گاهی تاریخ از میان یک صدا به ما می‌رسد؛ صدایی که لهجه یک شهر و شوخی‌های مردمش را زنده نگه می‌دارد. گاهی هم در خرابه‌های یک بندر یا رأی یک مجلس باقی می‌ماند. تقویم امروز، یکشنبه ۱۰ آبان ۱۴۰۵، چنین روزی است: از زادروز مرتضی احمدی در تهران تا زمین‌لرزه لیسبون و تصمیمی که به سلطنت عثمانی پایان داد؛ چند روایت متفاوت از آنچه آدم‌ها ساخته‌اند، از دست داده‌اند و به یاد سپرده‌اند.
امروز برابر با ۱ نوامبر ۲۰۲۶ است. در این مرور، مناسبت ایرانی بر پایه دهم آبان و رویدادهای جهانی بر پایه سالگرد اول نوامبر آمده‌اند؛ این دو روز در همه سال‌های گذشته الزاماً با یکدیگر برابر نبوده‌اند. مرور امروز آسیانیوز ایران را از ایران آغاز می‌کنیم.
۱۰ آبان ۱۳۰۳؛ تولد مرتضی احمدی، حافظ بخشی از صدای تهران
امروز ۱۰۲ سال از تولد مرتضی احمدی (Morteza Ahmadi) می‌گذرد؛ بازیگر، صداپیشه و خواننده‌ای که خاطره‌اش فقط به چهره‌اش در فیلم‌ها وابسته نیست. زندگی‌نامه آی‌فیلم و گزارش ایران‌وایر، تاریخ تولد او را دهم آبان ۱۳۰۳ در تهران ثبت کرده‌اند. او در سال ۱۳۹۳ درگذشت، اما صدا و کارهایش راهی برای شنیدن تهرانِ پیش از امروز باقی گذاشته‌اند.
احمدی از تئاتر به رادیو، دوبله، سینما و تلویزیون رسید. در زندگی‌نامه آی‌فیلم، آغاز فعالیت تئاتری او در سال ۱۳۲۱ و ورودش به رادیو در ۱۳۲۳ آمده است. این رفت‌وآمد میان رسانه‌ها اهمیت دارد: هنرمندی که با اجرای زنده و شنونده رادیو شکل گرفته بود، لحن گفت‌وگوی روزمره را با خود به تصویر و دوبله برد. او تنها اجراکننده متن دیگران نماند و برای ثبت واژه‌ها، ضرب‌المثل‌ها و حال‌وهوای شهرش هم نوشت.
گزارش فرهنگی امرداد از کتاب‌هایی چون «فرهنگ بروبچه‌های ترون» و «پرسه در احوال ترون و ترونیا» یاد می‌کند. ارزش این بخش از کار احمدی در همین جزئیات است: واژه‌ای که کم‌کم از گفت‌وگو کنار می‌رود، اصطلاحی که نسل تازه کمتر می‌شنود و شیوه‌ای از شوخی که به زندگی یک شهر تعلق دارد. زادروز او فرصتی است برای یادآوری اینکه حافظه فرهنگی فقط در بناها و اسناد رسمی نگهداری نمی‌شود؛ بخشی از آن در صدا، زبان و روایت مردم زندگی می‌کند.
۱ نوامبر ۱۷۵۵؛ صبحی که لیسبون با سه فاجعه روبه‌رو شد
۲۷۱ سال پیش، زمین‌لرزه‌ای بزرگ لیسبون، پایتخت پرتغال، با نام پرتغالی Lisboa و انگلیسی Lisbon را ویران کرد. روایت سازمان ملی اقیانوسی و جوی آمریکا (National Oceanic and Atmospheric Administration)، مشهور به نوآ (NOAA)، و داده‌های مؤسسه جغرافیایی ملی اسپانیا نشان می‌دهند که این حادثه تنها یک زمین‌لرزه نبود: آتش‌سوزی و سونامی نیز به ویرانی افزودند. بسیاری از مردم در آیین مذهبی روز همه قدیسان حضور داشتند؛ ساختمان‌ها فروریختند و آتش در شهر گسترش یافت.
بخشی از بازماندگان به سوی بندر رفتند، اما ساحل هم پناهگاه امنی نشد. به روایت NOAA، موج‌های سونامی به دهانه رود تاژ رسیدند و خسارت را بیشتر کردند. اثر حادثه از پرتغال فراتر رفت و سواحل اسپانیا و شمال آفریقا را نیز درگیر کرد. درباره شمار قربانیان برآوردهای متفاوتی وجود دارد؛ به همین دلیل، تبدیل یک رقم تاریخی به آمار قطعی و بی‌اختلاف، تصویری دقیق از این فاجعه نمی‌دهد.
لیسبون بعد از آن باید دوباره ساخته می‌شد. روایت بنیاد اروپانا از بازسازی شهر، بر خیابان‌های پهن‌تر، میدان‌های بزرگ و نظم تازه نقشه شهری تأکید دارد. این بخش از ماجرا، تاریخ را از لحظه ویرانی جلوتر می‌برد: شهر چگونه دوباره قابل زندگی می‌شود؟ داستان لیسبون یادآور پیوند میان حافظه یک فاجعه و تصمیم‌هایی است که در بازسازی گرفته می‌شوند؛ تصمیم‌هایی درباره خانه‌ها، راه‌ها و زندگی روزانه مردمی که باقی مانده‌اند.
۱ نوامبر ۱۹۲۲؛ پایان سلطنت عثمانی، نه پایان هم‌زمان خلافت
در اول نوامبر ۱۹۲۲، مجلس ملی کبیر ترکیه به سلطنت عثمانی پایان داد. گاه این رویداد در چند کلمه چنان خلاصه می‌شود که سه مرحله جداگانه را یکی نشان می‌دهد: لغو سلطنت، اعلام جمهوری و لغو خلافت. منابع رسمی آموزشی ترکیه و پژوهش منتشرشده در نشریه تاریخی «بلتن» روشن می‌کنند که این تصمیم‌ها هم‌زمان نبودند.
تصمیم سال ۱۹۲۲ سلطنت و خلافت را از هم جدا کرد و سلطنت را برداشت. جمهوری ترکیه در ۲۹ اکتبر ۱۹۲۳ اعلام شد و خلافت در ۳ مارس ۱۹۲۴ پایان یافت. زمینه نزدیک تصمیم اول نوامبر، رقابت بر سر نمایندگی ترکیه و دعوت هم‌زمان حکومت‌های آنکارا و استانبول به مذاکرات صلح لوزان بود. پرسش دیگر فقط این نبود که چه کسی بر تخت می‌نشیند؛ این بود که چه نهادی اختیار سخن‌گفتن به نام کشور را دارد.
برای خواننده ایرانی، این فصل از تاریخ همسایه غربی فرصتی برای دیدن تفاوت مسیرهای دگرگونی سیاسی در منطقه است. اما مقایسه زمانی مفید می‌ماند که تفاوت‌ها را پاک نکند: پایان سلطنت عثمانی را نباید با تأسیس جمهوری در همان روز یا پایان فوری همه نهادهای پیشین اشتباه گرفت.
۱ نوامبر ۱۹۵۴؛ آغاز جنگ استقلال الجزایر
اول نوامبر ۱۹۵۴، حملات هماهنگ جبهه آزادی‌بخش ملی الجزایر آغاز مرحله تازه مبارزه علیه سلطه استعماری فرانسه شد. نام این سازمان در عربی جبهة التحریر الوطنی و در فرانسوی Front de libération nationale است که با مخفف FLN شناخته می‌شود. منابع تاریخی وزارت دفاع فرانسه و اسناد رسمی الجزایر، این روز را نقطه آغاز جنگی ثبت می‌کنند که تا ۱۹۶۲ ادامه یافت.
اهمیت این تاریخ در تقویم الجزایر، یادآوری آغاز یک مسیر است، نه روز تحقق استقلال. میان شروع مبارزه و پایان آن، سال‌هایی از جنگ و رنج مردم قرار داشت. امروز، در هفتادودومین سالگرد آن آغاز، فاصله میان این دو تاریخ کمک می‌کند استقلال را فقط به صورت یک اعلامیه یا مراسم نبینیم؛ پشت آن، تجربه طولانی جامعه‌ای قرار دارد که با استعمار و سپس پیامدهای جنگ روبه‌رو شد.
۱ نوامبر ۱۵۱۲؛ سقف سیستین و یک نکته مهم درباره تقویم
موزه‌های واتیکان می‌گویند کار سقف نمازخانه سیستین، Cappella Sistina، یا Sistine Chapel تا ۳۱ اکتبر ۱۵۱۲ پایان یافته بود، زیرا پاپ در اول نوامبر آن سال در نمازخانه مراسم برگزار کرد. این نقاشی‌های میکل‌آنژ بوناروتی (Michelangelo Buonarroti) روایت‌هایی از کتاب پیدایش را در سقف یک فضای معماری جای دادند؛ اثری که برای دیدنش باید سر را بالا گرفت و نسبت نقاشی با بنا را هم دید.
در نقل این سالگرد، یک احتیاط لازم است: اول نوامبر ۱۵۱۲ تاریخ رایج رویداد در تقویم ژولیوسیِ آن زمان است؛ اصلاح تقویم گرگوری هنوز رخ نداده بود. بنابراین آن را نباید بی‌توضیح، تبدیل دقیق همان روز به تقویم میلادی امروزی یا دهم آبان دانست. این یادآوری کوچک، تفاوت میان حفظ نام یک سالگرد و تبدیل دقیق تاریخ را روشن می‌کند.
۱ نوامبر ۱۹۰۳؛ درگذشت تئودور مومسن، تاریخ‌نویسی که نوبل ادبیات گرفت
تئودور مومسن (Theodor Mommsen)، تاریخ‌پژوه و حقوق‌دان آلمانی، در اول نوامبر ۱۹۰۳ درگذشت. بنیاد نوبل و موزه تاریخ آلمان این تاریخ را ثبت کرده‌اند. او یک سال پیش از مرگ، در ۱۹۰۲، نوبل ادبیات را دریافت کرده بود؛ نامی در میان برندگان ادبی که بیش از داستان و شعر، با پژوهش درباره روم باستان شناخته می‌شود.
کتاب «تاریخ روم»، با عنوان آلمانی Römische Geschichte و عنوان انگلیسی History of Rome، شناخته‌شده‌ترین اثر اوست. زندگی‌نامه نوبل در کنار قدرت روایت، بر کار گسترده‌اش با کتیبه‌ها و منابع تاریخی تأکید می‌کند. یاد او در چنین تقویمی، یادآوری روش خواندن تاریخ هم هست: روایت جذاب زمانی ماندگارتر می‌شود که پشت آن سند، پرسش و دقت وجود داشته باشد.
اگر مرور این روزها را دنبال می‌کنید، تقویم تاریخ دیروز، ۹ آبان ۱۴۰۵ نیز در دسترس است. به نظر شما کدام بخش از گذشته یک شهر بهتر در صداها و روایت‌های مردم باقی می‌ماند؟ دیدگاهتان را در کادر نظرات انتهای خبر، پایین بخش اخبار مرتبط، بنویسید.