از متن یک مصوبه درباره لباس فرم تا درِ مدرسه‌ای که به روی یک دانش‌آموز بسته می‌شود، فاصله مهمی وجود دارد. بحث تازه حجاب در جمهوری آذربایجان درست در همین فاصله شکل گرفته است: دولت بر نظم و آموزش سکولار تأکید می‌کند و رسانه‌های مستقل از محدودیت برای برخی دانش‌آموزان و معلمان محجبه خبر می‌دهند.
بررسی آسیانیوز ایران نشان می‌دهد موضوع به دو مصوبه جداگانه در شهریور و مهر ۱۴۰۵ مربوط است. نام «حجاب» در متن این دو مصوبه نیامده، اما گزارش‌های تازه از اجرای محدودیت در برخی مدارس را نمی‌توان صرفاً با نبود این واژه نادیده گرفت. در عین حال، شواهد موجود برای این گزاره که همه مدارس کشور به‌طور یکسان از ورود تمام افراد محجبه جلوگیری می‌کنند، کافی نیست.
مقررات پوشش مدارس آذربایجان دقیقاً چه می‌گویند؟
مصوبه شماره ۳۰۹ هیئت وزیران، در ۲۱ سپتامبر ۲۰۲۶، برابر با ۳۰ شهریور ۱۴۰۵، مقررات لباس دانش‌آموزان مدارس دولتی آموزش عمومی را اصلاح کرده است. متن رسمی منتشرشده در روزنامه «خلق» و ثبت مصوبه در وب‌سایت هیئت وزیران، تاریخ و شماره آن را تأیید می‌کنند.
بند تازه، استفاده از اجزای پوششی را که یکدستی لباس فرم تعیین‌شده را برهم می‌زنند یا با اصل سکولاربودن آموزش عمومی سازگار نیستند، مجاز نمی‌داند. مصوبه همچنین مسئولیت رعایت ضوابط پوشش دانش‌آموز را متوجه والدین یا نمایندگان قانونی می‌کند و حل مسائل مربوط به اجرای این الزامات را به شورای آموزشی مدرسه می‌سپارد.
این متن، فهرست مشخصی از پوشش‌های ناسازگار با سکولاریسم ارائه نمی‌کند و حکم مستقلی با عنوان «محرومیت از کلاس به دلیل حجاب» در آن دیده نمی‌شود. بنابراین باید میان مضمون مصوبه و برداشت یا اقدام مسئولان هر مدرسه تفاوت گذاشت.
مقررات معلمان جداگانه تصویب شده است
ضوابط پوشش معلمان در مصوبه شماره ۳۲۵، مورخ ۶ اکتبر ۲۰۲۶، برابر با ۱۴ مهر ۱۴۰۵، آمده است. برخلاف بعضی روایت‌های خلاصه‌شده، این مقررات بخشی از تصمیم ۳۰ شهریور درباره دانش‌آموزان نیست.
بر اساس متن موجود در پایگاه رسمی قوانین آذربایجان، ای‌قانون (E-Qanun)، پوشش آموزش‌دهندگان و اجزای آن باید با اصل سکولاربودن آموزش عمومی سازگار باشد. لباس باید متناسب با فصل، تمیز، مرتب، ساده و حرفه‌ای باشد؛ برای بعضی فعالیت‌های عملی و درسی نیز پوشش متناسب با کار پیش‌بینی شده است.
این الزامات هنگام انجام وظایف در مدرسه و رویدادهای رسمی بیرون از مدرسه که فرد نماینده آن است، کاربرد دارد. متن برای آموزش‌دهندگان مراکز دولتی آموزش عمومی با مأموریت ویژه استثنا قائل شده است. در این مصوبه نیز واژه حجاب نیامده؛ همچنین تعمیم آن به تمام کارکنان اداری و خدماتی، بدون بررسی مبنای جداگانه، دقیق نیست.
از برخی مدارس چه گزارش‌هایی رسیده است؟
میدان‌تی‌وی (Meydan TV)، رسانه مستقل آذربایجانی، در گزارش ۹ اکتبر، برابر با ۱۷ مهر، از افزایش شکایت‌ها درباره راه‌ندادن دانش‌آموزان محجبه به کلاس خبر داده است. این رسانه به اطلاعات و تصاویر منتشرشده از جلیل‌آباد و مناطق دیگر اشاره می‌کند که در آن‌ها خانواده‌ها از مطالبه برداشتن روسری می‌گویند.
جم‌نیوز (JAMnews) نیز در گزارش ۱۲ اکتبر، برابر با ۲۰ مهر، از اعتراض و همبستگی دانش‌آموزان در چند مدرسه، از جمله در باکو، گزارش داده است. رادیو آزادی آذربایجان هم شکایت‌هایی درباره راه‌ندادن برخی دانش‌آموزان و معلمان محجبه به درس را منعکس کرده است. این‌ها گزارش‌های منتسب از موارد مشخص‌اند؛ آمار جامع و مستقلاً تأییدشده‌ای از تعداد همه افراد یا مدارس درگیر در دست نیست.
موضوع به برخورد پلیس نیز رسیده است. خبرگزاری قفقازاینفو در ۱۲ اکتبر به نقل از دفتر مطبوعاتی وزارت کشور آذربایجان از بازداشت ۳۷ نفر و تشکیل پرونده در ارتباط با حوادث اجرای ضوابط لباس مدارس خبر داد. وزارتخانه از اخلال در نظم و فعالیت مدارس سخن گفته است؛ این توضیح، روایت مقام‌های مسئول است و به معنی اثبات اتهام تک‌تک بازداشت‌شدگان یا یکسان‌بودن رفتار همه معترضان نیست.
پاسخ رسمی باکو: نظارت بر لباس فرم و محیط برابر
اداره آموزش شهر باکو در اطلاعیه رسمی ۹ اکتبر اعلام کرد رعایت مقررات پوشش دانش‌آموزان و معلمان را در مدارس دولتی بررسی می‌کند. این نهاد، نظارت را مسئولیت مدیریت مدرسه و رسیدگی به مسائل را وظیفه شورای آموزشی معرفی کرده و هدف را محیط آموزشی منظم، مرتب و برابر دانسته است.
اطلاعیه درباره شکایت مشخص خانواده‌های محروم از کلاس توضیحی ارائه نمی‌کند. همچنین روشن نمی‌کند در اختلاف بر سر یک پوشش، تداوم آموزش دانش‌آموز چگونه تضمین می‌شود. این خلأ، همان پرسشی است که پاسخ کلی درباره لباس فرم به‌تنهایی آن را حل نمی‌کند.
در سوی مدافعان مقررات، المان بابایف (Elman Babayev)، روزنامه‌نگار، در یادداشتی در نشریه «آذربایجان معلمی» بر بی‌طرفی حرفه‌ای مدرسه تأکید کرده و تعبیر «ممنوعیت حجاب در آذربایجان» را رد کرده است. این یادداشت، دیدگاه یک حامی مقررات است؛ آن را نباید حکم تازه دولت یا پاسخ موردی به تمام شکایت‌ها تلقی کرد.
سکولاریسم، آزادی پوشش و حق آموزش
از نگاه تحریریه، جدایی دین از حکومت و استقلال مدرسه از تبلیغ و اجبار مذهبی، اصولی قابل دفاع‌اند. هیچ خانواده، نهاد دینی یا حکومتی نباید کودک را ابزار نمایش عقیدتی کند. نقد شدید حجاب اجباری در ایران نیز از همین مبنا می‌آید: بدن و زندگی زنان ملک حکومت نیست و دسترسی آنان به کار، تحصیل و خدمات عمومی نباید به اطاعت از پوشش تحمیلی وابسته شود.
تجربه ایران نشان می‌دهد بحث پوشش چگونه به زندگی روزمره گره می‌خورد؛ از جمله در ماجرای اطلاعیه‌های متناقض درباره فعالیت باشگاه انقلاب و مقررات حجاب. دفاع از آزادی فردی، از جمله آزادی زنان ایرانی، باید اصلی پایدار باشد.
در مدرسه دولتی، وظیفه حرفه‌ای معلم و وضعیت دانش‌آموز نیز دقیقاً یکسان نیست؛ می‌توان درباره حدود بی‌طرفی آموزشی بحث کرد. با این حال، دولت باید ضرورت، تناسب و شیوه اجرای محدودیت‌ها را روشن کند. حذف کودک از کلاس، بدون پاسخ روشن درباره ادامه تحصیلش، راه‌حل قابل دفاعی برای یک اختلاف پوششی نیست.
برای سنجش خبرهای بعدی، سه پرسش تعیین‌کننده باقی می‌ماند:
- دستور کتبی مدرسه دقیقاً به کدام بند قانونی استناد می‌کند؟
- آیا گزارش یک مورد مشخص است یا داده‌ای قابل تعمیم به مدارس دیگر دارد؟
- چه سازوکاری برای اعتراض و جلوگیری از قطع آموزش پیش‌بینی شده است؟
آنچه فعلاً روشن است، تصویب دو مجموعه ضابطه و انتشار گزارش‌هایی از محدودیت عملی در برخی مدارس است. نام‌گذاری همه این وضعیت با یک عبارت کلی، هم تفاوت مقررات دانش‌آموز و معلم را می‌پوشاند و هم مسئله اصلی را عقب می‌راند: مدرسه سکولار چگونه می‌تواند هم از اجبار عقیدتی دور بماند و هم حق یادگیری و کرامت فردی را حفظ کند؟ دیدگاهتان را بدون انتشار نام، تصویر یا مشخصات کودکان در بخش نظرات بنویسید.