به قلم نوید جمشیدی
یک حساب اینستاگرامی (Instagram) را می‌بینید؛ نوشته‌هایش جالب است، شاید هم می‌خواهد چیزی به شما بفروشد. صاحب حساب را نمی‌شناسید و سراغ یک نشانه ساده می‌روید: کدام‌یک از آدم‌هایی که می‌شناسم او را دنبال می‌کنند؟ اما فهرست باز نمی‌شود. عدد فالوئرها هست، اسم‌ها نیستند و توضیح روشنی هم برای این وضعیت پیدا نمی‌کنید. شبکه‌ای که قرار بود آدم‌ها را به هم وصل کند، بخشی از نقشه همین ارتباط را از چشم کاربرانش پنهان کرده است.
این تجربه درباره بعضی حساب‌های مرتبط با ایران گزارش می‌شود. نقد من به این وضعیت، نقد به محدودیتی است که کاربر نه دامنه‌اش را می‌داند، نه مدت آن را و نه راه اعتراض به آن را. حفاظت از جان و حریم خصوصی ایرانیان ضروری است؛ اما یک شرکت جهانی نمی‌تواند با اشاره کلی به امنیت، هر تصمیم مبهم و طولانی را از پرسش معاف کند.
از «زن، زندگی، آزادی» تا امروز؛ امنیت مسئله‌ای واقعی است
در چهارمین سالگرد اعتراضات «زن، زندگی، آزادی» و مرگ مهسا، ژینا، امینی، نگرانی از استفاده دستگاه‌های جمهوری اسلامی از اطلاعات کاربران را نمی‌توان ساده گرفت. متا در گزارش رسمی خود درباره اعتراضات سال ۲۰۲۲ میلادی، برابر با ۱۴۰۱ خورشیدی، از سرکوب آزادی بیان و تجمع، محدودکردن اینترنت و تهدید حساب‌های فعالان و روزنامه‌نگاران نوشته است. ارتباط آشکار با یک فعال مدنی یا رسانه منتقد، در چنین فضایی می‌تواند برای افراد مخاطره ایجاد کند.
مسئولیت اصلی این ناامنی متوجه حکومتی است که انتخاب و ارتباط شهروندان را مسئله امنیتی می‌کند. در عین حال، مسئولیت متا (Meta) هم از بین نمی‌رود. پاسخ به خطر باید دقیق، قابل توضیح و قابل بازبینی باشد. امنیت بدون شنیدن صدای همان مردمی که قرار است حفاظت شوند، به تصمیم‌گیری از بالای سر آنان تبدیل می‌شود.
چه چیزی تأیید شده و چه چیزی هنوز روشن نیست؟
پنهان‌کردن روابط کاربران، سابقه رسمی دارد. متا در ۸ مارس ۲۰۲۲، برابر با ۱۷ اسفند ۱۴۰۰، اعلام کرد اطلاعات دنبال‌کنندگان، دنبال‌شوندگان و ارتباط‌های مشترک حساب‌های خصوصی مستقر در اوکراین و روسیه را برای حفاظت از کاربران پنهان می‌کند. این اعلامیه مشخصاً درباره آن دو کشور و حساب‌های خصوصی بود؛ تعمیم آن به همه حساب‌های ایرانی درست نیست.
علاوه بر این، متا در ۱۷ اکتبر ۲۰۲۴، برابر با ۲۶ مهر ۱۴۰۳، اعلام کرد حساب‌هایی که نشانه‌های رفتار کلاهبردارانه مرتبط با اخاذی جنسی دارند، به فهرست دنبال‌کنندگان و دنبال‌شوندگان دیگران دسترسی نخواهند داشت. بنابراین، ظاهر مشابه یک محدودیت لزوماً به معنی علت یکسان آن نیست؛ وضعیت حسابِ بیننده هم ممکن است دخیل باشد.
درباره ایران، گزارش حقوق بشری متا برای سال ۲۰۲۲ و توضیحات رسمی این شرکت درباره اعتراضات، از اقدامات حفاظتی سخن می‌گویند؛ اما در این اسناد، توضیح مشخصی درباره اجرای سراسری این محدودیت برای فهرست‌های ایرانی پیدا نمی‌شود. گزارش کاربران در انجمن اینستاگرامِ ردیت نیز نمونه‌هایی از مشکل را نشان می‌دهد، نه بخشنامه رسمی متا را. هنگام بررسی منابع برای این یادداشت در ۱۰ مهر ۱۴۰۵، برابر با ۲ اکتبر ۲۰۲۶، تاریخ آغاز دقیق، معیار شمول و موعد پایان چنین سیاستی برای ایران روشن نشد. پس نمی‌توان با قطعیت گفت از اعتراضات ۱۴۰۱ آغاز شده و همه حساب‌های داخل ایران را یکسان دربر می‌گیرد.
فالوئر مشترک؛ نشانه‌ای کوچک برای شناخت آدم‌ها
دنبال‌کردن یک حساب، تضمین اعتبار یا تأیید همه حرفهای صاحب آن نیست. ممکن است دوستی صرفاً از روی کنجکاوی یک صفحه را دنبال کند. با این حال، دیدن یک آشنای مشترک به ما امکان می‌دهد از او درباره آن حساب بپرسیم. این یک مسیر ساده برای شناخت است؛ همان کاری که در زندگی روزمره با پرسیدن «این شخص را می‌شناسی؟» انجام می‌دهیم.
وقتی این نشانه حذف می‌شود، کاربر ممکن است بیشتر به تعداد فالوئرها، ظاهر حرفهای صفحه یا ادعای خودِ صاحب حساب تکیه کند. این وضعیت می‌تواند تشخیص یک فروشنده واقعی، متخصص معتبر یا صفحه جعلی را دشوارتر کند. مسئله فقط کنجکاوی درباره زندگی دیگران نیست؛ مسئله امکان سنجیدن اعتماد، پیش از خرید، همکاری یا آغاز یک ارتباط است.
برای کسب‌وکارهای کوچک و شبکه‌های حرفهای نیز پنهان‌شدن روابط می‌تواند معرفی‌شدن از طریق آشنایان را دشوار کند. برای ایرانیان داخل و خارج کشور، همین ارتباط‌های مشترک گاهی نقطه آغاز یافتن همکار، هنرمند یا دوستی قدیمی است. اندازه این پیامدها به مطالعه نیاز دارد؛ اما خودِ هزینه اجتماعی نباید در تصمیم‌گیری متا نادیده بماند.
حریم خصوصی نباید به وضعیتی مبهم تبدیل شود
حق صاحب حساب برای خصوصی نگه‌داشتن روابطش محترم است. هیچ‌کس صرفاً به‌دلیل کنجکاوی، حق مطالبه فهرست خصوصی دیگران را ندارد. بحث این یادداشت، محدودیت تحمیل‌شده و نامشخص پلتفرم است: اگر تصمیمی به منطقه، نوع حساب یا ارزیابی امنیتی مربوط است، کاربر باید در حدی که حفاظت دیگران آسیب نبیند بداند چه اتفاقی افتاده است.
از نظر من، محدودسازی گسترده و بی‌مدت راه‌حل قابل قبول نیست. متا باید توضیحی فارسی، روشن و قابل دسترس منتشر کند؛ میان حساب خصوصی، محدودیت امنیتی، محدودیت حسابِ بیننده و خطای فنی فرق بگذارد؛ و برای اشتباه در تشخیص یا اجرای سیاست، مسیر اعتراض واقعی فراهم کند. بازبینی دوره‌ای، معیار پایان و ارزیابی هزینه برای کاربران نیز باید بخشی از سیاست باشد.
حفاظت از ایرانیان باید همراه با پاسخ‌گویی به ایرانیان باشد؛ یک پیام مبهم، جای توضیح درباره حقوق و انتخاب‌های آنان را نمی‌گیرد.
امکان انتخاب کاربر هم باید جدی بررسی شود؛ البته با رعایت حقوق اشخاصی که نامشان در فهرست قرار می‌گیرد. صاحب حساب نباید بتواند حفاظت مستقل دیگران را یک‌طرفه حذف کند. طراحی خوب می‌تواند میان این حقوق تعادل برقرار کند؛ سپردن همه‌چیز به یک محدودیت نامعلوم، آسان‌ترین پاسخ شرکت است و لزوماً بهترین پاسخ برای مردم نیست.
برای بررسی و رفع مشکل چه می‌توان کرد؟
نخست باید علت را تشخیص داد. اگر حساب خصوصی است، وضعیت پذیرفته‌شدن درخواست دنبال‌کردن را بررسی کنید. اگر فهرست بعضی حساب‌ها باز می‌شود و بعضی نه، یا پیام حفاظت از جامعه نمایش داده می‌شود، مشکل را صرفاً به اینترنت گوشی نسبت ندهید. نمایش یک پیام عمومی نیز به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که شخصی تخلف کرده یا تحت یک سیاست مربوط به ایران قرار گرفته است.
- برای تشخیص خطای نمایش: برنامه رسمی را به‌روز کنید و نمایش همان حساب را در نسخه وب رسمی مقایسه کنید. این کار می‌تواند به تشخیص کمک کند؛ وعده رفع یک محدودیت سیاستی نیست.
- برای پیگیری: متن دقیق پیام، زمان مشاهده و نمونه‌ای بدون اطلاعات حساس را نگه دارید و از بخش راهنمای برنامه، مشکل را برای پشتیبانی گزارش کنید. توضیح دهید مشکل مربوط به فهرست خودتان است یا مشاهده حساب دیگری؛ رسیدگی فوری یا رفع قطعی قابل تضمین نیست.
- برای شناخت یک حساب: با رضایت، از آشنای مورد اعتماد درباره صاحب آن بپرسید؛ سابقه محتوای عمومی، راه ارتباطی مستقل و هویت قابل بررسی کسب‌وکار یا متخصص را کنار هم بسنجید. نبودِ فالوئر مشترک، دلیل جعلی‌بودن حساب نیست.
تغییر VPN ممکن است در دسترسی به خود اینستاگرام اثر داشته باشد؛ اما رفع فیلترینگ اینترنت با رفع محدودیتِ خود پلتفرم یکی نیست. برای بازشدن فهرست‌های محدودشده، راه تضمینی و تأییدشده‌ای در منابع رسمی بررسی‌شده پیدا نشد. همچنین نباید رمز ورود یا کد تأیید را در اختیار سایت‌ها و برنامه‌های مدعی «نمایش فالوئرهای مخفی» گذاشت. متا در توضیحات رسمی خود درباره سایت‌های کپی‌کننده اطلاعات، دریافت اطلاعات ورود کاربران توسط چنین خدماتی را یک خطر معرفی کرده است.
پرسش‌های پرتکرار:
این محدودیت تا چه زمانی ادامه دارد؟
برای محدودیت مورد بحث در حساب‌های مرتبط با ایران، در منابع رسمی بررسی‌شده تاریخ پایان مشخصی پیدا نشد. نمی‌توان تاریخ رفع آن را حدس زد؛ انتشار همین اطلاعات یکی از مطالبات این یادداشت است.
آیا خرید تیک آبی یا تغییر VPN راه‌حل قطعی است؟
در منابع بررسی‌شده، مدرک رسمی برای تضمین رفع این مشکل با خرید اشتراک یا تغییر VPN پیدا نشد. علت محدودیت و وضعیت هر حساب باید جدا بررسی شود.
ایرانیان سزاوار ارتباط امن و حق انتخاب‌اند
در آسیانیوز ایران، مطالبه ما روشن است: جمهوری اسلامی باید بابت محدودکردن ارتباط و ایجاد ترس برای شهروندان پاسخ‌گو باشد؛ متا نیز باید درباره تصمیم‌های خودش شفاف توضیح بدهد. ایرانیان نباید هزینه ناامنی تحمیل‌شده از سوی حکومت را با محرومیت نامعلوم از قابلیت‌های عادی ارتباطی بپردازند.
من با تبدیل حفاظت اضطراری به محدودیت مبهم و دائمی مخالفم. اگر خطر ادامه دارد، شرکت باید ضرورت و تناسب تصمیم را توضیح دهد و راه‌های کم‌هزینه‌تر را بررسی کند؛ اگر تصمیم اشتباه اجرا شده، باید امکان اصلاح فراهم باشد. شما هنگام بازکردن این فهرست‌ها چه پیامی می‌بینید و از چه زمانی؟ تجربه‌تان را بدون انتشار اطلاعات خصوصی دیگران با ما در میان بگذارید.