رشته‌هایی روشن از دل صخره‌های سرخ استرالیا بیرون زده‌اند؛ منظره‌ای که از بالا به عنکبوت شباهت دارد. تصویر تازه‌ای که ناسا از «دهانه عنکبوت» منتشر کرده، دوباره این پرسش را پیش می‌کشد: چرا جای یک برخورد فضایی، به‌جای گودالی گرد، چنین شکل عجیبی پیدا کرده است؟
به گزارش «آسیانیوز ایران»، پاسخ در برخوردی بسیار قدیمی و فرسایش طولانی سنگ‌هاست. ناسا این نمای ماهواره‌ای را ۱۳ اکتبر ۲۰۲۶، برابر با ۲۱ مهر ۱۴۰۵، در مجموعه تصویر روز رصدخانه زمین منتشر کرده است. خود تصویر را لندست ۹ در ۲۰ سپتامبر، برابر با ۲۹ شهریور، ثبت کرده؛ بنابراین با کشف یک دهانه تازه یا برخوردی در روزهای اخیر روبه‌رو نیستیم.
دهانه عنکبوت کجاست و پاهایش از چه ساخته شده‌اند؟
دهانه عنکبوت (Spider Crater) در منطقه کیمبرلیِ استرالیای غربی قرار دارد. ناسا اندازه ساختار بیضی‌شکل آن را حدود ۱۳ در ۱۱ کیلومتر و پهنای بخش مرکزیِ عنکبوت‌مانند را حدود چهار کیلومتر اعلام کرده است.
«پاها» در واقع تیغه‌های ماسه‌سنگی‌اند. زمین‌شناسان شکل مرکزی را بازمانده بالا‌آمدگی کف دهانه پس از ضربه می‌دانند. لایه‌های مقاوم‌تر باقی مانده‌اند و فرسایش، بخش‌های دیگر را برداشته است؛ آنچه امروز می‌بینیم، حاصل جمع یک لحظه برخورد و زمانی بسیار طولانی برای تغییر چهره زمین است.
چه چیزی ثابت می‌کند اینجا محل برخورد بوده است؟
شکل غیرعادی به‌تنهایی کافی نیست. پایگاه علمی «ایمپکت ارث» وابسته به دانشگاه وسترن کانادا، عنکبوت را در فهرست ساختارهای برخوردی تأییدشده ثبت کرده و سال تأیید آن را ۱۹۸۰ ذکر می‌کند. یکی از شواهد مهم، شکستگی‌های مخروطی در سنگ‌هاست که از عبور موج ضربه‌ای شدید خبر می‌دهند.
پژوهش منتشرشده در سال ۲۰۲۱ در نشریه «شهاب‌سنگ‌شناسی و علوم سیاره‌ای» سراغ جزئیات کوچک‌تر رفت: بلورهای کوارتز و زیرکن در ماسه‌سنگ‌های محل. پژوهشگران ۴۵۳ دانه زیرکن را در ۱۲ نمونه بررسی کردند و در ۱۹ دانه، ساختارهای دوقلویی ناشی از شوک یافتند. توزیع نامتقارن این آثار، از تفسیر برخورد مایل پشتیبانی می‌کند؛ یعنی شدت اثر ضربه در همه بخش‌های دهانه یکسان نبوده است.
زیبایی این منظره از دور دیده می‌شود، اما شواهد منشأ آن در شکستگی‌ها و بلورهای سنگ‌ها نهفته است.
سن دهانه عنکبوت چقدر است؟
برای این پرسش هنوز عدد دقیقی وجود ندارد. ناسا بازه‌ای در حدود ۶۰۰ تا ۹۰۰ میلیون سال را بیان می‌کند و ایمپکت ارث دامنه ۵۸۰ تا ۹۰۰ میلیون سال را ثبت کرده است. این تفاوت نشان می‌دهد قدمت برخورد، برآوردی زمین‌شناختی است، نه تاریخی قطعی.
برای خواندن درست این تصویر، سه نکته را باید جدا نگه داشت:
- انتشار تازه عکس، به معنی تازه‌بودن دهانه نیست.
- رشته‌های روشن، عوارض سنگی‌اند و ارتباطی با موجود زنده ندارند.
- ابعاد ساختار باقیمانده، اندازه جسم برخوردکننده را نشان نمی‌دهد.
این پرونده همچنین یادآوری می‌کند که تشخیص منشأ فرازمینی به بررسی علمی نیاز دارد؛ موضوعی که در گزارش ماجرای سنگ معرفی‌شده در گرگان نیز از زاویه‌ای دیگر مطرح می‌شود.
در نگاه اول به این منظره، بیشتر یک عنکبوت می‌بینید یا رد تغییرات طولانی زمین؟