به قلم نوید جمشیدی، سردبیر «آسیانیوز ایران»
بعضی نام‌ها را باید در امتداد کارهایی خواند که پس از پایان زندگی نیز ادامه پیدا می‌کنند؛ در آزمایشگاهی که چراغش روشن است، در فرصتی که برای یک پژوهشگر فراهم می‌شود و در کتابی که صدای زنان نادیده‌گرفته‌شده را به تاریخ بازمی‌گرداند. هوشنگ انصاری از این منظر، چهره‌ای شایسته توجه و قدردانی است: دیپلماتی ایرانی که بخشی از توان و امکانات خود را به پشتیبانی از دانش، فرهنگ و گفت‌وگوی بین‌المللی پیوند زد.
این گزارش «آسیانیوز ایران» مرور همین میراث و خانواده اوست؛ همراه با یک واقعیت ضروری برای پاسخ به پرسش «هوشنگ انصاری اکنون کجاست؟»: او در ۳ ژانویه ۲۰۲۶، برابر با ۱۳ دی ۱۴۰۴، در ۹۸سالگی درگذشت. بنابراین، روایت امروز او، روایت زندگی و میراثی به‌جامانده است، نه گزارشی از فعالیت روزانه یا اقامت کنونی یک فرد زنده.
از مسئولیت در ایران تا ساختن ارتباط با جهان
هوشنگ انصاری (Hushang Ansary) دیپلمات، مدیر اقتصادی و حامی فعالیت‌های علمی و فرهنگی بود. او پیش از انقلاب ۱۳۵۷، سفیر ایران در ایالات متحده، وزیر امور اقتصادی و دارایی و مدیرعامل شرکت ملی نفت ایران بود. بنیاد مرکز دیپلماسی آمریکا در یادبود رسمی خود، علاوه بر این مسئولیت‌ها، از مدیریت او در شرکت صنعتی IRI International نیز یاد کرده است.
اهمیت این سابقه فقط در فهرست عنوان‌ها نیست. زندگی انصاری در نقطه تلاقی دیپلماسی، اقتصاد و نهادهای علمی قرار گرفت؛ حوزه‌هایی که هرکدام به ارتباط پایدار و شناخت جهان نیاز دارند. مؤسسه بیکر دانشگاه رایس، در پیام یادبودش، از جایگاه او به‌عنوان عضو مادام‌العمر و عضو شورای مشاوران خود یاد کرد و نقش مشورت‌ها و حمایت‌های او را در تقویت فعالیت این مؤسسه ستود. چنین ارزیابی‌هایی، وقتی از سوی نهادهای همکار بیان می‌شوند، پشتوانه‌ای مشخص برای قدردانی از یک کارنامه‌اند.
در فرهنگ ایرانی، نام نیک با کار ماندگار معنا پیدا می‌کند. وجه درخور احترام کار انصاری نیز در همین‌جاست: حمایت‌هایی که به یک مراسم یا یک لحظه محدود نماندند و در ساختار پژوهش، آموزش و تبادل اندیشه جای گرفتند.
پشتیبانی از علم؛ میراثی فراتر از یک نام
یکی از روشن‌ترین نمونه‌ها، مؤسسه سلول‌های بنیادی انصاری در ویل کورنل است. این مرکز دانشگاهی در اطلاعیه ۱۲ مه ۲۰۰۴، برابر با ۲۳ اردیبهشت ۱۳۸۳، اعلام کرد که مؤسسه با کمک ۱۵ میلیون دلاری شهلا و هوشنگ انصاری شکل می‌گیرد. هدف، گردآوردن پژوهشگران رشته‌های مختلف برای مطالعه سلول‌های بنیادی و ظرفیت‌های پزشکی بازساختی بود.
این انتخاب ارزش تأمل دارد. حمایت از پژوهش بنیادی، پشتیبانی از کاری است که نتیجه‌اش همیشه فوری نیست؛ به صبر، استمرار و اعتماد به دانش نیاز دارد. در چنین حمایتی، آینده بیمارانی مطرح است که ممکن است حتی نام پشتیبان یک آزمایشگاه را ندانند. نباید هر دستاورد آزمایشگاهی را درمان قطعی نامید، اما فراهم‌کردن امکان پژوهش جدی، خود خدمتی قابل احترام است.
ویل کورنل در پیام تسلیت منتشرشده در نیویورک‌تایمز در ۱۴ ژانویه ۲۰۲۶، برابر با ۲۴ دی ۱۴۰۴، علاقه انصاری به علم پیشرو و نقش حمایت او در ایجاد این مؤسسه را برجسته کرد. آن پیام همچنین به سهم او در شکل‌گیری ویل کورنل در قطر اشاره داشت. اینها نمونه‌های قابل استناد از اثری هستند که با پایان زندگی یک فرد متوقف نمی‌شود.
فرهنگ فارسی در یک ویترین جهانی
پشتیبانی از دانش، تنها ضلع این کارنامه نبود. کتابخانه کنگره آمریکا در گزارش سالانه ۲۰۱۴ خود، نام انصاری را در میان پشتیبانان نمایشگاه «هزار سال کتاب فارسی» ثبت کرده است؛ نمایشگاهی که آثاری از مجموعه فارسی این کتابخانه را پیش روی بازدیدکنندگان قرار داد. کمک به دیده‌شدن زبان و فرهنگ فارسی در چنین فضایی، معنایی روشن دارد: ایران را می‌توان با کتاب، اندیشه و میراث فرهنگی‌اش نیز به جهان معرفی کرد.
این توجه به ارتباط فرهنگی، در کنار فعالیت‌های دیپلماتیک، تصویری از اهمیت ساختن نهاد و فرصت به دست می‌دهد. موضوعی که در کارنامه گلی عامری و حمایت از آموزش و دیپلماسی عمومی نیز، با مسیری متفاوت، قابل مشاهده است.
خانواده انصاری؛ شهلا، نینا و نادر
در پیام رسمی ویل کورنل، از شهلا انصاری به‌عنوان همسر و از نینا و نادر به‌عنوان فرزندان هوشنگ انصاری نام برده شده است. نام شهلا در حمایت مالی از مؤسسه سلول‌های بنیادی نیز در کنار همسرش آمده؛ همراهی‌ای مستند که نشان می‌دهد این بخش از فعالیت‌های عام‌المنفعه، حاصل مشارکت هر دو بوده است.
برای شناخت فرزندان، باید میان اطلاعات مستند و کنجکاوی درباره زندگی خصوصی فاصله گذاشت. سند دانشگاهی مرکز شورنستین هاروارد در تابستان ۱۹۹۹، هنگام گزارش حمایت بنیاد انصاری از ایجاد کرسی «ماروین کالب» در ارتباطات جهانی، نینا و نادر را فرزندان انصاری معرفی می‌کند و مسئولیت وقت آنها را به‌ترتیب ریاست و عضویت در هیئت امنای بنیاد می‌داند. این سابقه تاریخی را نباید بدون شاهد تازه، عنوان شغلی امروز نادر معرفی کرد.
درباره فعالیت روز و محل اقامت کنونی نادر، اطلاعات عمومیِ قابل اتکای کافی در منابع بررسی‌شده به دست نیامد. محدودماندن اطلاعات عمومی یک عضو خانواده، مجوز نسبت‌دادن سوابق افراد هم‌نام به او نیست. آنچه با اطمینان می‌توان گفت، پیوند خانوادگی و سابقه ثبت‌شده او در فعالیت بنیاد است.
نینا انصاری؛ صدایی پژوهشگر برای حقوق زنان
نینا انصاری (Nina Ansary) هویتی حرفه‌ای و مستقل دارد: نویسنده، تاریخ‌پژوه و مدافع حقوق زنان. کالج بارنارد او را در فهرست دانش‌آموختگان برجسته خود معرفی می‌کند. زندگینامه رسمی او و معرفی مجمع خاورمیانه و شمال آفریقای کمبریج نیز، تحصیل در مقطع کارشناسی ارشد و دکتری تاریخ در دانشگاه کلمبیا را ثبت کرده‌اند.
عکس این بخش، پرتره منتشرشده در صفحه معرفی نینا در همین مجمع است. کتاب نخست او، «Jewels of Allah: The Untold Story of Women in Iran»، به تاریخ و کنشگری زنان در ایران می‌پردازد؛ کتاب «Anonymous Is a Woman: A Global Chronicle of Gender Inequality» نیز حذف زنان از روایت‌های تاریخی و مبارزه برای برابری را بررسی می‌کند.
در معرفی فعلی مجمع کمبریج، نینا مدیر «ابتکار رهبری زنان» و عضو هیئت مشاوران این نهاد است. این برنامه از سال ۲۰۲۲ فعالیت دارد و پژوهشگران، فعالان و سیاست‌پژوهان را برای شناخت مسائل زنان در خاورمیانه و شمال آفریقا گرد هم می‌آورد. این، اطلاعاتی درباره مسئولیت عمومی اوست و نباید از آن محل اقامت شخصی‌اش را نتیجه گرفت.
ارزش این مسیر در آن است که شهرت خانوادگی به‌تنهایی جای پژوهش و کار مستمر را نمی‌گیرد. نینا با تحصیل، نوشتن و حضور در گفت‌وگوهای حقوق زنان، کارنامه‌ای ساخته که باید به نام خود او شناخته شود. برای جامعه‌ای که هنوز زنانش با تبعیض و محدودیت فرصت روبه‌رو هستند، جدی‌گرفتن دانش و استقلال حرفه‌ای زنان، کاری ضروری و امیدبخش است.
آخرین وضعیت؛ یادبودی پس از درگذشت
بنیاد مرکز دیپلماسی آمریکا در اطلاعیه ۱۳ ژانویه ۲۰۲۶، برابر با ۲۳ دی ۱۴۰۴، تاریخ درگذشت انصاری را سوم ژانویه اعلام کرده است. مؤسسه بیکر و ویل کورنل نیز درگذشت او را تأیید کرده‌اند. هیوستون در ایالت تگزاس آمریکا، شهر زندگی او در معرفی‌های عمومی و آگهی یادبود است؛ این اطلاعات به معنای تأیید محل دقیق درگذشت یا آرامگاه نیست.
پرتره شاخص این گزارش، عکس منتشرشده در یادبود بنیاد مرکز دیپلماسی است؛ تاریخ عکاسی آن در همان صفحه مشخص نشده و آن را عکس روزهای پایانی زندگی معرفی نمی‌کنیم.
در کنار این میراث، پرونده مسئولیت مدنی مرتبط با ENNIA نیز بخشی از سوابق عمومی اوست. بانک مرکزی کوراسائو و سینت‌مارتن در اطلاعیه ۶ ژانویه ۲۰۲۶، برابر با ۱۶ دی ۱۴۰۴، از اثر درگذشت او بر روند دادرسی و ادامه پیگیری حقوقی خبر داد؛ آن اطلاعیه، به معنای پایان پرونده نبود.
آنچه از یک زندگی باقی می‌ماند
بهترین شیوه بزرگ‌داشت هوشنگ انصاری، دیدن دقیق کارهای ماندگار اوست: پشتیبانی از پژوهش پزشکی، کمک به معرفی فرهنگ فارسی، تقویت گفت‌وگوی علمی و دیپلماتیک و همراهی خانواده در فعالیت‌های آموزشی. این دستاوردها برای قدردانی به اغراق نیاز ندارند. اسناد دانشگاه‌ها و نهادهای فرهنگی، خود درباره اهمیت آنها سخن می‌گویند.
میراث ارزشمند، فرصتی است که پس از ما نیز برای آموختن، پژوهش و شنیده‌شدن دیگران باقی می‌ماند.
کدام بخش از این کارنامه برای نسل تازه ایرانیان الهام‌بخش‌تر است: حمایت از علم، پاسداشت فرهنگ یا پژوهش درباره حقوق زنان؟ دیدگاه خود را با ما در میان بگذارید.
تحریریه «آسیانیوز ایران» یاد هوشنگ انصاری را گرامی می‌دارد و درگذشت او را به خانواده و دوستدارانش تسلیت می‌گوید.