اقدس پورتراب، نوازنده و مدرس باسابقهٔ پیانو، شامگاه جمعه ۱۰ مهر ۱۴۰۵، برابر با ۲ اکتبر ۲۰۲۶، در فرانسه درگذشت. خبرآنلاین این خبر را روز شنبه به نقل از انجمن موسیقی ایران منتشر کرد و گزارش همشهری آنلاین نیز اعلام درگذشت را به صفحهٔ رسمی او در فضای مجازی نسبت داد. در خبرهای اولیه، سن این موسیقیدان ۸۷ سال اعلام شده است.
گزارش آسیانیوز ایران زندگی هنری زنی را مرور می‌کند که بخش بزرگی از کارنامه‌اش در کلاس درس شکل گرفت؛ از فراگیری موسیقی در تهران و ادامهٔ تحصیل در اروپا تا آموزش هنرجویان در ایران و فرانسه. برای شناخت او، باید کنار نام و اجراهایش، به سال‌های طولانی انتقال تجربه نیز نگاه کرد.
اقدس پورتراب که بود؟
اقدس پورتراب (Aghdas Pourtorab) در سال ۱۳۱۸ در تهران به دنیا آمد. ورود او به هنرستان عالی موسیقی از دورهٔ دبستان آغاز شد. مصطفی کمال پورتراب، برادر بزرگ‌ترش، در آشنایی او با کلاس گیتی امیرخسروی نقش داشت و نخستین آموزش‌های پیانو را نزد این مدرس گذراند. زاون هاکوپیان نیز از استادان موسیقی او بود.
در زندگی‌نامهٔ منتشرشدهٔ پورتراب، آغاز آموزش پیانو و آکوردئون از نوجوانی ذکر شده است. این هم‌زمانیِ یادگیری و آموزش، بعدها در مسیر حرفه‌ای او ادامه یافت. نام خانوادگی پورتراب در تاریخ موسیقی ایران با چند هنرمند شناخته می‌شود: مصطفی کمال، امیرتیمور و محمدعیسی، برادران او، نیز در این عرصه فعالیت داشتند؛ با این حال، جایگاه اقدس پورتراب را باید در کارنامهٔ مستقل نوازندگی و تدریس خودش دید.
از ارکستر سمفونیک تهران تا آموزش در اروپا
یکی از تجربه‌های ثبت‌شدهٔ دورهٔ تحصیل او، اجرای کنسرتو پیانوی روبرت شومان (Robert Schumann) همراه با ارکستر سمفونیک تهران برای پایان دورهٔ کارشناسی است. پس از آن به پاریس رفت و سپس با بورس تحصیلی، آموزش تخصصی خود را در فرایبورگ آلمان، نزد ادیث پیچت اکسنفلد (Edith Picht-Axenfeld)، ادامه داد.
طبق زندگی‌نامهٔ او، دورهٔ تحصیل در اروپا حدود شش سال و نیم طول کشید. پورتراب پس از بازگشت به ایران در هنرستان موسیقی و هنرستان موسیقی ملی تدریس کرد. این رفت‌وبرگشت میان آموزش در اروپا و کلاس‌های ایران، بخشی از مسیر انتقال دانش اجرایی پیانو به هنرجویان ایرانی بود؛ دانشی که در تمرین، شنیدن و اصلاح جزئیات نوازندگی به کار می‌آید.
مهاجرتی که پیوند با هنرجویان را قطع نکرد
پورتراب در سال ۱۳۶۲ به فرانسه مهاجرت کرد و تدریس پیانو را در آنجا ادامه داد. گزارش‌های زندگی هنری او از سفرهای بعدی به ایران و تداوم آموزش هنرجویان ایرانی نیز سخن می‌گویند. محل زندگی تغییر کرد، اما آموزش همچنان یکی از محورهای فعالیتش ماند.
این تجربه، توجه را به نقش مدرس‌های موسیقی در حفظ ارتباط میان نسل‌ها جلب می‌کند. دربارهٔ چنین هنرمندانی، تاریخ هنر فقط در فهرست کنسرت‌ها و آثار ضبط‌شده خلاصه نمی‌شود؛ بخشی از آن در کلاس‌های خصوصی، هنرستان‌ها و تجربه‌ای است که شاگردان با خود به محیط‌های تازه می‌برند.
مرور مسیر زندگی و آموزش اقدس پورتراب؛ بر پایهٔ زندگی‌نامه‌ها و خبر تأییدشدهٔ درگذشت او.
ردِ یک معلم در روایت شاگردان
برای سنجیدن تأثیر یک مدرس، روایت کسانی که از او آموخته‌اند اهمیت دارد. لیلا رمضان در گفت‌وگویی که سال ۱۳۹۵ در «گفت‌وگوی هارمونیک» منتشر شد، از استفاده از کلاس‌های اقدس پورتراب هنگام سفرهای او به ایران سخن گفته است. نادر مشایخی نیز در گفت‌وگویی با روزنامهٔ ایران، بخشی از آموزش حرفه‌ای خود را به کلاس‌های او نسبت داده بود.
آرشید آذرین، پیانیست ایرانی ساکن پاریس، در معرفی حرفه‌ای خود در بندکمپ، نام اقدس پورتراب را در کنار رومانو در آبراهامیان به‌عنوان استادان آموزش کلاسیکش آورده است. این روایت‌ها نشان می‌دهند که اثر یک آموزش‌گر می‌تواند در مسیرهای هنری متفاوت ادامه پیدا کند، بی‌آن‌که شاگردان به نسخه‌ای از استاد تبدیل شوند.
در همین زمینه، گزارش پیشین دربارهٔ زندگی و فعالیت آموزشی چیستا غریب‌گرکانی نیز به وجه کمتر دیده‌شدهٔ کار مدرس‌های پیانوی کلاسیک می‌پردازد. کنار هم خواندن این زندگی‌ها، تصویری روشن‌تر از سهم زنان در آموزش موسیقی ایران به دست می‌دهد.
درس‌هایی که می‌توان حفظ کرد
میرعلی‌رضا میرعلی‌نقی، پژوهشگر موسیقی، در گفت‌وگویی با روزنامهٔ اعتماد در شهریور ۱۴۰۰، از جایگاه اقدس پورتراب در آموزش پیانو و ارتباط مجازی او با هنرجویان یاد کرده بود. این اشارهٔ قدیمی، پیش از خبر امروز، نشان می‌دهد که فعالیت آموزشی او به شیوه‌های تازهٔ ارتباط نیز گسترش یافته بود.
در وب‌سایت آموزشگاه موسیقی پیانو، مجموعه‌ای از فیلم‌های آموزشی او فهرست شده است؛ در کانال یوتیوب معرفی‌شده در صفحهٔ رسمی‌اش نیز عنوان درس‌هایی دربارهٔ تکنیک اکتاو، تمرین‌های هانون و نقش بازو در نوازندگی دیده می‌شود. حفظ و معرفی درست این آرشیوها، با رعایت حقوق پدیدآورندگان، می‌تواند از میراث آموزشی او برای هنرجویان آینده محافظت کند.
یادکردن از یک معلم موسیقی، زمانی معنای بیشتری پیدا می‌کند که تجربهٔ او برای نسل بعد قابل دسترس و قابل استفاده بماند. گردآوری روایت شاگردان، ثبت تاریخ کلاس‌ها و نگهداری نسخهٔ معتبر درس‌ها، راه‌هایی عملی برای این کار هستند؛ کارهایی که می‌توانند پس از فروکش‌کردن خبر درگذشت نیز ادامه داشته باشند.
پرسش‌های پرتکرار:
اقدس پورتراب چه زمانی و کجا درگذشت؟
بر اساس گزارش خبرآنلاین به نقل از انجمن موسیقی ایران، او شامگاه جمعه ۱۰ مهر ۱۴۰۵، برابر با ۲ اکتبر ۲۰۲۶، در فرانسه درگذشت.
آیا علت درگذشت یا زمان مراسم اعلام شده است؟
در گزارش‌های تأییدشدهٔ فعلی، علت درگذشت و جزئیات مراسم ذکر نشده است. دربارهٔ این موارد باید منتظر اطلاع‌رسانی خانواده یا نهاد مرتبط ماند.
مهم‌ترین وجه کارنامهٔ او چه بود؟
نوازندگی و به‌ویژه آموزش پیانو، تدریس در هنرستان‌ها، ادامهٔ آموزش در فرانسه و ارتباط با هنرجویان ایرانی، محورهای اصلی زندگی هنری او بودند. روایت شاگردان و درس‌های ضبط‌شده، بخشی از این میراث را ثبت کرده‌اند.
اگر از کلاس‌ها یا روش آموزش اقدس پورتراب خاطره‌ای دارید، تجربهٔ خود را در بخش نظرات بنویسید تا سهم این مدرس در حافظهٔ موسیقی ایران روشن‌تر بماند.
تحریریهٔ «آسیانیوز ایران» درگذشت اقدس پورتراب را به خانواده، شاگردان و دوستداران او تسلیت می‌گوید.