آسیانیوز ایران؛ چهارشنبه ۱۳ آبان ۱۴۰۵، برابر با ۴ نوامبر ۲۰۲۶، هشتاد سال از لازم‌الاجراشدن اساسنامه یونسکو می‌گذرد. این مناسبت به تاریخ ۴ نوامبر ۱۹۴۶ مربوط است؛ باید آن را از تصویب اساسنامه در ۱۶ نوامبر ۱۹۴۵ جدا کرد. به بیان دقیق، سال ۲۰۲۶ هشتادمین سالگرد آغاز رسمی فعالیت بر پایه اساسنامه لازم‌الاجراست، نه هشتادمین سالگرد تصویب آن.
برای ایران، این تاریخ تنها یادآور یک نهاد بین‌المللی نیست. عضویت کشور از سال ۱۹۴۸ و حضور آثار فرهنگی و طبیعی آن در فهرست میراث جهانی، بخشی از ارتباط ایرانیان با همکاری‌های آموزشی، علمی و فرهنگی جهان را نشان می‌دهد.
یونسکو برای چه به وجود آمد؟
یونسکو، با نام کامل «سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد» و نام انگلیسی United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization، در فضای پس از جنگ جهانی دوم شکل گرفت. اساسنامه آن در لندن تصویب شد و پس از پذیرش بیست کشور امضاکننده، در چهارم نوامبر ۱۹۴۶ به اجرا درآمد.
اساسنامه، همکاری میان ملت‌ها از راه آموزش، علم و فرهنگ را وسیله‌ای برای تقویت صلح، عدالت و احترام به حقوق و آزادی‌های انسانی می‌داند. برابری فرصت آموزشی و گردش اندیشه و دانش نیز در همین متن جای دارند. بنابراین حوزه کار یونسکو را نمی‌توان فقط به ثبت بناهای تاریخی محدود کرد.
رابطه ایران و یونسکو از چه زمانی آغاز شد؟
صفحه رسمی ایران در یونسکو، سال ۱۹۴۸ را زمان عضویت کشور اعلام می‌کند. این تاریخ با پیوستن ایران به کنوانسیون میراث جهانی متفاوت است؛ مرکز میراث جهانی، پذیرش آن کنوانسیون از سوی ایران را در ۲۶ فوریه ۱۹۷۵ ثبت کرده است.
این تفاوت برای خواندن خبرها مهم است. عضویت در یک سازمان، پیوستن به یک کنوانسیون و ثبت یک اثر، سه مرحله یکسان نیستند. هرکدام موضوع و سازوکار خود را دارند و نباید تاریخ یکی را به جای دیگری گذاشت. همچنین «ثبت در یونسکو» عبارت بسیار کلی است؛ باید روشن باشد از میراث جهانی فرهنگی و طبیعی حرف می‌زنیم یا از برنامه و فهرستی دیگر.
ایران اکنون چند اثر در فهرست میراث جهانی دارد؟
بر اساس صفحه مرکز میراث جهانی یونسکو که برای این گزارش در نوامبر ۲۰۲۶ بررسی شد، ایران ۳۰ اثر ثبت‌شده در فهرست میراث جهانی دارد: ۲۸ اثر فرهنگی و دو اثر طبیعی. تخت جمشید از نمونه‌های فرهنگی این فهرست است؛ بیابان لوت و جنگل‌های هیرکانی دو اثر طبیعی آن هستند.
عدد ۳۰ به مدخل‌های همین فهرست اشاره دارد. برخی پرونده‌ها مجموعه‌ای از چند مکان یا جزء را دربرمی‌گیرند؛ بنابراین نباید این عدد را شمار تک‌تک بناها یا همه گونه‌های میراث ثبت‌شده ایران دانست. میراث ناملموس نیز فهرست و چارچوب جداگانه‌ای دارد.
ثبت جهانی چه مسئولیتی ایجاد می‌کند؟
کنوانسیون میراث جهانی، مسئولیت اصلی شناسایی، حفاظت و انتقال میراث به نسل‌های آینده را بر عهده دولت محل قرارگیری اثر می‌گذارد. همکاری و کمک بین‌المللی مکمل این مسئولیت است. متن کنوانسیون همچنین بر احترام به حاکمیت کشورها تأکید می‌کند؛ ثبت جهانی به معنای انتقال مالکیت یک اثر به یونسکو نیست.
برای خواننده خبرهای میراث فرهنگی، نتیجه عملی روشن است: اعلام ثبت یک اثر، نقطه پایان پرسشگری درباره وضعیت آن نیست. باید دید برنامه حفاظت چیست، چه نهادی مسئول است و مراقبت از اثر چگونه انجام می‌شود. یک عنوان جهانی نمی‌تواند جای نگهداری روزمره و تصمیم‌گیری مسئولانه را بگیرد.
برای نمونه، گزارش هشدار درباره حفاظت از باغ عباس‌آباد بهشهر نشان می‌دهد چرا باید میان نگرانی کارشناسی، تصمیم رسمی درباره میراث در خطر و حذف یک اثر تفاوت گذاشت.
سهم مردم، فراتر از افتخار به یک عنوان
از نگاه تحریریه، پیوند مردم با میراث زمانی زنده می‌ماند که اثر تاریخی و طبیعی بخشی از زندگی و یادگیری باشد. دیدن یک بنای قدیمی، اگر با شناخت سازندگان، کارکرد و سرگذشت آن همراه شود، تجربه‌ای پربارتر از ثبت یک عکس یادگاری است. شناخت طبیعت نیز با فهم حساسیت و محدودیت‌های آن عمق پیدا می‌کند.
مدرسه‌ها و خانواده‌ها می‌توانند این سالگرد را به فرصتی کوچک برای شناخت محل زندگی تبدیل کنند: بررسی پیشینه یک محله، گفت‌وگو با یک راهنمای معتبر یا خواندن درباره یک اثر نزدیک. لازم نیست هر فعالیت فرهنگی به سفر پرهزینه وابسته باشد. کیفیت پرسش و دقت در منبع، گاهی از فاصله مقصد مهم‌تر است.
هشتاد سال پس از آغاز رسمی یونسکو، ارزش این ایده را می‌توان در کارهای ملموس سنجید: دسترسی بهتر به یادگیری، شناخت دقیق‌تر فرهنگ‌ها و مراقبت از آنچه به نسل بعد می‌رسد. سهم ایران نیز با تعداد ثبت‌ها سنجیده می‌شود، اما به همان اندازه به کیفیت حفاظت و فرصتی بستگی دارد که ایرانیان برای شناخت و معرفی فرهنگ خود پیدا می‌کنند.
کدام اثر تاریخی یا طبیعی ایران را برای شناخت بهتر به دیگران پیشنهاد می‌کنید و چرا؟ تجربه خود را بنویسید.