تقویم تاریخ امروز، دوشنبه ۴ آبان ۱۴۰۵، ما را از تالارهای کاخ گلستان به آبراهی در نیویورک و از قانون‌گذاری در وین به جهان موسیقی و قصه می‌برد. این روز در تقویم میلادی برابر با ۲۶ اکتبر ۲۰۲۶ است؛ اما رویدادهای هر تقویم را باید با تاریخ خودشان خواند. سالگرد چهارم آبان الزاماً در همه سال‌ها با بیست‌وششم اکتبر هم‌زمان نمی‌شود.
در این روزشمار آسیانیوز ایران، نخست سراغ یک سالگرد خورشیدی در تاریخ ایران می‌رویم و سپس چند رویداد و زادروز و درگذشتِ ثبت‌شده در ۲۶ اکتبر را مرور می‌کنیم؛ انتخاب‌هایی که نشان می‌دهند گذشته فقط تاریخ جنگ‌ها و تغییر حکومت‌ها نیست، بلکه در مسیر سفر، صدای موسیقی و حتی خاطره یک عروسک چوبی هم حضور دارد.
۴ آبان ۱۳۴۶؛ تاج‌گذاری پس از سال‌ها سلطنت
محمدرضا پهلوی و فرح پهلوی در چهارم آبان ۱۳۴۶، برابر با ۲۶ اکتبر ۱۹۶۷، در کاخ گلستان تاج‌گذاری کردند. تاریخ این مراسم در دانشنامه ایرانیکا با هر دو تقویم آمده و پژوهش دانشگاهی منتشرشده در انتشارات کمبریج نیز آن را بررسی کرده است. تفاوت مهم اینجاست که تاج‌گذاری، آغاز سلطنت محمدرضا پهلوی نبود؛ او از سال ۱۳۲۰ بر تخت نشسته بود و این آیین ۲۶ سال بعد برگزار شد.
تاج و تشریفات در چنین مراسمی صرفاً اشیای تزئینی نبودند؛ قرار بود تصویری رسمی از تداوم سلطنت ساخته شود. ایرانیکا توضیح می‌دهد که در مراسم، تاج کیانی بر بالشتی حمل شد، اما شاه تاج پهلوی را بر سر داشت؛ همان تاجی که برای رضا شاه ساخته شده بود. کنار هم قرار گرفتن این نشانه‌ها، پیوند دادن گذشته سلطنتی با دودمان حاکم را به نمایش می‌گذاشت.
برای فهم این سالگرد، باید میان خود رویداد و داوری درباره حکومت پهلوی فاصله گذاشت. ثبت دقیق زمان، مکان و نمادهای مراسم به خواننده کمک می‌کند تصویر تاریخی را بشناسد، بی‌آنکه شکوه یک عکس آرشیوی جای بررسی سیاسی و اجتماعی آن دوره بنشیند.
۲۶ اکتبر ۱۸۲۵؛ آبراهی که فاصله‌ها را کوتاه کرد
در این روز کانال ایری، با نام انگلیسی Erie Canal، افتتاح شد؛ مسیری آبی که دریاچه ایری را به رود هادسن پیوند می‌داد و راه ارتباطی نواحی داخلی آمریکا با نیویورک و اقیانوس اطلس را گسترش می‌داد. کتابخانه کنگره آمریکا، افتتاح آن را در روزشمار ۲۶ اکتبر ثبت کرده است.
اهمیت یک کانال را بهتر است از چشم مسافر و بازرگان آن روزگار ببینیم: در جهانی پیش از شبکه گسترده راه‌آهن و بزرگراه، جابه‌جایی بار سنگین روی آب می‌توانست معنای تازه‌ای به فاصله بدهد. اتصال شهرها و مناطق تولیدی، فقط رفت‌وآمد را تغییر نمی‌داد؛ بر جایگاه تجاری بندرها و رشد شهرهای مسیر هم اثر می‌گذاشت.
از همین رو، کانال ایری نمونه‌ای از زیرساخت‌هایی است که ردشان از نقشه مهندسی فراتر می‌رود. گاهی برای فهم قدرت گرفتن یک شهر، باید به جای ساختمان‌های بلندش، راه‌هایی را دید که کالا و انسان را به آن رسانده‌اند.
۲۶ اکتبر ۱۹۵۵؛ بی‌طرفی اتریش و معنای روز ملی
پارلمان اتریش در ۲۶ اکتبر ۱۹۵۵ قانون اساسی مربوط به بی‌طرفی دائمی این کشور را تصویب کرد. بنا بر روایت تاریخی پارلمان، این تصمیم پس از اجرایی شدن پیمان دولتی اتریش و در پایان مهلت خروج نیروهای خارجی اتخاذ شد؛ بخشی از مسیر بازسازی جایگاه کشور پس از جنگ جهانی دوم.
یک اشتباه رایج در خواندن این سالگرد، یکی گرفتن چند مرحله متفاوت است. پیمان دولتی، اجرایی شدن آن، خروج نیروها و تصویب بی‌طرفی، همگی یک واقعه در یک روز نبودند. تاریخ ۲۶ اکتبر مشخصاً به تصمیم پارلمان درباره بی‌طرفی مربوط است؛ تصمیمی که بعدها در هویت عمومی کشور جای مهمی پیدا کرد.
این تاریخ از سال ۱۹۶۵ به عنوان روز ملی اتریش تعیین شد. فاصله میان تصویب قانون و نام‌گذاری روز ملی یادآور نکته جالبی است: مناسبت‌های رسمی نیز تاریخ دارند و معنایی که امروز بدیهی به نظر می‌رسد، گاه طی سال‌ها ساخته شده است.
زادروزهای ۲۶ اکتبر؛ از سازهای کلاویه‌دار تا آواز گاسپل
دومنیکو اسکارلاتی؛ زندگی تازه در قطعه‌های کوتاه
دومنیکو اسکارلاتی، Domenico Scarlatti، آهنگ‌ساز ایتالیایی، در ۲۶ اکتبر ۱۶۸۵ در ناپل به دنیا آمد. نام او برای علاقه‌مندان سازهای کلاویه‌دار با سونات‌هایش گره خورده است. پایگاه فرهنگی ترنتینو، مجموعه مشهور ۵۵۵ سونات برای هارپسیکورد را مهم‌ترین بخش شناخته‌شده آثار او معرفی می‌کند؛ آثاری که پس از انتقالش به اسپانیا نوشته شدند.
اسکارلاتی را معمولاً در دوره باروک جای می‌دهند، اما تأثیر موسیقی‌اش در همان مرزبندی باقی نماند و نسل‌های بعد نیز به آن توجه کردند. او اپرا و موسیقی مذهبی هم نوشت؛ بنابراین فروکاستن کارنامه‌اش به یک مجموعه، تمام تصویر را نشان نمی‌دهد. سالگرد او فرصت خوبی است برای یادآوری اینکه تاریخ موسیقی تنها با نام دوره‌ها فهمیده نمی‌شود؛ گاهی یک قطعه کوتاه راه شنیدن ما را عوض می‌کند.
ماهِلیا جکسون؛ صدایی در موسیقی و جنبش حقوق مدنی
ماهِلیا جکسون، Mahalia Jackson، در ۲۶ اکتبر ۱۹۱۱ در نیواورلئان متولد شد. منابع مؤسسه اسمیتسونین و راهنمای موسیقی کتابخانه دانشگاه ایالتی لوئیزیانا، این زادروز را ثبت کرده‌اند. او از چهره‌های شاخص گاسپل بود؛ گونه‌ای از موسیقی مذهبی که در تجربه فرهنگی جامعه سیاه‌پوست آمریکا جایگاهی ویژه دارد.
زندگی هنری جکسون را نمی‌توان کاملاً از زمانه تبعیض نژادی و مبارزه برای حقوق مدنی جدا کرد. بنیاد علوم انسانی لوئیزیانا حضور و آواز او در راهپیمایی واشنگتن در سال ۱۹۶۳ را یادآوری می‌کند؛ همان گردهمایی تاریخی که مارتین لوتر کینگ نیز در آن سخنرانی کرد. در چنین لحظه‌ای، صدای خواننده تنها اجرای یک برنامه نبود، بلکه با امید جمعی برای تغییر همراه می‌شد.
۲۶ اکتبر ۱۸۹۰؛ خداحافظی با خالق پینوکیو
کارلو کلودی، Carlo Collodi، نویسنده ایتالیایی پینوکیو، در ۲۶ اکتبر ۱۸۹۰ در فلورانس درگذشت. نام واقعی او کارلو لورنتسینی، Carlo Lorenzini، بود. بخش فرهنگی شبکه رای ایتالیا، هم تاریخ درگذشت او و هم مسیر انتشار داستان مشهورش را شرح داده است.
پینوکیو از ابتدا به شکل کتابی کامل به دست خوانندگان نرسید. نخستین قسمت داستان در ۷ ژوئیه ۱۸۸۱ در نشریه کودکان منتشر شد و نسخه کتابی آن در فوریه ۱۸۸۳ به بازار آمد. این مسیر دنباله‌دار برای خواننده امروز هم آشناست: مخاطبان، ماجراهای شخصیت محبوبشان را قسمت به قسمت دنبال می‌کردند.
عروسک چوبی ساخته ژپتو، میان بازی، وسوسه و هشدار بزرگ‌ترها راه خود را جست‌وجو می‌کند. همین کشمکش، داستان را از یک توصیه ساده اخلاقی فراتر می‌برد؛ کودک می‌تواند کنجکاوی و اشتباه‌های شخصیت را بفهمد و بزرگسال هم درباره تربیت، فقر و مسئولیت دوباره فکر کند. بازگشت مداوم سینما و تئاتر به این قصه، نشان می‌دهد که پینوکیو به یک تصویر ثابت محدود نمانده است.
اگر این سفر کوتاه در گذشته را دوست دارید، تقویم تاریخ ۳ آبان؛ از فریدون مشیری تا پیکاسو نیز پنجره دیگری به پیوند تاریخ و فرهنگ باز می‌کند. شما از میان رویدادهای امروز، کدام را برای مطالعه بیشتر انتخاب می‌کنید؟ دیدگاهتان را در کادر ثبت نظر پایین همین مطلب با ما و دیگر خوانندگان در میان بگذارید.