیمومت‌ها و استعمار، جنبش‌های استقلال و سپس گسترش ملی‌گرایی عربی، زمینه‌هایی بودند که در آن‌ها دولت‌ها برای خود نشانهٔ ملی انتخاب کردند. استفاده از رنگ‌های شناخته‌شده، راهی برای بیان هم‌زمانِ استقلال کشور و تعلق به جهان عرب بود. این روند محدود به یک موجِ پس از جنگ جهانی اول یا دوم نماند.
برای نمونه، پرچم کنونی کویت در ۷ سپتامبر ۱۹۶۱، برابر با ۱۶ شهریور ۱۳۴۰، تصویب و در ۲۴ نوامبر همان سال، برابر با ۳ آذر، برافراشته شد. پرچم امارات نیز در ۲ دسامبر ۱۹۷۱، برابر با ۱۱ آذر ۱۳۵۰، هم‌زمان با تشکیل اتحاد به اهتزاز درآمد. این دو نمونه نشان می‌دهند چرا بخشی از شباهت‌ها در دولت‌های دارای استقلال یا ساختار سیاسی جدیدتر دیده می‌شود.
اما سن یک پرچم، سن یک جامعه یا تمدن نیست. تاریخ استقلال، تثبیت مرزها، تشکیل دولت و تصویب پرچم، چهار موضوع جداگانه‌اند. تعبیر «کشور تازه‌تأسیس» اگر بدون این تفکیک به کار رود، گذشتهٔ طولانی مردم و شهرهای آن سرزمین را نادیده می‌گیرد.
آیا این‌ها رنگ‌های مشترک تمام کشورهای اسلامی‌اند؟
خیر. «عربی» به حوزهٔ زبان و هویت تاریخی اشاره دارد و «اسلامی» به دین؛ این دو مجموعه کاملاً بر هم منطبق نیستند. ایران، ترکیه و پاکستان عرب نیستند و پرچم‌هایشان را باید در تاریخ خودشان بررسی کرد. در میان کشورهای عربی نیز عربستان، قطر، بحرین، مراکش و تونس همگی از ترکیب چهاررنگِ مورد بحث استفاده نمی‌کنند. برای مثال، وزارت خارجهٔ قطر، دو رنگ پرچم آن کشور را سفید و «اَدعَم»، یعنی عنابی، معرفی می‌کند.
پس نه هر سبزی لزوماً فقط نشانهٔ اسلام است، نه هر قرمزی در همه‌جا معنای یکسان دارد و نه وجود سیاه، به‌خودی‌خود نشانهٔ یک جنبش امروزی است. برای خواندن هر پرچم باید شکل، زمانِ تصویب و توضیح رسمی آن را کنار هم گذاشت. بررسی نمادهای ملی در سنت‌های دیگر، از جمله در مقالهٔ درفش کاویانی؛ از اسطوره تا تاریخ، نیز همین اهمیتِ زمینهٔ تاریخی را یادآوری می‌کند.
این مقاله بر پایهٔ توضیحات رسمی اردن، امارات، کویت، مصر و قطر، مجموعهٔ تاریخی یادمان جنگ استرالیا، دانشنامهٔ پال‌کوئست و گزارش سانا تنظیم شده است. تصویر شاخص، طرح مفهومی ساخته‌شده با هوش مصنوعی از چهار رنگ است و عکس یک پرچم تاریخی مشخص نیست.
شما کدام پرچم‌های مشابه را بیشتر با هم اشتباه می‌گیرید؟ دیدگاه و پرسش خود را در بخش نظرات بنویسید.