در نگاه اول، انگار گربه‌ای در دل تاریکی نشسته و سرش را به سمت راست چرخانده است؛ حتی نقطه‌ای روشن جای چشم آن دیده می‌شود. اما این منظره نه نقاشی است و نه موجودی فضایی: تصویر تازه‌ای از گاز و غبار در یکی از نواحی ستاره‌زای کهکشان راه شیری است که با لقب «سحابی سر گربه» شناخته می‌شود.
به گزارش آسیانیوز ایران، ناسا و آژانس فضایی اروپا روز پنجشنبه ۲۹ اکتبر ۲۰۲۶، برابر با ۷ آبان ۱۴۰۵، نماهای مکمل هابل و جیمز وب از این ناحیه را منتشر کردند. جذابیت ماجرا فقط شکل آشنای ابر نیست؛ هر تلسکوپ جزئیاتی را نشان می‌دهد که در تصویر دیگری پنهان مانده است.
سحابی سر گربه کجاست؟
این ساختار کوچک بخشی از مجموعه بزرگ سحابی کارینا، یا شاه‌تخته (Carina Nebula)، است؛ نه نام تازه‌ای برای تمام آن مجموعه. اطلاعیه ناسا فاصله این ناحیه را حدود ۷۵۰۰ سال نوری بیان می‌کند و شناسنامه تصاویر بازه ۷۵۰۰ تا ۸۵۰۰ سال نوری را ثبت کرده است. بنابراین بهتر است با عددی تقریبی از فاصله سخن بگوییم، نه اندازه‌گیری‌ای کاملاً قطعی.
«سر گربه» نامی توصیفی برای ظاهر این ستون غبار است. شکل گربه‌مانند، به معنای وجود جسمی با ماهیت گربه یا نشانه حیات نیست. آنچه می‌بینیم، ماده میان‌ستاره‌ای است که تابش شدید و بادهای ستاره‌های پرجرم پیرامون آن را شکل می‌دهند؛ بخش‌های متراکم‌تر مدتی بیشتر در برابر فرسایش دوام می‌آورند.
هابل چه می‌بیند و جیمز وب چه چیزی را آشکار می‌کند؟
در نمای نور مرئی هابل، ستون غبار تیره و تقریباً کدر است و حاشیه‌ای روشن آن را از محیط جدا می‌کند. فیلترهای این تلسکوپ، نور پراکنده ستاره‌ها و تابش گازهایی مانند هیدروژن، اکسیژن و گوگرد را ثبت می‌کنند. تفاوت وضعیت گاز، جذب نور به‌وسیله غبار و روشنایی محیط، به تفاوت رنگ بخش‌های تصویر کمک می‌کند.
نمای فروسرخ نزدیک جیمز وب، با دوربین نیرکم (NIRCam)، پرده غبار را تا حدی کنار می‌زند. تعداد بیشتری ستاره و جزئیات ظریف سطح ستون دیده می‌شود و حتی برخی کهکشان‌های دوردست در پس‌زمینه قابل تشخیص‌اند. بااین‌حال، فروسرخ هم همه چیز را شفاف نمی‌کند؛ بعضی ستاره‌ها هنوز به درجات مختلف در غبار پنهان‌اند.
ابزار فروسرخ میانی وب، موسوم به میری (MIRI)، روایت دیگری دارد: تابش غبار گرم و مولکول‌های کربن‌دار که از نور ستاره‌ها انرژی گرفته‌اند، ساختارهای درهم‌تنیده ناحیه را نمایان می‌کند. این سه نما رقیب هم نیستند؛ کنار هم گذاشتنشان اطلاعات بیشتری از زایش ستاره‌ها به دست می‌دهد.
چشم درخشان گربه؛ چه چیزی هنوز قطعی نیست؟
نقطه روشن در محل «چشم» می‌تواند ستاره‌ای جوان باشد که هنوز بخشی از آن در غبار پوشیده است. توضیح رسمی نیز این احتمال را با احتیاط مطرح می‌کند؛ پس نباید از کشف قطعی یک ستاره تازه یا حل کامل معمای این ناحیه سخن گفت. در علم، تصویر چشمگیر همیشه به معنای پاسخ نهایی نیست.
آیا این رنگ‌ها همان چیزی است که چشم انسان می‌بیند؟
خیر. تصاویر از داده‌های واقعی رصدی ساخته شده‌اند، اما برای نمایش اطلاعات فیلترهای مختلف، به تصویرهای تک‌رنگ رنگ اختصاص داده می‌شود. به‌ویژه فروسرخ جیمز وب خارج از محدوده دید چشم انسان است. این پردازش علمی را نباید با تصویرسازی خیالی یکی گرفت، همان‌طور که نباید رنگ خروجی را منظره قابل مشاهده با چشم غیرمسلح دانست.
تاریخ انتشار تصاویر نیز با تاریخ رصد یکی نیست: شناسنامه هابل، ثبت داده را ۱۵ ژانویه ۲۰۲۶ و شناسنامه نمای نیرکم، ۲۷ مه همان سال اعلام می‌کند. خبر تازه، انتشار این مجموعه در ۲۹ اکتبر است، نه وقوع ناگهانی این منظره در همان روز.
برای نمونه‌ای دیگر از تبدیل داده‌های نجومی به تجربه قابل فهم، می‌توانید گزارش صداسازی داده‌های سحابی عقاب را بخوانید. در هر دو مورد، شناخت روش ارائه داده به اندازه زیبایی نتیجه اهمیت دارد. شما در این تصویر، نخست شکل گربه را دیدید یا ستاره‌ها و ابرهای اطرافش؟ دیدگاهتان را در کادر نظرات بنویسید.
پرسش‌های رایج: