وقتی پرونده قتل یک خبرنگار بی‌پاسخ می‌ماند، خانواده او تنها کسانی نیستند که در انتظار عدالت‌اند؛ جامعه هم ممکن است از خبرهایی محروم شود که دیگر کسی جرئت پیگیری‌شان را ندارد. دوشنبه ۱۱ آبان ۱۴۰۵، برابر با ۲ نوامبر ۲۰۲۶، «روز جهانی پایان دادن به بی‌کیفرمانی جرایم علیه روزنامه‌نگاران» است؛ مناسبتی برای پرسیدن اینکه پس از حمله به یک خبرنگار، چه کسی پاسخ‌گو می‌شود.
در این گزارش آسیانیوز ایران، معرفی عمومی یونسکو برای مناسبت امسال، شیوه خواندن آمار آن و دو پرونده تازه گزارش‌شده از ایران بررسی می‌شود. این سه موضوع به هم مربوط‌اند، اما نباید آمار قتل، وضعیت رسیدگی قضایی و احکام زندان را با یکدیگر اشتباه گرفت.
چرا دوم نوامبر انتخاب شد؟
به توضیح یونسکو، مجمع عمومی سازمان ملل در سال ۲۰۱۳ با قطعنامه ۶۸/۱۶۳ این روز را نام‌گذاری کرد. انتخاب تاریخ، یادآور کشته‌شدن دو روزنامه‌نگار فرانسوی در مالی در دوم نوامبر همان سال است. محور مناسبت، صرفاً یادبود قربانیان نیست؛ مطالبه اقدام مشخص برای مقابله با بی‌کیفرمانی است.
«بی‌کیفرمانی» در این بحث به وضعیتی اشاره دارد که حمله به روزنامه‌نگار به پاسخ‌گویی مؤثر منتهی نمی‌شود. اهمیت آن برای مخاطب روشن است: اگر پیگیری فساد، سوءاستفاده از قدرت یا مشکلات زندگی مردم برای گزارشگر خطرناک باشد، هزینه سکوت فقط بر دوش تحریریه نمی‌افتد. یونسکو نیز حفاظت از روزنامه‌نگاری مستقل را مسئله‌ای عمومی می‌داند، نه صرفاً دغدغه یک گروه شغلی.
آمار ۲۰۲۶ یونسکو دقیقاً چه می‌گوید؟
یونسکو در صفحه عمومی این مناسبت، پیام کارزار ۲۰۲۶ را «تهدیدها تغییر می‌کنند؛ بی‌کیفرمانی پابرجاست» معرفی کرده است. بر اساس خلاصه منتشرشده در همین صفحه، در سال‌های ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵، ۱۸۹ روزنامه‌نگار در حملات خشونت‌آمیز کشته شدند و ۶۷ درصد این موارد در مناطق درگیر منازعه رخ داد.
همین معرفی، نرخ جهانی بی‌کیفرمانی را ۸۶ درصد اعلام می‌کند؛ یک واحد درصد بیشتر و نخستین افزایش از آغاز سنجش این نرخ در سال ۲۰۱۲. این نرخ درباره وضعیت قضایی پرونده‌های قتل در پایش یونسکو است؛ نه سهم خبرنگاران در معرض خطر، نه نرخ مخصوص ایران و نه درصدی که بتوان آن را صرفاً روی همان ۱۸۹ مورد دو سال اخیر اعمال کرد.
پرونده «حل‌نشده» چه معنایی دارد؟
روش‌شناسی یونسکو میان تأیید وقوع قتل و اطلاع از سرنوشت قضایی آن تفاوت می‌گذارد. این سازمان برای بررسی ارتباط احتمالی قتل با کار خبری، گزارش چند منبع را ارزیابی می‌کند؛ اما اطلاعات وضعیت تحقیقات قضایی در گزارشش بر پاسخ دولت‌های مربوط استوار است.
بنابراین «حل‌نشده» همیشه به معنی نبود هیچ تحقیقی نیست. پرونده در حال بررسی، رسیدگی بدون رأی نهایی یا پرونده‌ای که فقط بخشی از عاملان آن محکوم شده‌اند نیز می‌تواند در این دسته قرار بگیرد. یونسکو همچنین «دریافت‌نشدن اطلاعات» را جداگانه مشخص می‌کند. این تمایزها کمک می‌کند آمار جهانی را جدی بگیریم، بدون آنکه از آن درباره یک پرونده معین، حکم قضایی یا نتیجه‌ای قطعی بسازیم.
ایران؛ دو پرونده تازه در گزارش کمیته حفاظت از روزنامه‌نگاران
کمیته حفاظت از روزنامه‌نگاران، CPJ، در گزارش ۲۸ اکتبر ۲۰۲۶، برابر با ۶ آبان، خواستار لغو احکام و آزادی آرتین غضنفری و امید فراغت شد. این نهاد گزارش داد غضنفری، عکاس خبری، مجموعاً به ۲۶ سال حبس محکوم شده و در صورت تأیید حکم، طولانی‌ترین محکومیت منفرد او، یعنی ۲۰ سال، قابلیت اجرا دارد؛ این دو عدد یک معنا ندارند.
درباره فراغت، CPJ از حکم ۱۰ سال و یک روز حبس خبر داد. این نهاد به نقل از یکی از بستگان او نوشت حکم هنوز به اجرا گذاشته نشده و خانواده به آن اعتراض کرده‌اند. ایران‌وایر نیز در گزارش ۶ آبان، به نقل از کانال «خبرانه»، اصل صدور این حکم را گزارش کرده بود.
CPJ این احکام را استفاده از قوانین امنیتی علیه فعالیت روزنامه‌نگاری ارزیابی کرده است. این کمیته می‌گوید تا زمان انتشار گزارشش پاسخی به درخواست اظهارنظر از نمایندگی ایران در سازمان ملل دریافت نکرده بود. این گزارش‌ها مربوط به حبس‌اند، نه قتل؛ قرار دادن آنها کنار مناسبت دوم نوامبر، بحث امنیت حرفه‌ای را گسترش می‌دهد، اما آنها را به بخشی از آمار قتل یونسکو تبدیل نمی‌کند.
از یادبود تا حفاظت و پاسخ‌گویی
برنامه اقدام سازمان ملل برای امنیت روزنامه‌نگاران بر سه محور پیشگیری، حفاظت و پیگرد عاملان حمله استوار است. این برنامه، همکاری دولت‌ها، رسانه‌ها، انجمن‌های حرفه‌ای و نهادهای مدنی را ضروری می‌داند؛ از ثبت تهدیدها و آموزش گرفته تا تقویت سازوکارهای حمایتی و رسیدگی قضایی.
در ایران نیز بحث امنیت حرفه‌ای سابقه دارد؛ بیانیه انجمن صنفی روزنامه‌نگاران تهران در مرداد ۱۴۰۴ از مطالب مرتبط با چالش‌های رسانه‌های مستقل است. آن متن را باید در تاریخ خودش خواند، نه به‌عنوان واکنش تازه به پرونده‌های امسال.
معیار مهم پس از پایان یک روز جهانی، تعداد پیام‌های بزرگداشت نیست؛ امکان کار امن‌تر و روشن‌شدن سرنوشت پرونده‌هاست. به نظر شما کدام اقدام بیشترین کمک را به امنیت خبرنگاران و حق دسترسی مردم به خبر می‌کند؟ دیدگاه خود را در بخش نظرات پایین همین خبر بنویسید.