یک ثانیه برای بیشتر ما آن‌قدر کوتاه است که به چشم نمی‌آید؛ اما همین فاصله کوچک، سال‌ها برای ساعت‌های جهانی و شبکه‌های رایانه‌ای دردسر ساخته است. حالا تصمیم تازه زمان‌سنجان جهان قرار است رابطه ساعت‌های اتمی با چرخش زمین را تغییر دهد؛ تصمیمی که به معنای جلو کشیدن ناگهانی ساعت خانه‌ها نیست.
به گزارش آسیانیوز ایران، کنفرانس عمومی اوزان و مقیاس‌ها در مصوبه شماره ۵ نشست ۲۰۲۶، آغاز «زمان هماهنگ جهانی پیوسته» را برای ۲۰ مه ۲۰۲۷ تعیین کرده است. دفتر بین‌المللی اوزان و مقیاس‌ها، BIPM، تاریخ تصویب این مجموعه مصوبات را ۱۵ اکتبر ۲۰۲۶ اعلام کرده است. بنابراین اصل تصمیم گرفته شده، اما تاریخ اجرای آن هنوز در آینده است.
این تصمیم ادامه مسیر مصوبه ۲۰۲۲ است که افزایش فاصله مجاز دو مقیاس زمانی را تا سال ۲۰۳۵ یا پیش از آن پیش‌بینی کرده بود. متن ۲۰۲۶ اکنون تاریخ مشخص ۲۰ مه ۲۰۲۷ را تعیین می‌کند. گزارش مستقل تایم‌انددیت نیز در به‌روزرسانی ۱۵ اکتبر، تصویب تغییر را تأیید کرده است.
ثانیه کبیسه چیست؟
به زبان ساده، ثانیه کبیسه یک تنظیم یک‌ثانیه‌ای در زمان هماهنگ جهانی است تا فاصله ساعت‌های اتمی با زمان مبتنی بر چرخش زمین محدود بماند. در نمونه‌های اجراشده، یک ثانیه اضافه می‌شد: آخرین دقیقه آن روز به‌جای ۶۰ ثانیه، ۶۱ ثانیه داشت. این تنظیم، سرعت چرخش زمین را تغییر نمی‌دهد؛ فقط شیوه شمارش زمان مدنی را اصلاح می‌کند.
ساعت اتمی و زمین با یک نظم واحد کار نمی‌کنند. مطابق توضیح مؤسسه ملی استاندارد و فناوری آمریکا، NIST، زمان اتمی بر رفتار بسیار منظم ساعت‌های اتمی تکیه دارد، درحالی‌که سرعت چرخش زمین کاملاً ثابت نیست. زمان نجومی موسوم به UT1 این چرخش را دنبال می‌کند؛ UTC همان مرجعی است که بسیاری از ساعت‌های رسمی و سامانه‌های دیجیتال به آن وابسته‌اند.
در روشی که قرار است از ۲۰ مه ۲۰۲۷ تغییر کند، در صورت نیاز یک ثانیه اضافی به UTC افزوده می‌شود تا فاصله آن با زمان نجومی کمتر از حدود یک ثانیه بماند. در نمایش رسمی، پس از ۲۳: ۵۹: ۵۹ یک لحظه با نام ۲۳: ۵۹: ۶۰ می‌آمد و سپس روز تازه آغاز می‌شد. این رویداد با روز اضافی سال کبیسه تفاوت دارد. سال کبیسه برای هماهنگی تقویم با طول سال به کار می‌رود؛ ثانیه کبیسه به هماهنگی مقیاس زمان اتمی با چرخش زمین مربوط است. ثانیه کبیسه برنامه ثابت چهارساله ندارد.
چرا یک ثانیه برای اینترنت مهم است؟
در یک پیام روزمره، اختلاف بسیار کوچک ساعت شاید اهمیتی نداشته باشد؛ در سامانه‌ای که باید ترتیب میلیون‌ها رویداد را ثبت کند، زمان بخشی از داده است. NIST در توضیح سرویس زمان اینترنت خود نشان می‌دهد که بعضی روش‌های اعمال ثانیه اضافی، یک برچسب زمانی را دوبار تکرار می‌کنند. در چنین وضعی، مرتب‌کردن رویدادها یا محاسبه فاصله زمانی می‌تواند مبهم شود.
مصوبه تازه نیز بر نیاز زیرساخت‌هایی مانند مخابرات، حمل‌ونقل و توزیع انرژی به زمان پیوسته تأکید دارد. نگرانی دیگر، احتمال نیاز به «ثانیه کبیسه منفی» است: حذف یک ثانیه به‌جای افزودن آن. این روش تاکنون اجرا نشده و آمادگی ناکافی برخی سامانه‌ها، یکی از دلایل تصمیم تازه عنوان شده است. این نگرانی به معنای پیش‌بینی قطعی یک اختلال عمومی در تاریخ مشخص نیست.
آیا قرار است یک ساعت به زمان اضافه شود؟
مصوبه، سقف مجاز فاصله میان UT1 و UTC را ۳۶۰۰ ثانیه، معادل یک ساعت، تعیین می‌کند تا پیوستگی UTC برای چندین قرن حفظ شود. این عدد، دستور اضافه‌کردن فوری یک ساعت به ساعت‌ها نیست. تعبیر «ساعت کبیسه» در برخی تیترها اگر بدون این توضیح خوانده شود، می‌تواند تصویری نادرست از اتفاق پیش‌رو بسازد.
برای فهم خبر، سه نکته را باید از هم جدا کرد:
- تاریخ تصویب تصمیم: ۱۵ اکتبر ۲۰۲۶.
- تاریخ آغاز UTC پیوسته: ۲۰ مه ۲۰۲۷.
- حد یک‌ساعته: سقف اختلاف دو مقیاس زمانی، نه تغییر ناگهانی ساعت رسمی کشورها.
کاربر عادی و مدیر سامانه چه چیزی را باید دنبال کنند؟
این مصوبه به‌خودی‌خود اعلام تغییر منطقه زمانی ایران یا دستور تنظیم دستی ساعت گوشی نیست. چنین تصمیم‌هایی را نباید از خبر مربوط به استاندارد جهانی ثانیه نتیجه گرفت. پرسش عملی برای کاربر عادی، دریافت به‌روزرسانی‌های معتبر دستگاه و سرویس است؛ برای مسئول یک سامانه حساس، مسئله دقیق‌تر است:
- مشخص کند سامانه از UTC استفاده می‌کند یا به داده‌های زمان نجومی نیاز دارد.
- راهنمای رسمی تأمین‌کننده سرویس زمان و نرم‌افزار را برای گذار بررسی کند.
- از تغییر خودسرانه ساعت یا برداشت اجرایی صرفاً بر اساس تیتر خبر پرهیز کند.
جدول تاریخی NIST آخرین ثانیه افزوده‌شده را در پایان ۳۱ دسامبر ۲۰۱۶ ثبت کرده و مجموع ثانیه‌های افزوده از ۱۹۷۲ را ۲۷ نشان می‌دهد. اکنون تغییر اصلی این است که مرجع زمان مدنی قرار است پیوسته‌تر شود؛ زمین همچنان با نوسان‌های طبیعی خود می‌چرخد و اندازه‌گیری آن نیز ادامه خواهد داشت.
برای زمینه این بحث، گزارش چرخش سریع‌تر زمین و پیامدهای آن برای ساعت‌ها را نیز بخوانید.