ستون‌های بلند و تیره سحابی عقاب، از آشناترین منظره‌های آسمان در عکس‌های تلسکوپی‌اند. انتخاب روز یکشنبه ۲۶ مهر ۱۴۰۵ در مجموعه «تصویر نجومی روز» ناسا، دوباره نگاه‌ها را به این منظره برد؛ این بار با پیشنهادی که فقط به تماشای رنگ‌ها محدود نیست.
چه رابطه‌ای میان نقاط روشن این تصویر و نغمه‌هایی که کنار آن شنیده می‌شود وجود دارد؟ در این گزارش آسیانیوز ایران، روش ساخت این تجربه و تفاوت آن با ضبط صدا در فضا را مرور می‌کنیم. تاریخ انتخاب تازه ناسا را هم باید از زمان تولید اثر جدا کرد.
ناسا چه چیزی را دوباره معرفی کرده است؟
صفحه تصویر نجومی روز ناسا برای ۱۸ اکتبر ۲۰۲۶، عنوان «ستون‌های سحابی عقاب به روایت صدا» را دارد. موضوع، ستون‌های آفرینش در ناحیه ستاره‌زای M16 است؛ ابرهایی از گاز سرد و غبار که ستاره‌های جوان در پیرامون و درون آن‌ها شکل می‌گیرند. تابش و باد ستاره‌های پرجرم نیز در تغییر شکل و فرسایش این ساختارها نقش دارند.
تصویری که مبنای این روایت قرار گرفته، اطلاعات نور مرئی تلسکوپ هابل و پرتو ایکس رصدخانه چاندرا را کنار هم می‌گذارد. هر ابزار بخشی از منظره را نشان می‌دهد؛ بنابراین با یک عکس معمولی که چشم انسان همان‌طور می‌بیند روبه‌رو نیستیم. این تفاوت، برای فهم صدای همراه تصویر اهمیت دارد.
«صدای سحابی» دقیقاً از کجا می‌آید؟
پاسخ، تبدیل داده به صدا یا «صداسازی داده‌ها» است؛ اصطلاحی که در انگلیسی Sonification نام دارد. این ویدیو صدای ضبط‌شده با میکروفن در کنار ستون‌های آفرینش نیست. سازندگان، ویژگی‌های داده‌های تصویری را با قواعد مشخص به صدا تبدیل کرده‌اند تا همان اطلاعات از راه شنیدن نیز قابل تجربه باشد.
در نسخه M16، خط خوانش از چپ تصویر به راست حرکت می‌کند. ارتفاع هر بخش در تصویر، زیر یا بم بودن صدای متناظر را تعیین می‌کند. منبع‌های فشرده، مانند نقطه‌های روشن، نغمه‌های کوتاه و ساده ایجاد می‌کنند؛ ساختارهای گسترده‌تر، مثل خود ستون‌ها، مجموعه پیچیده‌تری از فرکانس‌ها دارند. در نتیجه، تغییر شکل ستون‌ها را می‌توان به صورت بالا و پایین رفتن پیوسته صدا دنبال کرد.
برای شنیدن این ویدیو به چه چیز توجه کنیم؟
- حرکت خط از چپ به راست را دنبال کنید؛ زمان شنیدن هر بخش با رسیدن خط به همان نقطه مرتبط است.
- هم‌زمان با رسیدن خط به بخش‌های بالاتر و پایین‌تر ستون‌ها، تغییر زیر و بمی را مقایسه کنید.
- صدای کوتاه نقاط روشن را از صدای گسترده و چندلایه ابرهای گاز و غبار جدا کنید.
در صفحه رسمی چاندرا، نسخه‌های نور مرئی و پرتو ایکس جداگانه و نیز نسخه ترکیبی ارائه شده‌اند. این تفکیک کمک می‌کند شنونده بداند همه صداها نماینده یک نوع مشاهده نیستند. صداهای این اثر ترکیبی از موج‌های ساخته‌شده‌اند که داده‌های تصویر آن‌ها را کنترل می‌کنند؛ شنیدن آن‌ها به معنی کشف موجود زنده یا دریافت پیام از سحابی نیست.
انتخاب تازه است، اما اثر چه زمانی ساخته شده؟
پرونده اصلی چاندرا تاریخ انتشار این پروژه را ۲۲ سپتامبر ۲۰۲۰، برابر با اول مهر ۱۳۹۹، ثبت کرده است. بنابراین انتخاب آن در صفحه روز ۱۸ اکتبر ۲۰۲۶، به معنی ثبت صدایی تازه یا آغاز پروژه در سال ۱۴۰۵ نیست. پروژه با همکاری مرکز پرتو ایکس چاندرا و برنامه «جهان یادگیری ناسا» و با مشارکت کیمبرلی آرکاند، مت روسو و اندرو سانتاگوئیدا شکل گرفته است.
ارزش این روش، افزودن راه دیگری برای درک داده‌هاست؛ به‌ویژه برای کسانی که نمی‌توانند تصویر را به همان شیوه ببینند. البته صدا جای توضیح علمی را نمی‌گیرد: برای تفسیر درست آن باید بدانیم کدام ویژگی تصویر به کدام ویژگی صوت تبدیل شده است.
همان‌طور که در گزارش تصویر هابل از کهکشان NGC 1827، زاویه دید برای خواندن منظره اهمیت داشت، در اینجا شناخت روش تبدیل داده کلید فهم تجربه است. شما هنگام دنبال‌کردن ستون‌ها، تغییر شکل آن‌ها را با چشم راحت‌تر تشخیص می‌دهید یا با گوش؟