تاب‌آوری از خانه تا شهر؛ چگونه دارالعباده یزد کانون ملی همگرایی ایمنی، امنیت و پدافند غیرعامل شد؟ نوشتاری پژوهشی تحلیلی از سید محمد جواد عرفان فر

آسیانیوز ایران / یزد ؛

برپایی نخستین همایش و نمایشگاه ملی تاب‌آوری، ایمنی، امنیت و پدافند غیرعامل همراه با یادواره شهدای شاخص پدافند غیرعامل در شهرک نمایشگاه‌های بین‌المللی یزد (۳۰ مهر الی ۳ آبان ۱۴۰۵)، رویدادی راهبردی است که نگرش سنتی مدیریت بحران را به الگویی دانش‌محور، پیشگیرانه و مردم‌محور پیوند می‌زند. این نوشتار با استناد به اسناد بالادستی، پیام جهانی کاهش خطر بلایا با شعار کلیدی «تاب‌آوری از خانه آغاز می‌شود» و ظرفیت‌های استان یزد، الزامات بنیادین تحقق جامعه‌ای امن، تاب‌آور و پایدار را واکاوی می‌کند.

ضرورت بازتعریف مفهوم امنیت و پدافند در جهان معاصر

جهان امروز بیش از هر دوران تاریخی دیگری با تنوع فزاینده‌ای از مخاطرات طبیعی، بحران‌های اقلیمی، حوادث انسان‌ساخت و تهدیدات پیچیده نوپدید روبه‌روست. در این بستر پرالتهاب، مفهوم «امنیت» دیگر صرفاً در سایه تجهیزات نظامی و ساختارهای سخت‌افزاری معنا نمی‌یابد، بلکه پایداری ملی، ریشه در ساختارهای نرم‌افزاری، آگاهی عمومی، ایمنی زیرساخت‌ها و میزان آمادگی تک‌تک شهروندان دارد.

برگزاری «نخستین نمایشگاه و همایش ملی تاب‌آوری، ایمنی، امنیت و پدافند غیرعامل» در دارالعباده یزد، فرصتی کم‌نظیر است تا جامعه علمی، مدیران اجرایی، صنعتگران و خانواده‌ها در کنار یکدیگر، دکترین دفاع غیرعامل کشور را از حوزه‌های صرفاً تخصصی به متن زندگی جاری مردم منتقل کنند. پیوند این رویداد ملی با «یادواره شهدای شاخص پدافند غیرعامل»، یادآور این حقیقت سترگ است که امنیت پایدار امروز ایران اسلامی، مرهون خون پاک مردانی است که در سنگر صیانت از زیرساخت‌ها و کیان این مرز و بوم جان فدا کرده‌اند.

۱. از شعار جهانی سازمان ملل تا واقعیت‌های میدانی: تاب‌آوری از کجا آغاز می‌شود؟

بر اساس راهبردها و اسناد نهادهای تخصصی کاهش خطر بلایا (از جمله رویکرد جهانی روز جهانی کاهش خطر بلایا با شعار مرکزی «تاب‌آوری از خانه آغاز می‌شود»)، ایمنی و امنیت کلان جامعه یک‌شبه ساخته نمی‌شود؛ بلکه این فرآیند ریشه در کوچک‌ترین واحد اجتماعی، یعنی «خانواده» دارد.

• خانواده، نخستین سنگر دفاعی: همان‌گونه که در پیام‌های نهادهای بین‌المللی و اسناد تخصصی تأکید شده، هر سال میلیون‌ها واحد مسکونی در سراسر جهان بر اثر بلایای گ گوناگون دچار آسیب یا تخریب کلی می‌شوند. در این میان، گروه‌های آسیب‌پذیر شامل سالمندان، افراد دارای معلولیت و خانوارهای کم‌درآمد بیش از دیگران در معرض خسارت قرار دارند. بنابراین، خانه نباید تنها مکانی برای سکونت، بلکه باید نخستین دژ مقاوم در برابر سوانح باشد.
• الگوی شش‌گانه خانه تاب‌آور: تبدیل خانه به فضایی ایمن نیازمند گام‌های عملیاتی ساده اما حیاتی است:۱. شناخت دقیق مخاطرات محیطی پیرامون (مانند زلزله، سیل، آتش‌سوزی و خطوط انرژی).۲. مقاوم‌سازی و مهار کردن وسایل سنگین و کمدها به منظور جلوگیری از واژگونی در زمان لرزش، و باز نگه داشتن مسیرهای خروج اضطراری.۳. تدارک و آماده‌سازی «کیف اضطراری خانواده» شامل ملزومات حیاتی نخستین روزهای پس از بحران.۴. شناسایی نقاط امن ساختمان و تعیین پروتکل ارتباطی میان اعضا در هنگام قطع احتمالی ارتباطات.۵. تمرین مستمر دوره‌های ایمنی و پناهگیری با حضور تمامی اعضا، به‌ویژه کودکان و سالمندان.۶. مدیریت بهینه مصرف آب و انرژی و پیش‌بینی راهکارهای جایگزین در شرایط اضطراری.

۲. پدافند مردم‌محور و تاب‌آوری شهری؛ تحلیل فنی و ساختاری

در سند رسمی «نظام عملیاتی پدافند مردم‌محور» و اساسنامه سازمان پدافند غیرعامل کشور، تاب‌آوری به عنوان «توانایی یک نظام یا جامعه در معرض مخاطرات، برای ایستادگی، تحمل و سازگاری در برابر حوادث و سوانح و بازتوانی و بازسازی مؤثر و به‌موقع» تعریف شده است. تحلیل فنی این تعاریف نشان می‌دهد که پدافند غیرعامل و تاب‌آوری شهری بر سه ضلع بنیادین استوارند:

• الف) پیش‌بینی، پیشگیری و ارزیابی ریسک: شناخت نقاط ضعف زیرساخت‌های حیاتی شهری (شبکه‌های آب، برق، گاز، شریان‌های ارتباطی و مراکز حساس) پیش از وقوع بحران. در استان یزد با توجه به شرایط اقلیمی خشک، کویری و توسعه صنایع معدنی و شهری، ارزیابی مستمر ریسک‌های محیطی و صنعتی یک ضرورت حیاتی است.
• ب) ایمنی کالبدی و زیرساختی: انطباق ساخت‌وسازها با ضوابط نوین مهندسی، مقاوم‌سازی مسکن و شهرسازی ایمن‌آگاه. شهری که ساختمان‌های آن بر اساس استانداردهای پدافندی بنا شده باشند، در برابر تکانه‌ها و تهدیدات کمترین آسیب را می‌بیند.
• ج) سرمایه اجتماعی و آستانه تحمل مردمی: هدف نهایی پدافند غیرعامل، ارتقای آستانه تحمل جامعه و حفظ پیوستگی کارکردهای ضروری در شرایط بحرانی است. اگر شهروندان مهارت‌های مواجهه با بحران را بیاموزند، جامعه به «خودپاسخ‌دهنده» تبدیل می‌شود و زمان بازیابی پس از حادثه به حداقل می‌رسد.

۳. نقش نمایشگاه و همایش یزد در همگرایی ملی

نخستین نمایشگاه ملی یزد با حضور فعالان، شرکت‌ها و پژوهشگران از استان‌های مختلف، فضایی را فراهم کرده است تا دستاوردهای نوین در حوزه‌های تجهیزات ایمنی، فناوری‌های حفاظتی، سیستم‌های هشدار سریع، مدیریت بحران و راهکارهای کاهش آسیب‌پذیری به اشتراک گذاشته شود. برگزاری این رویداد در دارالعباده یزد پیام روشنی دارد: توسعه صنعتی و پیشرفت شهری زمانی اصالت دارد که با پیوست ایمنی، پدافند غیرعامل و صیانت از جان انسان‌ها همراه باشد.

این نمایشگاه نشان داد که فاصله میان نظریه‌های علمی دانشگاهی و اقدامات میدانی دستگاه‌های اجرایی باید با آموزش همگانی، ارتقای مسئولیت اجتماعی و فرهنگ‌سازی مستمر پر شود؛ حرکتی که اراده جدی مسئولان و مشارکت پرشور شهروندان یزدی را به نمایش گذاشت.

جمع‌بندی

تاب‌آوری شهری و پدافند غیرعامل، مفاهیمی انتزاعی نیستند، بلکه یک سبک زندگی هوشمندانه در جهانی پرمخاطره‌اند. همان‌گونه که رویداد ملی یزد و آموزه‌های جهانی کاهش خطر بلایا تأکید می‌کنند، «ایمنی از منزل آغاز می‌شود و امنیت پایدار حاصل خرد جمعی، آمادگی خانواده‌ها و استحکام زیرساخت‌هاست». دارالعباده یزد با میزبانی شایسته از نخستین همایش و نمایشگاه ملی تاب‌آوری و پدافند غیرعامل، گامی بلند در جهت نهادینه‌سازی فرهنگ پیشگیری و صیانت از سرمایه‌های انسانی برداشت؛ حرکتی که استمرار آن تضمین‌کننده فردایی امن‌تر، تاب‌آورتر و سرافرازتر برای نسل‌های آینده خواهد بود.